Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VÀ GIA ĐÌNH TRONG CHĂM SÓC, GIÁO DỤC TRẺ Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Chăm sóc, giáo dục trẻ là hoạt động chủ đạo, là nhiệm vụ chính trị của trường mầm non. Nhà trường thực hiện phối hợp với gia đình trẻ nhằm bảo đảm sự đồng thuận trong nhận thức cũng như trong hoạt động nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; đa dạng nguồn lực xây dựng cơ sở giáo dục mầm non, bảo đảm môi trường giáo dục tốt nhất cho mỗi trẻ em. Hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong giáo dục trẻ đã được đề cập đến từ rất lâu.
Khi xã hội ngày càng phát triển thì vấn đề này ngày càng được quan tâm nhiều hơn, nhất là đối với lứa tuổi mầm non. Việc giáo dục không thể diễn ra độc lập, đơn lẻ mà cần có sự phối hợp của nhiều môi trường, nhiều đối tượng và lực lượng khác nhau để đạt được kết quả tốt nhất. Đối với trẻ lứa tuổi mầm non thì môi trường có ảnh hưởng đến trẻ nhiều nhất đó chính là gia đình và nhà trường. Do đó, việc phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong giáo dục mầm non đóng vai trò vô cùng quan trọng.
Có rất nhiều nghiên cứu về hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong giáo dục trẻ trên thế giới và tại Việt Nam, như: 1. Những nghiên cứu trên thế giới Xukhomlinxki, V. Giáo dục con người chân chính như thế nào. Nhà xuất bản Giáo dục, HN.
Ông đã nói: nếu gia đình và nhà trường không có sự hợp tác để thống nhất mục đích, nội dung giáo dục thì sẽ dẫn đến tình trạng “gia đình một đường, nhà trường một nẻo”. Sự phối hợp các lực lượng nhà trường và gia đình vận dụng tuyệt đối những điều kiện xã hội, tự nhiên vào quá trình giáo dục trẻ đã được ông chia sẻ rất nhiều kinh nghiệm. Ông đề cao môi trường xã hội tác động đến quá trình sống của đứa trẻ và chỉ ra vai trò của cộng đồng trong quá trình giáo dục. 6 Một dự án nghiên cứu về gia đình của trường đại học Harvard (Harvard Family Researeh project) khẳng định "Sự tham gia của gia đình trong giáo dục mầm non nâng cao thành công mỗi của mỗi trẻ trong mọi độ tuổi".
Dự án đã nêu được tầm quan trọng của giáo dục gia đình trong mỗi giai đoạn lứa tuổi mầm non. Sự tham gia vào các hoạt động ở cơ sở giáo dục mầm non bao gồm: các buổi họp phụ huynh, tham quan lớp học, tham gia giúp đỡ các hoạt động ở lớp học cũng như duy trì mối liên hệ định kỳ giữa cha mẹ và giáo viên là những yếu tố ảnh hưởng, tác động đến chất lượng giáo dục trẻ (Lê Thị Trâm Anh, 2015). Tầm nhìn giáo dục cho mọi người (EFA) được UNESSCO cùng các tổ chức của Liên hiệp quốc và các quốc gia trên thế giới đề xuất năm 1990 ở Thái Lan cũng đã cho thấy sự ghi nhận về tầm quan trọng và yêu cầu trách nhiệm của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong việc phát triển giáo dục nói chung, GD mầm non nói riêng. Trong đó, phụ huynh và cộng đồng được xem là những người chăm sóc, giáo dục trẻ trong giai đoạn đầu tiên [44].
Theo UNICEF và OECD, khi nhà trường mầm non, trẻ em, phụ huynh và các bên liên quan khác cùng nhau xây dựng một mối quan hệ tốt, cùng hỗ trợ nhau để đạt được mục tiêu chung, cụ thể là chăm sóc, giáo dục trẻ hiệu quả, thì trẻ em có nhiều hơn cơ hội được phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tình cảm, thẩm mĩ. Sự tham gia của phụ huynh trong các hoạt động của nhà trường giúp phụ huynh khám phá tiềm năng của con em họ. Vì thế, họ có thể giúp thúc đẩy các hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ nhằm đạt được sự phát triển toàn diện, vượt bậc cho con em mình. Gia đình, nhà trường và cộng đồng luôn được coi là “tam giác vàng” giáo dục quan trọng đối với mỗi đứa trẻ [35].
Những nghiên cứu ở Việt Nam Mối quan hệ giữa nhà trường và gia đình trong giáo dục trẻ đã được đề cập đến từ lâu trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Ca dao nước ta có câu "muốn sang thì bắc cầu Kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy" đã phản ánh được mối quan hệ này. Bài phát biểu của Bác Hồ tại Hội nghị cán bộ Đảng trong ngành giáo dục tháng 6/1957 trong cuốn Hồ Chí Minh nói về giáo dục như sau: "phải mật thiết liên hệ với gia đình học trò. Bởi vì giáo dục nhà trường chỉ là một phần, còn sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để giúp cho việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn.
