Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lí xây dựng MTHT cho HS ở trường trung học cơ sở. Chương 2: Thực trạng quản lí xây dựng MTHT ở trường trung học cơ sở tại TP. Chương 3: Biện pháp quản lí xây dựng MTHT ở trường trung học cơ sở tại TP. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG HỌC TẬP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về xây dựng môi trường học tập ở trường trung học cơ sở 1. Nghiên cứu về vai trò của môi trường học tập và tầm quan trọng của xây dựng môi trường học tập Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy có các hướng nghiên cứu sau đây được các tác giả trên thế giới quan tâm: Kết quả từ những nghiên cứu của Pavlov và Skinner về sự hình thành phản xạ có điều kiện trong môi trường được kiểm soát chặt chẽ cho thấy rằng: yếu tố môi trường trong giáo dục không chỉ góp phần quyết định đến sự hình thành và phát triển nhân cách con người mà quan trọng hơn là yếu tố môi trường thực tế đã kích thích chủ thể hoạt động năng động và sáng tạo hơn. Hướng nghiên cứu về vai trò của MTHT và tầm quan trọng của xây dựng MTHT tuy chưa được nhiều các nghiên cứu đề cập đến nhưng đã có một số tác giả sau đây quan tâm nghiên cứu: Nghiên cứu về môi trường dạy học phải kể đến công trình của Denomme & Roy về phương pháp sư phạm tương tác.
Trong đó, mô hình quen thuộc: Người dạy - Người học - Tri thức được chuyển thành: Người dạy - Người học - Môi trường. Tác giả coi môi trường là yếu tố tham gia trực tiếp đến QTDH chứ không đơn thuần chỉ là nơi diễn ra hoạt động học. Đặc biệt, tác giả đi sâu vào các yếu tố môi trường của việc học, các yếu tố môi trường của việc dạy. Trên cơ sở đó, các tác giả đã nhấn mạnh đến một quy luật quan trọng: môi trường ảnh hưởng đến người dạy, người học; người học và người dạy phải thích nghi với môi trường ảnh hưởng và thích nghi đó chính là hệ quả của phương pháp sư phạm tương tác liên quan đến môi trường.
Durkheim quan niệm rằng môi trường học đường không chỉ bao gồm lớp học mà còn liên quan đến cách tổ chức lớp học, tạo nên một liên kết có phạm vi rộng lớn hơn cả gia đình và không trừu tượng như xã hội. Đối với Durkheim, lớp học không chỉ đơn giản là một nhóm cá nhân tụ tập mà còn là một xã hội thu nhỏ. Trong không 14 gian lớp học, học sinh không chỉ đơn thuần suy nghĩ, hành động và cảm nhận theo cách cá nhân khi chúng tách rời lẻ tẻ, mà còn thể hiện các biểu hiện khác biệt, độc đáo và quan trọng hơn khi tương tác với nhau (Dẫn theo Phạm Hồng Quang, 2006). Điều này làm tăng cường vai trò quan trọng của lớp học như một không gian xã hội ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của học sinh.
Nhóm tác giả Grubaugh và Houston nghiên cứu về việc “Thiết lập MTHT giúp HS tương tác và học tốt hơn”. Nghiên cứu của hai tác giả đề cập đến tiêu chuẩn sắp xếp bàn học theo hàng trong các lớp học, khuyến khích sự tương tác giữa các HS và tập trung nhiều hơn vào HS khi một cá nhân hoàn thành công việc của mình. Cách mà GV thiết lập lớp học cho phép họ giao tiếp với HS bằng các hoạt động, phương tiện học tập, hoạt động khác nhau để HS thấy rằng đây là một lớp học được sử dụng cho việc thực hành. Kết quả của nghiên cứu cho thấy môi trường học tốt giúp tăng cường tính tương tác trong lớp học, thông qua các hoạt động trong lớp sẽ giúp HS có kết quả học tập tốt hơn.
Tác giả Suwanwong cho rằng MTHT là môi trường trong nhà trường bao gồm các yếu tố khác nhau nhằm khuyến khích người học tập phát triển bản thân về mọi mặt, như nhà trường đẹp đẽ, mát mẻ, an toàn, trật tự, có bầu không khí dễ chịu, đầy đủ các phương tiện, thiết bị giúp phát triển và nâng cao việc học tập của sinh viên. Cùng quan điểm về vai trò của MTHT tích cực, Khamcot và Thepprasit cho rằng việc xây dựng một môi trường phù hợp với lứa tuổi và trình độ của người học là yếu tố khuyến khích người học ham muốn học tập để đạt hiệu quả tốt hơn. Đối với các nghiên cứu trong nước, trong những năm qua, vấn đề xây dựng MTHT ở các cấp học, bậc học được Đảng và nhà nước ta rất quan tâm nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Thực hiện Chỉ thị số 40/CT-BGD&ĐT ngày 22 tháng 7 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ GD-ĐT về xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực đã trở thành phong trào có sức lan tỏa lớn trong toàn bộ hệ thống giáo dục Việt Nam, từ đó làm thay đổi căn bản nhận thức của người dạy và người học về vấn đề MTHT.
