CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC AN TOÀN CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động xây dựng môi trường giáo dục và xây dựng môi trường giáo dục an toàn ở trường Tiểu học công lập Để MTGD phát huy hiệu quả vai trò của nó trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu các đặc tính nổi trội, cần có của MTGD trong các cơ sở GD. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra các đặc tính quan trọng của MTGD nói riêng hay của nhà trường nói chung đó là an toàn, lành mạnh, thân thiện và phát triển… mặc dù chưa thật rạch ròi trong nhận thức về ranh giới của chúng, cũng như chưa nghiên cứu tập trung về MTGD đảm bảo cả 3 đặc tính nêu trên.
Tuy nhiên, qua tổng quan các tài liệu nghiên cứu, có thể nhận diện MTGD an toàn qua các nội dung sau đây: * MTGD an toàn: An toàn trong cơ sở giáo dục được coi là mức độ mà người học được bảo vệ về thể chất, tinh thần, không bị sợ hãi hay bất kỳ 1 tổn hại nào (CDC, 2014). MTGD an toàn đảm bảo cho tất cả trẻ em được bảo vệ (tránh khỏi bạo lực thể chất, lạm dụng tình dục, lạm dụng tình cảm và bỏ mặc), từ đó trẻ tự do và tự tin phát triển. Nơi đó có cơ sở vật chất đầy đủ và bố trí hợp lý với không gian an toàn. Nơi trẻ cảm thấy được bảo vệ, che chở, nơi Cha, mẹ và cộng đồng cảm thấy được chào đón, khuyến khích trách nhiệm và cam kết (CDC, 2014; UN women, 2016).
Hay nơi đó “mỗi học sinh cần và xứng đáng được cảm thấy tôn trọng và không bị tổn hại về thể xác, hăm dọa, quấy rối và bắt nạt” (William H. Parrett và Kathleen M. 9 Vấn đề an toàn cho trường học trước các tác động của thiên tai cũng là vấn đề nhiều trường học phải đối mặt. Tài liệu “Hướng dẫn xây dựng trường học an toàn” nêu: Trường học an toàn trước thiên tai và biến đổi khí hậu là môi trường giáo dục có đủ điều kiện để đảm bảo an toàn cho học sinh, giáo viên, các cán bộ nhân viên trong trường (những người đang làm việc trong trường) và cơ sở vật chất phục vụ dạy và học trong mọi điều kiện của thiên tai và tác động của biến đổi khí hậu (Live & Learn, Plan tại Việt Nam, GRC, VNRC).
Các tiêu chí đối với trường học an toàn được xem xét dưới các góc độ khác nhau, với mỗi cấp, bậc học lại có thêm các tiêu chí cụ thể khác nhau, tuy nhiên, điểm chung bao gồm: (1) MT vật chất trường học phải đảm bảo an toàn, phòng, tránh tai nạn thương tích và phòng, ngừa, ứng phó hiệu quả với bạo lực học đường; (2) MT tinh thần an toàn: trẻ được bảo vệ, được tự tin và tự do bộc lộ bản thân và phát triển, không bị sợ hãi hay bất kỳ sự tổn hại nào (UN women, 2013; UNICEF,2006). Ví dụ: Theo UN Women: MT vật chất an toàn bao gồm: địa điểm trường, sân trường và đường vào trường an toàn, chất lượng; Xây dựng và trang trí phòng học an toàn và phòng, tránh bạo lực; Nước và thiết bị vệ sinh đảm bảo an toàn; Bảo dưỡng thường xuyên đảm bảo cơ sở vật chất an toàn, giám sát các không gian để phòng, ngừa nguy cơ bạo lực. Việc di chuyển trên đường đi và về từ nhà đến trường đảm bảo an toàn. Tổ chức WHO (2014) có cách tiếp cận khác khi xem xét các thành tố của trường học an toàn về thể chất cho học sinh gồm: (1) Cơ cấu tổ chức, chính sách và các mối quan hệ trong trường: chính sách nhà trường đối với tất cả các hình thức quấy rối và bạo lực; sử dụng chính sách kỷ luật với trọng tâm là đào tạo GV áp dụng phương pháp kỷ luật tích cực; Có một hệ thống báo cáo vụ việc bạo lực một cách an toàn và đảm bảo quyền riêng tư; Học sinh tham gia chủ động vào nhà trường; Giám sát hiệu quả các khu vực vui chơi, khu vệ sinh và những khu vực mở khác.
10 (2) Chương trình giảng dạy và học tập: Chương trình đáp ứng nhận thức giới và phòng ngừa bạo lực; Các Chương trình và tài liệu giảng dạy thúc đẩy các giá trị tích cực, bình đẳng giới và chấp nhận giới; Giảng dạy các kĩ năng xã hội và tâm lý; GV xây dựng các cách thức phi bạo lực và trung lập giới để giải quyết xung đột; Giảng dạy giáo dục giới tính toàn diện. (3) Hợp tác với phụ huynh, cộng đồng và các cơ quan liên quan: thu hút phụ huynh tham gia vào các hoạt động và quá trình ra quyết định của nhà trường; Giữ mối liên lạc thường xuyên giữa phụ huynh và GV; Làm việc với thành viên cộng đồng để đảm bảo các em đi lại an toàn trên đường đi học; Đáp ứng các nhu cầu dịch vụ y tế hoặc bảo vệ cho các em; Các cơ chế báo cáo an toàn cho học sinh và phụ huynh để thông tin các mối quan ngại về bạo lực. MT vật chất an toàn trong cơ sở tiểu học: cần đảm bảo tuyệt đối an toàn cho trẻ nhỏ về vệ sinh, dinh dưỡng, phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe và vận động. Thông tư số 18/2023/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo: Hướng dẫn xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn thương tích trong cơ sở giáo dục phổ thông, cơ sở giáo dục thường xuyên đã định nghĩa MT vật chất an toàn trong cơ sở GDPT: tổng thể các yếu tố vật chất phục vụ cho hoạt động giáo dục của giáo viên và học sinh, đảm bảo an toàn, khoa học, phù hợp, dễ tiếp cận sử dụng đối với thành viên thuộc cơ sở giáo dục phổ thông.
