CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON THÔNG QUA LÀM QUEN VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua làm quen với tác phẩm văn học Ở thời kì cổ đại người ta nghiên cứu ngôn ngữ không tách khỏi lôgíc học và triết học. Sau cách mạng tháng Mười Nga có thể kể đến: L.Skinner trong tác phẩm “Hành vi bằng lời” cho rằng: ngôn ngữ của trẻ cũng như mọi hành vi khác được hình thành do thao tác quyết định và sự “bắt chước” là rất quan trọng, những thao tác về ngôn ngữ cùng với sự giúp đỡ của người lớn sẽ giúp trẻ nhanh chóng trưởng thành về ngôn ngữ [23].
Phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non 5 - 6 tuổi hay nói chung là vấn đề phát triển ngôn ngữ có những vai trò đặc biệt quan trọng trong tiến tình phát triển nhận thức của loài người. Đây được coi là chìa khóa mở ra con đường giúp trẻ làm chủ tư duy. Trẻ phát triển ngôn ngữ cá nhân thông qua việc tương tác mà cụ thể là phát triển năng lực giao tiếp. Trẻ được định hướng rèn luyện phát triển ngôn ngữ bằng hình thức trao đổi và giao tiếp với bạn bè, người thân, thầy cô,… Thực tiễn đã chứng minh trong các hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi tại trường mầm non, việc cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học đã mang lại những hiệu quả tích cực.
Chính vì vậy, về hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua làm quen với tác phẩm văn học cũng đã có một số công trình có liên quan như sau: Nguyễn Thị Lan Anh (2018) trong nghiên cứu“Sử dụng tác phẩm văn 7 học nhằm phát triển vốn từ cho trẻ từ 5 - 6 tuổi”,cho rằng phát triển ngôn ngữ là nhiệm vụ trọng tâm của cấp học Mầm non. Theo tác giả để phát triển ngôn ngữ cho trẻ cần thực hiện mọi lúc, mọi nơi, ở mọi hoạt động, trong đó có hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học. Sử dụng tác phẩm văn học có ảnh hưởng rất lớn đến phát triển ngôn ngữ cho trẻ, nhất là trong giai đoạn trẻ từ 5 đến 6 tuổi. Khả năng dùng từ đúng và bày tỏ được ý muốn trong giao tiếp.
Qua kiểm tra, đánh giá việc phát triển vốn từ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua làm quen với tác phẩm văn học ở một số trường mầm non, tác giả có nhận xét về khả năng phát âm, từ ngữ diễn đạt của trẻ trong việc sử dụng ngôn ngữ chưa được linh hoạt, phong phú, việc sử dụng ngôn ngữ trong các giờ làm quen với tác phẩm văn học còn nghèo nàn, trong giao tiếp với mọi người còn hạn chế. Qua đó tác giả đã có những biện pháp đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tác phẩm văn học nhằm phát triển vốn từ cho trẻ từ 5 - 6 tuổi như: Sử dụng công nghệ thông tin trong giờ làm quen văn học; Phát triển ngôn ngữ qua hình thức kể chuyện theo rối tay, rối ngón tay; Phát triển ngôn ngữ qua hình thức kể chuyện sáng tạo; Phát triển ngôn ngữ qua trò chơi đóng kịch cho trẻ; Phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua các bài đồng dao, ca dao; Phát triển ngôn ngữ thông qua việc dạy trẻ đọc thơ diễn cảm [1]. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Hương Thảo (2019) về “Phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5, 6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học tại Trường mầm non Quỳnh Lưu, Nho Quan, Ninh Bình” công trình này đã trình bày cơ sở lý luận của PTNN cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với TPVH; Tìm hiểu thực trạng PTNN cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động làm quen văn học ở trường mầm non Quỳnh Lưu, Nho Quan.Bước đầu, tác giả đã đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học ở trường mầm non [28]. Ngoài ra còn một số nghiên cứu khoa học của các trường mầm non các huyện về phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua làm quen với tác 8 phẩm văn học như: “Một số biện pháp nâng cao chất lượng phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học tại trường mầm non Nga Liên” của tác giả Lê Thị Vân năm 2018 [32]; công trình nghiên cứu “Một số biện pháp giúp trẻ 5-6 tuổi hiểu nghĩa của từ thông qua hoạt động làm quen văn học ở một số trường mầm non trên địa bàn Thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An” của tác giả Phan Xanh Phồn năm 2019 [26]; Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Châu năm 2019 với đề tài “Thực trạng phát triển vốn từ cho trẻ 5-6 tuổi qua hoạt động làm quen với tác phẩm văn học ở một số trường mầm non, thành phố Thanh Hóa”[4]; Nghiên cứu của tác giả Đào Thị Luyến năm 2020 với đề tài “Một số biện pháp nâng cao chất lượng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi A5 Trường mầm non Tân Liễu làm quen tác phẩm văn học” [19],.