CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BÁO CHÍ 1. Khái niệm, chủ thể, đối tượng, nội dung quản lý nhà nước về báo chí 1. Khái niệm quản lý nhà nước về báo chí - Báo chí là hiện tượng xã hội đa nghĩa, phức tạp và có nhiều cách tiếp cận không giống nhau trong các xã hội có thể chế chính trị khác nhau. Từ khi ra đời đến nay, báo chí đã tồn tại song hành và tác động đến nhiều mặt cuộc sống xã hội, từ chính trị đến kinh tế, văn hóa, tư tưởng và lối sống.
Báo chí, theo nguyên nghĩa xuất phát từ chữ có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin, được hiểu như việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con người về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo - tác phẩm - công chúng. Theo Từ điển Bách khoa toàn thư của Liên Xô (cũ) xuất bản năm 1975, báo chí là toàn bộ những ấn phẩm có tính chất định kỳ, được phát hành rộng rãi. Trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí” của PGS. TS Nguyễn Văn Dững nêu bản chất của báo chí truyền thông: “Là hoạt động thông tin - giao tiếp xã hội trên quy mô rộng lớn nhất, là công cụ và phương thức can thiệp xã hội hiệu quả nhất trong mối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và với các nhóm lợi ích, với các nước trong khu vực và quốc tế.
Theo Điều 3, Luật Báo chí năm 2016 thì báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử. Theo Điều 7, Luật Báo chí năm 2016, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về báo chí. Bộ Thông tin và Truyền thông chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về báo chí. Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện quản lý nhà nước về báo chí.
Ủy ban nhân dân cấp tỉnh Luan van 8 trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm quản lý nhà nước về báo chí tại địa phương. - Khái niệm quản lý và quản lý nhà nước: Quản lý là sự tác động có mục đích của chủ thể quản lý lên các đối tượng quản lý. Quản lý được phát sinh từ lao động, không tách rời với lao động và bản thân quản lý cũng là một loại hoạt động lao động. Như vậy, quản lý xã hội không phải là sản phẩm của sự phân chia quyền lực, mà là sản phẩm của sự phân công lao động nhằm liên kết và phối hợp hoạt động chung của con người.
Mục đích, nhiệm vụ của quản lý là điều khiển, chỉ đạo hoạt động chung của con người, phối hợp hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân, tạo thành một hành động thống nhất của tập thể để hướng đến mục tiêu đã định trước. Quản lý được thực hiện bằng tổ chức và quyền uy, nhằm đảm bảo sự phục tùng và tạo sự thống nhất trong quản lý. + Quản lý nhà nước: Quản lý nhà nước là một phạm trù gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước, quản lý nhà nước ra đời với tính chất là loại hoạt động quản lý xã hội. Quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội.
Quản lý nhà nước được xem là một hoạt động chức năng của nhà nước trong quản lý xã hội và có thể xem là hoạt động chức năng đặc biệt. Theo nghĩa rộng: Quản lý nhà nước là toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước, từ hoạt động lập pháp, hoạt động hành pháp, đến hoạt động tư pháp. Theo nghĩa hẹp: Quản lý nhà nước chỉ bao gồm hoạt động hành pháp - nghĩa là hoạt động chấp hành và điều hành được đặc trưng bởi các yếu tố có tính tổ chức; được thực hiện trên cơ sở và để thi hành pháp luật; được bảo đảm thực hiện chủ yếu bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước. Quản lý nhà nước cũng là sản phẩm của việc phân công lao động nhằm liên kết và phối hợp các đối tượng bị quản lý.
Bản chất của quản lý nhà nước là quyền lực nhà nước. Quyền lực nhà nước được ghi nhận, củng cố bằng pháp luật và được thực hiện bởi bộ máy nhà nước với cơ sở vật chất - tài chính to lớn, bằng phương pháp thuyết phục và cưỡng chế. Luan van 9 Quản lý nhà nước đề cập trong luận văn này là quản nhà nước theo nghĩa hẹp. Nói đến quản lý nhà nước về báo chí là nói đến những hoạt động của bộ máy nhà nước, nhằm đảm bảo cho hoạt động báo chí được ổn định và hợp với xu thế phát triển chung của xã hội.
Nhà nước có trách nhiệm điều tiết để bảo đảm báo chí phát triển, đáp ứng nhu cầu thông tin của Nhân dân, đặc biệt là đảm bảo cho báo chí hoạt động đúng “tôn chỉ mục đích”, vai trò, chức năng và các nguyên tắc hoạt động của báo chí. Như vậy, quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí cũng như bất kỳ dạng quản lý công vụ của bộ máy hành pháp, mang tính quyền lực, tính tổ chức cao, được điều chỉnh bằng pháp luật, vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc thù quản lý ngành. Quản lý nhà nước về báo chí bao gồm tổng thể những hoạt động của bộ máy nhà nước trên cơ sở những quy định của pháp luật, đảm bảo cho báo chí thực hiện được nhiệm vụ thông tin của mình và chịu sự điều chỉnh thống nhất của pháp luật. Chủ thể quản lý nhà nước về báo chí Ở Việt Nam, Luật Báo chí năm 2016 quy định cơ quan quản lý nhà nước về báo chí: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về báo chí.