Nó bao gồm các yếu tố như: Hệ thống phòng; thiết bị, đồ dùng dạy học; tài liệu, học liệu giảng dạy và học tập; Cảnh quan trường, lớp.Cơ sở GDPT cần thực hiện đầy đủ các nội dung, quy định về xây dựng trường học an toàn, phòng chống tai nạn thương tích. Những điều này đã được cụ thể trong các Quy định về tiêu chuẩn đánh giá, kiểm định chất lượng giáo dục và nhà trường của Bộ GD&ĐT Việt Nam như: Thông tư 59/2012/ TT-BGDĐT ngày 28 tháng 12 năm 2012, Thông tư số 13/2012/ TT-BGDĐT ngày 06 tháng 04 năm 2012,. Bên cạnh đó MT vật chất trong cơ sở GDPT hướng tới đảm bảo an toàn trước 11 thiên tai và biến đổi khí hậu cũng được xác định: Trường học có vị trí an toàn; được thiết kế và thi công theo quy chuẩn, tiêu chuẩn xây dựng quốc gia, có khả năng chống chịu trong điều kiện thiên tai, đảm bảo duy trì công tác dạy và học; Trường học được thiết kế hướng tới giảm tối đa các rủi ro thiên tai liên quan đến cơ sở vật chất; Trường học có các thiết bị, phương tiện giúp trường ứng phó được với nhiều loại thiên tai, và trong trường hợp cần thiết, là nơi trú ẩn của cộng đồng. Ngoài ra, cũng có nhiều nghiên cứu tập trung tìm hiểu sâu hơn về vấn đề bạo lực học đường và giáo dục phòng, chống bạo lực học đường trong cơ sở GDPT như là khía cạnh quan trọng của việc đảm bảo an toàn cho người học (June F Chrisholm,1998; Steven Pinker, 2007, Phạm Minh Hạc, 2002, Lê Vân Anh, 2011, 2013; Nguyễn Thị Thanh Bình, Nguyễn Thị Mai Lan, 2013; Đỗ Ngọc Khanh, 2014…).
Một số nhận xét về định hướng nghiên cứu về quản lý xây dựng môi trường giáo dục an toàn cho học sinh ở các trường tiểu học công lập Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đã quan tâm đến việc làm thế nào để cải thiện và hướng đến xây dựng môi trường nhà trường thân thiện, lành mạnh như: Ngô Công Hoàn, Hà Nhật Thăng, Nguyễn Hữu Long, Võ Thị Minh Chí, Nguyễn Minh Thức (Các bài viết trong Hội khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam: Tâm lý học giáo dục và vấn đề cải thiện môi trường giáo dục nhà trường hiện nay, 2013),. Các tác giả đã cho thấy vai trò, ý nghĩa của MTGD an toàn, thân thiện trong nhà trường phổ thông với việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh. Đồng thời đưa ra một số biện pháp nhằm cải thiện MTGD ở các góc độ khác nhau như: Xây dựng môi trường vật chất thân thiện trong trường, lớp học (khuôn viên trường, thư viện thân thiện, bố trí sắp xếp chỗ ngồi, trưng bày không gian lớp,.); Xây dựng mối quan hệ sư phạm trong nhà trường nhân văn và thân thiện, làm sao 12 cho người học ở trong MTGD phải luôn cảm thấy: được an toàn, được có giá trị, được yêu thương, được hiểu, được tôn trọng; Khích lệ sự tham gia có trách nhiệm của học sinh vì sự phát triển của lớp học, trường học bằng cách tăng cường sự tham gia của học sinh vào việc xây dựng văn hóa trường học, nội quy lớp học và tổ chức các hoạt động đa dạng để học sinh cùng tham gia nhằm nâng cao sự gắn kết với lớp học, trường học; Vận dụng Lý thuyết nhu cầu vào xây dựng mô hình trường học thân thiện; Giáo dục giá trị sống và kĩ năng sống cho học sinh; Xây dựng bầu không khí tâm lí tích cực; Tổ chức tốt các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, phong trào thi đua của nhà trường,. Để xây dựng được MTGD lành mạnh, thân thiện ở các cơ sở GDPT thì việc xây dựng các mối quan hệ giáo dục và bầu không khí tâm lí tốt đẹp là nền tảng vô cùng quan trọng.
Qua tổng quan nghiên cứu về xây dựng MTGD và các giải pháp xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh, thân thiện ở các cơ sở giáo dục phổ thông, có thể rút ra một số “rào cản” cho xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh,thân thiện trong cơ sở GD như đây: Thứ nhất, ở Việt Nam chưa có sự thống nhất trong nguyên tắc, quy trình, các hoạt động, cũng như phương pháp và kỹ thuật xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh, thân thiện trong cơ sở GDPT nói chung và giáo dục tiểu học nói riêng để đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện, giáo dục Việt Nam. Cũng thiếu hệ tiêu chí để các cơ sở GDPT tự đánh giá, từ đó, nhận ra mặt thành công, hạn chế, xác định và thực hiện những biện pháp phù hợp nhằm bảo đảm tốt hơn các đặc tính an toàn, lành mạnh, thân thiện trong các cơ sở giáo dục.