phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, kết cấu luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về thuế thu nhập cá nhân và quản lý thuế thu nhập cá nhân Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng quản lý thuế thu nhập cá nhân ở Hà Nội Chƣơng 4: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thuế thu nhập cá nhân ở Hà Nội 4 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN VÀ QUẢN LÝ THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước Thuế là công cụ quan trọng của nhà nƣớc, góp phần quản lý, điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô, là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nƣớc, phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế-xã hội, góp phần đảm bảo công bằng xã hội. Do vậy đây là lĩnh vực mà các quốc gia trên thế giới luôn dành nhiều sự quan tâm nghiên cứu về cả lý thuyết và thực tiễn nhằm triển khai hoàn thiện chính sách thuế và quản lý thuế.
Trên thế giới đã có rất nhiều công trình mang tính lý luận chung về thuế nói chung, trong đó có thuế thu nhập cá nhân. Một số công trình tiêu biểu là: Norma B. Coe, Zhenya Karamcheva, Richard Kopcke, Alicia H. Thông qua sử dụng dữ liệu HRS (Health and Retirement Study) liên kết các số liệu của thu nhập an sinh xã hội nghiên cứu đánh giá những đóng góp OASI đối với cá nhân và hộ gia đình, trƣớc và sau thuế thu nhập.
Nghiên cứu cho thấy an sinh xã hội là tiến bộ trên cơ sở cá nhân, nhƣng thuế lũy tiến đƣợc cắt giảm đáng kể khi tính toán dựa trên cơ sở hộ gia đình. Một mặt, việc đánh thuế các khoản đóng góp làm cho hệ thống thậm chí còn ít tiến bộ hơn so với báo cáo thông thƣờng. Mặt khác, việc đánh thuế lợi ích lại làm cho nó tiến bộ hơn. Kết quả cuối 5 z cùng là tăng thuế thu nhập cá nhân chỉ gây tác động nhỏ đối với sự phát triển an sinh xã hội, còn các tác động lớn khác lại bù đắp cho nhau.
Tuy nhiên, có vẻ nhƣ là thuế ròng có thể mang lại sự tiến bộ cho các hộ gia đình do sự tăng lên của các hộ gia đình phải chịu thuế trên lợi ích của họ. Khi không có những thay đổi trong luật thuế, xu hƣớng tiến bộ hơn có khả năng sẽ xảy ra. Shackelford (2011), Research in accounting for income taxes, Journal of Accounting and Economics: Bài báo nghiên cứu về AFIT (Accounting for Income Taxes – Quyết toán thuế thu nhập) với việc chỉ ra 4 khía cạnh và các quy tắc của AFIT, sau đó giới thiệu tổng quan các nghiên cứu đã có và đề xuất một số gợi ý cho các nghiên cứu trong tƣơng lai. Bài nghiên cứu nhấn mạnh một số vấn đề nghiên cứu đã đƣợc giải quyết liên quan đến việc quyết toán thuế thu nhập để quản lý các khoản thu nhập và xem các khoản thuế đƣợc định giá bởi những ngƣời tham gia thị trƣờng chứng khoán.
Ajagu Chikezie (2014), The effectiveness of personal income tax collection in Nothern Nigeria (A case study of Adamawa State): Bài viết nghiên cứu hiệu quả của thu thuế thu nhập cá nhân tại State Board of Internal Revenue Adamawa. Mục tiêu chính của nghiên cứu này là để xác định hiệu quả việc thu thuế thu nhập cá nhân trong tiểu bang Adamawa, để xác định các nguyên nhân có thể thu thuế hiệu quả trong nhà nƣớc và xác định các cách thức để đảm bảo một hệ thống thuế hiệu quả trong tiểu bang. Bảng câu hỏi nghiên cứu là công cụ nghiên cứu chính đƣợc sử dụng trong nghiên cứu và dữ liệu đƣợc tạo ra thông qua phƣơng pháp thống kê mô tả. Cụ thể, tỷ lệ phần trăm đơn giản đƣợc sử dụng để phân tích các dữ liệu thu thập đƣợc.
Phân tích đã chỉ ra rằng hệ thống thuế của bang không hiệu quả xuất phát từ các yếu tố nhƣ hối lộ của cán bộ thuế, cố ý từ chối trả thuế, và tỷ lệ không tuân thủ cao. Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng các yếu tố nhƣ đào tạo cán bộ thuế không 6 z đúng cách, không nhất quán trong các luật thuế, tham nhũng của cán bộ thuế và kỹ năng kế toán và lƣu trữ hồ sơ còn yếu kém giữa cán bộ thuế đƣợc xác định là nguyên nhân sâu xa của hệ thống thuế không hiệu quả trong tiểu bang. Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp bao gồm đƣa ra các chiến lƣợc tuyển dụng nhân sự phù hợp, kiểm toán thích hợp, lƣợng kiều hối thuế của ngƣời thu thuế các cấp và việc sử dụng các công nghệ thông tin nhằm tăng cƣờng thu thuế liên bang. Samwick (2014), Effects of Income Tax Changes on Economic Growth, Economic Studies at Brookings: Bài viết này nghiên cứu những ảnh hƣởng do thay đổi thuế thu nhập cá nhân đối với tăng trƣởng kinh tế trong dài hạn.