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến lý luận về ngôn ngữ, phát triển ngôn ngữ, tầm quan trọng của việc sử dụng tác phẩm văn học để phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi. Các nghiên cứu của các tác giả đi trước là cơ sở, là tiền đề giúp học viên triển khai, giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi Ngôn ngữ là yếu tố đặc trưng của loài người, ngôn ngữ phát triển trong hoạt động và giao tiếp, có mối quan hệ với tư duy nên người lớn cần tổ chức các hoạt động giúp trẻ phát triển ngôn ngữ gắn với bối cảnh sống thực tiễn của trẻ. Hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ phải được thực hiện ngay từ khi trẻ mới chào đời và phải được thực hiện có hệ thống, bài bản bắt đầu từ khi trẻ tới trường mầm non, nếu nhà giáo dục bỏ qua giai đoạn này sẽ là thiệt thòi lớn đối với sự phát triển của trẻ.
Có các công trình gần với tên đề tài như sau: Phạm Thị Vân Anh (2020), trong nghiên cứu “Quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non Thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên” đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận về quản lý 9 hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ở trường mầm non; Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi theo hướng giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ở các trường mầm non Thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở đó, luận văn đã đề xuất biện pháp quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi theo hướng giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ở các trường mầm non Thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên [2]. Lê Thị Huệ (2022), đã có bài báo về “Quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẩu giáo ở các trường mầm non huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung trâm”. Trong đó, tác giả đã nêu vấn đề quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm là tổng hợp những tác động có mục đích có kế hoạch của chủ thể quản lý nhà trường đến các loại hình hoạt động giáo dục trong nhà trường, tạo thành môi trường sư phạm tích cực thu hút trẻ em tham gia hoạt động giao lưu nhằm định hướng hình thành, phát triển ngôn ngữ của trẻ em, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục của trường mầm non [13].
Trần Minh Huệ (2020) với đề tài “Quản lý việc rèn luyện cho trẻ phát triển ngôn ngữ tại các trường mẫu giáo huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương” đã đi sâu phân tích, khảo sát thực tiễn của vấn đề quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi tại các trường mẫu giáo huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương và đề xuất 04 nhóm giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tại đơn vị.[5] Những công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến quản lý phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở những góc độ, phương pháp khác nhau, các công trình trên đã có những đóng góp nhất định về lý luận và thực tiễn cho đơn vị nghiên cứu. Tuy nhiên, hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến công tác quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua làm quen với tác phẩm văn học ở các trường mầm non huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Các công trình nghiên cứu trên sẽ là những tài liệu tham khảo có giá trị 10 làm cơ sở, là tiền đề để giúp triển khai, giải quyết nhiệm vụ của đề tài. Tiếp thu, kế thừa những thành tựu nghiên cứu trên, trong luận văn này sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan như tìm hiểu một số khái niệm có liên quan về đề tài nghiên cứu như khái niệm phát triển ngôn ngữ; hoạt động phát triển ngôn ngữ; quản lý; quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ.
Trình bày lý luận về hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non thông qua làm quen với tác phẩm văn học. Đồng thời nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non thông qua làm quen với tác phẩm văn học. Qua đó sẽ khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam thông qua làm quen với tác phẩm văn học. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến chủ đề nghiên cứu 1.
Phát triển ngôn ngữ a) Ngôn ngữ Ngôn ngữ nảy sinh trong quá trình cùng nhau lao động, loài người cổ xưa có nhu cầu trao đổi ý nghĩ, dự định, nguyện vọng, tâm tư, tình cảm.