Giáo dục trong nhà trường dù tốt đến mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và 7 ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn" cho thấy Bác đề cao việc phối hợp các lực lượng trong giáo dục nhằm đem lại kết quả tốt nhất cho quá trình giáo dục trẻ. Nguyễn Thị Ánh Tuyết (2005) đã chỉ ra rằng để đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ thì cần có sự phối hợp của nhiều môi trường, "để sự kết hợp có hiệu quả thì giáo viên mầm non và cha mẹ trẻ nên thường xuyên liên hệ với nhau để trao đổi về mục tiêu, nội dung, phương pháp chăm sóc, giáo dục trẻ, đồng thời thông tin kịp thời cho nhau biết những đăc điểm, những biến đổi về tính tình, khả năng cũng như về sức khỏe của các cháu cùng với biện pháp chăm sóc và giáo dục cụ thể" [41] Tác giả Đinh Văn Vang (2008) đã nói về ý nghĩa của giáo dục gia đình đối với lứa tuổi mầm non, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục trẻ em có ý nghĩa quan trọng: "giáo dục gia đình và giáo dục nhà trường bổ sung cho nhau trong việc giáo dục trẻ em. Gia đình củng cố, mở rộng và rèn luyện cho trẻ em những nội dung được tiếp nhận ở trường. Ngược lại, nhà trường phát huy vốn kinh nghiệm của trẻ trong gia đình vào việc giáo dục, rèn luyện những kĩ năng, thói quen cần thiết cho trẻ" [42].
Hoàng Thị Dinh và các cộng sự, 2017 trong tài liệu "Hướng dẫn thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trong trường mầm non", đã xây dựng bộ tiêu chí về "thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trong hợp tác với cha mẹ chăm sóc, giáo dục trẻ em", gồm 12 tiêu chí và 27 chỉ số. Tầm quan trọng và cách thức phối hợp với gia đình trong chăm sóc, giáo dục trẻ thể hiện qua 12 tiêu chí như: xây dựng mối quan hệ giữa giáo viên, trường mầm non và cha mẹ trẻ; các biểu hiện giao tiếp tốt với cha mẹ trẻ; đa dạng các hình thức giao tiếp với cha mẹ trẻ; tổ chức cuộc họp với cha mẹ trẻ đạt hiệu quả; giải quyết các vấn đề xảy ra một cách có hiệu quả; chăm sóc, giáo dục trẻ tại gia đình; thông tin về sự phát triển của trẻ cho cha mẹ. Trong từng tiêu chí có các chỉ số cụ thể và các gợi ý để thực hiện cũng như đánh giá việc thực hiện [16]. Rất nhiều công trình nghiên cứu cũng đã xác định rằng: "sự hợp tác giữa trường mầm non với cha mẹ trẻ được xem là vấn đề có tính nguyên tắc đảm bảo cho mọi hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ mầm non có điều kiện đạt kết quả tốt” [21] và “công tác phối hợp giữa nhà trường, gia đình trong giáo dục - chăm sóc trẻ mầm non sẽ mang lại lợi ích cho tất cả các bên liên quan nhất là hướng tới lợi ích tốt nhất cho trẻ” [28], [32].
8 Module “Phối hợp với gia đình để giáo dục trẻ mầm non” khẳng định “Sự phối hợp giữa trường mầm non và gia đình là mối quan hệ hai chiều mật thiết, cùng chung một mục đích; cũng có thể coi đó là con đường cơ bản, chính yếu, có sự thống nhất chung về mục đích, lợi ích và phương pháp giáo dục để giúp trẻ phát triển toàn diện” [37]. Module “Tư vấn về chăm sóc, giáo dục mầm non” giúp GV xác định đúng vai trò, mục đích, hình thức, phương pháp và nội dung tư vấn, biết lựa chọn nội dung, phương pháp tư vấn phù hợp với từng cha mẹ trẻ trong đó nội dung khẳng định “gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phối hợp cùng nhà trường để giúp trẻ phát triển toàn diện” [23]. Module “Phương pháp tư vấn về chăm sóc, giáo dục mầm non cho các bậc cha mẹ có con 3 - 36 tháng” có nêu “tư vấn, tuyên truyền, hướng dẫn cho các bậc cha mẹ về kiến thức và kỹ năng chăm sóc và giáo dục trẻ là một trong những nhiệm vụ của trường mầm non nói chung và của giáo viên mầm non nói riêng” [7]. Module “Phương pháp tư vấn về chăm sóc, giáo dục mầm non cho các bậc cha mẹ có con 3 - 6 tuổi” giúp GV nắm được mục tiêu, nội dung, phương pháp hình thức tư vấn về chăm sóc giáo dục trẻ từ 3 - 6 tuổi, trong đó có nêu “Sự phát triển của trẻ 3 - 3 tuổi có ảnh hưởng rõ tới sức khỏe, khả năng học tập, cách ứng xử để thích ghi với môi trường sống sau này.
Do đó, GV cần lựa chọn những nội dung tư vấn cho các bậc cha mẹ để nuôi dưỡng những khả năng ấy của trẻ được phát triển tốt và đúng hướng” [23]. Ngoài ra, có một số những nghiên cứu khoa học về quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong chăm sóc, giáo dục trẻ có thể kể đến như: Luận văn “Thực trạng quản lý sự phối hợp giữa nhà trường - gia đình trong công tác giáo dục học sinh ở các trường trung học phổ thông huyện Cần Đước, tỉnh Long An'' của tác giả Hồ Văn Thơm (2009); luận văn “Thực trạng quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình ở các trường mầm non Quận 3 TP. HCM” của tác giả Tạ Thị Thanh An (2013); luận văn “Quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong việc chăm sóc - giáo dục trẻ 5 - 6 tuổi tại Trường Mầm non Tuổi Hoa - Quận Ba đình - thành phố Hà Nội” của tác giả Lê Thị Trâm Anh (2015); luận văn “Quản lý hoạt động phối hợp giữa nhà trường và gia đình ở các trường Trung học cơ sở ngoài công lập tại Quận 7 TP.