Việc xây dựng MTHT được nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Các nghiên cứu của tác giả trong nước tập trung vào các hướng chính sau đậy: 15 Tác giả Bùi Thị Mùi trong bài viết “Xây dựng MTHT cho sinh viên trong các tiết lên lớp” đưa ra quan điểm rằng MTHT của sinh viên không chỉ là sự tác động giáo dục mà còn là toàn bộ các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình học tập của họ trong lớp học. MTHT trong các buổi học trực tiếp định hình trực tiếp kết quả học tập của sinh viên. Việc xây dựng một MTHT thuận lợi cho sinh viên trong các buổi học không chỉ là điều kiện quyết định chất lượng và hiệu quả học tập mà còn là quá trình tập trung vào việc lựa chọn và kết hợp các biện pháp để kiểm soát và điều chỉnh tất cả các yếu tố tác động đến, nhằm tạo điều kiện cho sinh viên tham gia tích cực vào quá trình học tập.
Các yếu tố này bao gồm không gian lớp học, sự kích thích giá trị của mục tiêu và nhiệm vụ học tập của sinh viên, quá trình xây dựng và sử dụng giá trị của nội dung dạy học, việc chọn lựa và áp dụng phương pháp, phương tiện và cách tổ chức buổi học, cũng như tạo ra môi trường mẫu mực dựa trên nhân cách của giáo viên và sự quan tâm đến việc phát triển toàn diện của sinh viên (Bùi Thị Mùi, 2013) Công trình nghiên cứu của tác giả Trần Đức Minh trong bài viết về “Xây dựng môi trường sư phạm trong trường cao đẳng sư phạm - nhận thức và hành động thực tiễn” chỉ ra khái niệm môi trường sư phạm gồm các thành tố cơ bản sau đây: “Là một tổ chức học tập, hạt nhân của một xã hội học tập. Môi trường chứa đựng tổ chức học tập là MTGD tốt mà ở đó từ nhận thức đến hành động, mọi thành viên trong trường đều nêu gương về kỷ cương, tình thương trách nhiệm và có khát vọng học tập không ngừng. Giảng viên gương mẫu trong dạy học, trong nghiên cứu khoa học, trong nền nếp chuyên môn, trong tự học, tự bồi dưỡng, luôn đạt được các thành tựu mới trong các nấc thang chuyên môn của mình, giảng dạy có uy tín có chất lượng. Đặc biệt, họ phải luôn có ý thức, có năng lực và tư duy đổi mới cách dạy cách học, tích cực tìm tòi, khám phá nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả đào tạo và bồi dưỡng”.
Tác giả Nguyễn Thị Tín và Phạm Duy Hưng với bài viết “Xây dựng MTHT thân thiện ở trường tiểu học vùng khó khăn tỉnh Bắc Kạn” cho rằng MTHT thân thiện là môi trường mà ở đó cảnh quan, cơ sở vật chất gần gũi với người học, tạo cho họ có cảm giác an toàn, thoải mái và được trợ giúp về mặt phương tiện, hỗ trợ về mặt tinh thần, khiến họ hứng thú đối với học tập; cảm thấy được tôn trọng và phát huy 16 tiềm năng một cách tốt nhất và thu hút người học tham gia một cách tích cực, đồng thời có sự tham gia chia sẻ của cộng đồng, cha mẹ HS trong hoạt động quản lí và giáo dục HS. Có thể nói, MTHT thân thiện có vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường nói chung và chất lượng học tập của HS nói riêng vì nó đã góp phần tạo nên mục đích, động cơ, hứng thú học tập ở HS và là phương tiện để các em tự hoàn thiện nhân cách. Theo Kiều Thị Bích Thủy và Nguyễn Trí môi trường góp phần tạo nên mục đích, động cơ, cung cấp phương tiện cho hoạt động và giao tiếp của HS. Nhờ đó, mỗi HS chiếm lĩnh được những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, thái độ, hành vi và thói quen tốt đẹp trong học tập và cuộc sống.
GV cần đánh giá đúng vai trò của MTGD đối với việc học tập, rèn luyện của HS, trên cơ sở đó tích cực tổ chức cho HS và cùng với HS, GV và CB khác trong nhà trường cải tạo và xây dựng MTHT theo hướng tích cực, an toàn và thân thiện với mọi HS. Nghiên cứu về các yếu tố thuộc MTHT và nội dung xây dựng MTHT Hiện vẫn còn hạn chế về số lượng nghiên cứu quốc tế nói về các yếu tố thuộc MTHT và chi tiết về quá trình xây dựng MTHT. Tuy nhiên, đã có một số nghiên cứu tập trung vào một số nội dung có liên quan đến MTHT như: Trong nghiên cứu của Khamcot và Thepprasit xác định MTHT được coi là tốt, tích cực, lí tưởng bao gồm nhiều phương diện: Thứ nhất, về mục đích đào tạo, mục đích quan trọng của giáo dục suy đến cùng là giúp cho người học có được một nhân cách tốt. Việc hình thành nhân cách tốt đòi hỏi phải có thời gian và phụ thuộc vào nhiều yếu tố.
Đó chính là MTHT có bầu không khí ấm áp, thân thiện, dân chủ, thừa nhận những ý kiến lẫn nhau, giải quyết vấn đề một cách hợp lí,… Thứ hai, về chương trình giảng dạy, đó là trang bị một hệ thống những tri thức cơ bản, cốt lõi của ngành học và kỹ năng thực hành nghề để giúp người học tích lũy được nhiều kinh nghiệm mong muốn. Kinh nghiệm học tập phụ thuộc vào MTHT. Thứ ba, về năng lực sư phạm của giảng viên, giảng viên phải có năng lực sư phạm toàn diện về nhiều mặt để tạo được ấn tượng đẹp và mạnh cho người học, biết động viên người học có hứng thú, có động lực trong học tập để thay đổi thái độ theo chiều hướng tích cực, hài lòng trong việc học giúp đạt được thành tích tốt hơn.