Bộ Thông tin và Truyền thông chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về báo chí. Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông thực hiện quản lý nhà nước về báo chí. Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm quản lý nhà nước về báo chí tại địa phương. Có thể phân chia hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước về báo chí, bao gồm: Cơ quan quản lý nhà nước về báo chí ở Trung ương (Chính phủ, Bộ Thông tin và Truyền thông); các bộ, cơ quan ngang bộ; cơ quan quản lý nhà nước về báo chí ở địa phương là Ủy ban Nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các Sở Thông tin và Truyền thông.
- Cơ quan quản lý nhà nước về báo chí ở Trung ương: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về báo chí trên phạm vi cả nước bằng văn bản pháp luật liên quan đến báo chí trên cơ sở tham mưu của Bộ Thông Luan van 10 tin và Truyền thông. Mục 5, Điều 2, Nghị định số 132/2013/NĐ-CP quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ Thông tin và Truyền thông đối với hoạt động quản lý nhà nước về báo chí. - Quản lý nhà nước về báo chí ở các bộ, cơ quan ngang bộ: Các bộ, cơ quan ngang bộ - với vai trò là cơ quan chủ quản báo chí - đã có nhiều cố gắng trong công tác chỉ đạo, quản lý cơ quan báo chí thuộc quyền trong việc thực hiện phương hướng, nhiệm vụ, kế hoạch hoạt động; đồng thời, tổ chức bộ máy, xây dựng đội ngũ cán bộ báo chí đảm bảo các tiêu chuẩn về chính trị, nghiệp vụ. Nhiều cơ quan chủ quản báo chí đã chủ động xây dựng quy chế quản lý cơ quan báo chí thuộc quyền, tạo điều kiện cho cơ quan báo chí hoạt động đúng quy định, có sự rành mạch, thống nhất trong chỉ đạo, quản lý và trong công tác phối hợp của cơ quan báo chí với các đơn vị liên quan thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông.
Tuy nhiên, trên thực tế, mối quan hệ giữa cơ quan chủ quản và cơ quan báo chí theo luật định chưa được thực hiện một cách rõ ràng, rành mạch. Nhiều trường hợp cơ quan chủ quản buông lỏng vai trò, trách nhiệm của mình. Tiêu chuẩn, quy trình bổ nhiệm cán bộ lãnh đạo báo chí của nhiều cơ quan chủ quản thực hiện chưa chặt chẽ. - Quản lý nhà nước về báo chí ở địa phương: Ở địa phương, trách nhiệm quản lý nhà nước đối với báo chí thuộc về Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương theo sự phân cấp của Chính phủ.
Đây là các cơ quan nhà nước có sự can thiệp trực tiếp và sâu sắc nhất đối với quản lý nhà nước về báo chí thông qua các Sở Thông tin và Truyền thông và các bộ phận trực thuộc. Thời gian qua, các Sở Thông tin và Truyền thông đã chú trọng thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về báo chí ở địa phương. Các sở cũng chú trọng công tác tham mưu cho Tỉnh ủy, Thành ủy, Ủy ban Nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về quy hoạch báo chí; soạn thảo mới, cụ thể hóa, hướng dẫn việc thực hiện các văn bản pháp quy về báo chí trên cơ sở nội dung của Luật Báo chí năm 2016; thực hiện tốt chức năng quản lý hoạt động của các văn phòng đại diện và phóng viên thường trú của báo chí Trung ương và địa phương khác trên địa bàn; thực hiện quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí… Luan van 11 1. Đối tượng quản lý nhà nước về báo chí Đối tượng quản lý nhà nước về báo chí là các hoạt động của cơ quan báo chí và các cá nhân có liên quan.
Cụ thể đó là: Thể chế về báo chí; tổ chức và bộ máy nhân sự; cơ sở, trang thiết bị vật chất; nguồn nhân lực hoạt động báo chí. Nền báo chí Việt Nam hiện nay có báo chí Trung ương, báo ngành và báo địa phương. Trong đó, báo chí địa phương là tiếng nói của Đảng bộ, chính quyền, tổ chức chính trị - xã hội và là diễn đàn của Nhân dân địa phương đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản lý của chính quyền và hoạt động trong khuôn khổ quy định của pháp luật.