Cắt giảm thuế suất có thể khuyến khích các cá nhân làm việc, tiết kiệm, đầu tƣ, nhƣng nếu việc cắt giảm thuế không đƣợc bảo trợ bởi cắt giảm chi tiêu thì chúng có thể làm cho thâm hụt ngân sách liên bang tăng lên, mà về lâu dài sẽ làm giảm tiết kiệm quốc gia và nâng cao lãi suất. Tác động ròng lên tăng trƣởng là không chắc chắn, nhƣng nhiều ngƣời ƣớc tính rằng những tác động đó nhỏ hoặc là tác động tiêu cực. Các biện pháp mở rộng có thể loại bỏ các tác động của việc cắt giảm thuế suất về thâm hụt ngân sách, nhƣng đồng thời cũng giảm tác động đến cung lao động, tiết kiệm, đầu tƣ và do đó làm giảm các tác động trực tiếp đến tăng trƣởng. Tuy nhiên, chúng cũng tái phân bổ nguồn lực giữa các ngành theo mục tiêu kinh tế cao nhất, dẫn đến tăng hiệu quả và có khả năng tăng kích thƣớc tổng thể của nền kinh tế.
Kết quả cho thấy không phải tất cả những thay đổi thuế sẽ có tác động tƣơng tự đối với tăng trƣởng. Cải cách nhằm cải thiện các ƣu đãi, giảm trợ cấp hiện có, tránh tăng vận may bất ngờ, và tránh thâm hụt tài chính sẽ có ảnh hƣởng tốt hơn đối với nền kinh tế trong dài hạn, nhƣng cũng có thể tạo ra sự đánh đổi giữa công bằng và hiệu quả. 7 z Bên cạnh những công trình đã kể thì còn rất nhiều những công trình khác đề cập đến vấn đề luật thuế nói chung và thuế thu nhập nói riêng. Những công trình này cung cấp cái nhìn tổng quan về thuế thu nhập, những tác động của thuế thu nhập đối với tăng trƣởng kinh tế… Có thể nói đây là cơ sở nền tảng cho việc hình thành những nhận thức cơ bản về thuế thu nhập của tác giả.
Tình hình nghiên cứu ở trong nước Ở trong nƣớc, các công trình nghiên cứu về thuế thu nhập và thuế thu nhập cá nhân cũng hết sức đa dạng. Có thể kể một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Vũ Thị Mai (2005), Hoàn thiện quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp ở nước ta hiện nay, Luận văn thạc sĩ kinh doanh và quản lý, Hà Nội: luận văn đã trình bày những vấn đề chung về thuế, quản lý thu thuế và đi sâu nghiên cứu thực trạng quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp ở Việt Nam, từ đó đƣa ra những thành tựu đạt đƣợc, hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế đó. Qua đó, tác giả còn đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp ở Việt Nam. Đỗ Tuyết Minh (2009), Thanh tra, kiểm tra thuế thu nhập cá nhân ở Chi cục thuế quận Ba Đình, Luận văn thạc sĩ kinh tế, Hà Nội: luận văn đã đi sâu làm rõ cơ sở lý luận về thuế thu nhập cá nhân, công tác thanh tra, kiểm tra thuế thu nhập cá nhân và đi sâu làm rõ thực trạng thanh tra, kiểm tra thuế thu nhập cá nhân ở Chi cục thuế quận Ba Đình, từ đó đƣa ra một số đánh giá về những thành tựu đạt đƣợc, những hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế đó.
Qua đó, tác giả kiến nghị một số giải pháp nhằm tăng cƣờng công tác thanh tra, kiểm tra thuế thu nhập cá nhân tại Chi cục thuế quận Ba Đình, Hà Nội. Nguyễn Ngọc Tú (2009), Quản lý thu thuế tài nguyên trên địa bàn tỉnh Sơn La hiện nay, Luận văn thạc sĩ kinh doanh và quản lý, Hà Nội: Trong luận 8 z văn này, tác giả đã đi sâu nghiên cứu về quản lý thu thuế tài nguyên tại địa bàn tỉnh Sơn La, chỉ ra những thành tựu đã đạt đƣợc, những hạn chế còn tồn tại trong công tác thu thuế tài nguyên tại Sơn La. Qua đó, tác giả còn đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu thuế tài nguyên tại Sơn La trong thời gian tới. Nguyễn Hải Ninh (2011), “Những yếu tố ảnh hƣởng đến việc kiểm soát thu nhập của ngƣời nộp thuế trong quá trình thực hiện pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam”, Tạp chí Luật học, số 7/2011, Hà Nội: Bài viết cho thấy công tác kiểm soát thu nhập của ngƣời nộp thuế đóng vai trò đặc biệt trong thực hiện pháp luật thuế thu nhập cá nhân của mỗi quốc gia.
Đó là yếu tố quyết định sự thành công hay thất bại của quá trình thực thi luật thuế thu nhập cá nhân trong thực tiễn đời sống. Trong bối cảnh tình hình kinh tế-xã hội ở Việt Nam, cái khó nhất trong quá trình thực thi phát luật thuế thu nhập cá nhân vẫn là vấn đề kiểm soát thu nhập của ngƣời nộp thuế. Điều này khẳng định vai trò to lớn của việc kiểm soát thu nhập cá nhân trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam. Thực tiễn cho thấy có nhiều yếu tố ảnh hƣởng đến việc kiểm soát thu nhập trong thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân và mỗi yếu tố đó đều ảnh hƣởng tích cực hay tiêu cực tới công tác này, tùy theo tính chất và trạng thái của từng yếu tố.
Bài viết này phân tích và luận giải chi tiết về sự tác động của từng yếu tố đối với vấn đề kiểm soát thu nhập chịu thuế của cá nhân trong quá trình thực thi pháp luật thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam.