Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ VỐN VAY UỶ THÁC CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về công tác quản lý vốn vay uỷ thác của Ngân hàng Chính sách xã hội 1. Tổng quan về Ngân hàng Chính sách xã hội 1. Khái niệm về tín dụng Ngân hàng Chính sách xã hội Theo Tổ chức Liên Hợp quốc (United Nations-UN): Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả các hoạt động xã hội.
Nghèo có ý nghĩa là không đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền và bị loại trừ, dễ bị bạo hành, phải sống trong các điều kiện rủi ro không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh. Theo Nghị định số 78/2002/NĐ-CP về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác ban hành ngày 4/10/2002 thì tín dụng chính sách được hiểu như sau: Tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do nhà nước huy động để cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác phục vụ sản xuất, kinh doanh tạo việc làm, cải thiện đời sống; góp phần thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo, ổn định xã hội. Cũng tại Nghị định 78/2002/NĐ-CP có nêu: Thành lập Ngân hàng chính sách xã hội (CSXH) để thực hiện tín dụng ưu đãi đối với hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác trên cơ sở tổ chức tại ngân hàng phục vụ người nghèo được thành lập theo Quyết định số 230 ngày 01/9/1995 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Ngân hàng CSXH được thực hiện các nghiệp vụ: Huy động vốn, cho vay, thanh toán, ngân quỹ và được nhận vốn uỷ thác 9 cho vay ưu đãi của Chính quyền địa phương, các tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị - xã hội, các hiệp hội, các hội đoàn thể, các tổ chức phi Chính phủ, các cá nhân trong và ngoài nước đầu tư cho các chương trình dự án phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Ngân hàng CSXH là một tổ chức tín dụng với hoạt động chủ yếu là phục vụ người nghèo và các chính sách kinh tế, chính trị và xã hội đặc biệt của một quốc gia. Mục tiêu chính của các ngân hàng CSXH không phải là lợi nhuận trong kinh doanh mà là hỗ trợ hỗ trợ tối đa về vốn cho các đối tượng trên. Chính vì thế, ngân hàng CSXH không phải là một ngân hàng thương mại và không đáp ứng các tiêu chí về kinh doanh thương mại.
Ngân hàng CSXH là một pháp nhân, có con dấu, có vốn điều lệ, có tài sản và hệ thống giao dịch từ Trung ương đến địa phương, trụ sở chính đặt tại Hà Nội, có vốn điều lệ ban đầu là 5.000 tỷ đồng và được cấp bổ sung phù hợp với yêu cầu hoạt động từng thời kỳ. Ngân hàng CSXH hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, được Nhà nước đảm bảo khả năng thanh toán, tỷ lệ dự trữ bắt buộc bằng 0%, không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi, được miễn thuế và các khoản phải nộp Ngân sách Nhà nước. Ngân hàng CSXH có thời hạn hoạt động là 99 năm. Ngân hàng CSXH là ngân hàng đặc thù của Chính phủ, hoạt động trong lĩnh vực XĐGN nên có nhiều điểm khác biệt so với các ngân hàng thương mại.
Các chương trình tín dụng đang được triển khai tại ngân hàng chính sách xã hội là 18 chương trình, cụ thể như sau:Đối tượng vay vốn là người người và các đối tượng chính sách khácChính phủ quyết định đối tượng vay vốn theo từng chương trình tín dụng, trong đó bao gồm các hộ dân sống ở vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số… thiếu vốn sản xuất, sinh hoạt. Các chương trình tín dụng tại NHCSXH 1 Cho vay ưu đãi hộ nghèo - Nghị định 78/2002 2 Cho vay hộ cận nghèo - QĐ 15/2013 3 Cho vay hộ mới thoát nghèo - QĐ 28/2015 4 Cho vay HSSV - QĐ 157/2007 5 Cho vay NS&VSMTNT - QĐ 62/2004 6 Cho vay giải quyết việc làm - NĐ 61/2015 7 Cho vay DTCS đi lao động có thời hạn ở nước ngoài 8 Cho vay hộ gia đình SXKD tại vùng khó khăn - QĐ 31/2007 9 Cho vay thương nhân vùng khó khăn - QĐ 92/2009 10 Cho vay nhà ở xã hội Nghị định 100 11 Cho vay hộ nghèo về nhà ở - QĐ 167/2008 12 Cho vay hộ nghèo về nhà ở - QĐ 33/2015 13 Cho vay hộ DTTS ĐBKK 14 Cho vay hộ ĐBDTTS nghèo, đời sống khó khăn -QĐ 755/2013 15 Cho vay trồng rừng sản xuất, phát triển chăn nuôi -NĐ 75/2015 Cho vay đối với hộ GĐ và người nhiễm HIV, người SCNMT,. 16 - QĐ 29/2014 17 Cho vay theo quyết định 2085/2016/TTg 18 Cho vay doanh nghiệp vừa và nhỏ 1.Khái niệm về chính sách Chính sách là một hệ thống nguyên tắc có chủ ý hướng dẫn các quyết định và đạt được các kết quả hợp lý. Một chính sách là một tuyên bố về ý định, và được thực hiện như một thủ tục hoặc giao thức.
Các chính sách thường được cơ quan quản trị thông qua trong một tổ chức. Chính sách khác với các quy tắc hoặc luật pháp. Chính sách là sản phẩm của quá trình ra quyết định lựa chọn các vấn đề,mục tiêu và giải pháp để giải quyết.Chính sách công (public policy) là hệ 11 thống những hành động có chủ đích, mang tính quyền lực nhà nước, được ban hành theo những trình tự, thủ tục nhất định, nhằm mục tiêu giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn, hay thúc đẩy các giá trị ưu tiên.Chính sách công được làm ra bởi nhà nước.Điều này có nghĩa Nhà nước là chủ thể có thẩm quyền quyết định ban hành chính sách công, với những nguồn lực công để đảm bảo chính sách được làm ra theo cách tốt nhất có thể, và thực thi sao cho hiệu lực, hiệu quả.Chính sách có định hướng giải quyết vấn đề. Chính sách là sản phẩm của quá trình ra quyết định lựa chọn các vấn đề, mục tiêu và giải pháp để giải quyết.Chính sách công (public policy) là hệ thống những hành động có chủ đích, mang tính quyền lực nhà nước, được ban hành theo những trình tự, thủ tục nhất định, nhằm mục tiêu giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn, hay thúc đẩy các giá trị ưu tiên.Chính sách công được làm ra bởi nhà nước.Điều này có nghĩa nhà nước là chủ thể có thẩm quyền quyết định ban hành chính sách công, với những nguồn lực công để đảm bảo chính sách được làm ra theo cách tốt nhất có thể, và thực thi sao cho hiệu lực, hiệu quả.
Đặc điểm của Ngân hàng Chính sách xã hội Ngân hàng CSXH là ngân hàng thành lập với mục tiêu nhằm phục vụ các chương trình tín dụng chính sách góp phần phát triển kinh tế, ổn định Chính trị - Xã hội của Chính phủ trong từng giai đoạn, vì vậy so với các NHTM khác, NHCSXH có một số đặc điểm riêng như: Mục tiêu hoạt động: Hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, góp phần thực hiện tốt các chương trình tín dụng phục vụ chính sách về phát triển kinh tế, ổn định Chính trị - Xã hội, thực hiện XĐGN, không vì mục tiêu lợi nhuận Đối tượng khách hàng vay: Là các đối tượng được chỉ rõ trong các chính sách của Chính phủ, thường là đối tượng khó đáp ứng các tiêu chí thương mại để tiếp cận được các dịch vụ tài chính của các NHTM, cần sự hỗ trợ từ Chính phủ và cộng đồng. 12 Sử dụng vốn: Xuất phát trên cơ sở đối tượng cho vay và tính chất, mục đích cho vay, sử dụng vốn của NHCSXH thường có các đặc điểm như: - Địa bàn cho vay rộng, người vay vốn ở phân tán, ở những nơi có điều kiện khó khăn (Giao thông, thời tiết…); - Cho vay món nhỏ, lẻ; - Chi phí cho vay và quản lý món vay cao; - Độ rủi ro cao; - Có tính ưu đãi trong cho vay (có thể ưu đãi về điều kiện, thủ tục, đảm bảo tiền vay, lãi suất…); - Có nhiều quy định khác với các NHTM như: Mức cho vay tối đa, thời hạn vay vốn tối đa, xử lý rủi ro…; - Lĩnh vực hoạt động cũng có hạn chế, như: không thực hiện các hoạt động đầu tư, góp vốn, kinh doanh chứng khoán…; - Phương thức cho vay: Sử dụng hình thức tín chấp cộng đồng và ủy thác một số công đoạn cho vay cho 4 tổ chức Chính trị - Xã hội (Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh), thông qua các tổ, nhóm người vay. - Nguồn vốn: Nhận tiền gửi tự nguyện không lấy lãi của các tổ chức, cá nhân trong nước, nước ngoài bằng đồng Việt Nam và bằng ngoại tệ, nhận gửi tiền tiết kiệm của người nghèo; Tiếp nhận các nguồn vốn tài trợ, vốn ủy thác; Phát hành trái phiếu và các giấy tờ có giá.Vai trò của Ngân hàng chính sách xã hội - Tạo nguồn vốn thoát nghèo cho người nghèo, góp phần thực hiện XĐGN, công bằng xã hội. - Thúc đẩy phát triển kinh tế ở các khu vực sản xuất, các doanh nghiệp cần sự hỗ trợ phát triển.
- Thực hiện các chính sách kinh tế xã hội của Chính phủ trong giáo dục, y tế, khoa học.Các hoạt động cơ bản của NHCSXH - Huy động vốn. - Cho vay hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác. - Thực hiện các dịch vụ thanh toán và ngân quỹ. - Tiếp nhận, quản lý, sử dụng và bảo tồn nguồn vốn của Chính phủ dành cho chương trình tín dụng XĐGN và các chương trình khác.
- Tiếp nhận nguồn vốn tài trợ uỷ thác cho vay ưu đãi của chính quyền địa phương, các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để cho vay theo các chương trình dự án. Bản chất nguồn vốn vay uỷ thác Bản chất nguồn vốn vay uỷ thác là phạm tru chỉ sự tổng hợp tất cả các mặt, những mối liên hệ giữa NHCSXH ,các tổ chức chính trị nhận uỷ thác và các hội viên, đối tượng chính sách vay vốn của NHCSXH.