Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC THỂ CHẤT CHO TRẺ 5-6 TUỔI TẠI CÁC TRƯỜNG MẪU GIÁO 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục thể chất trẻ mẫu giáo 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Trên cơ sở nhận thức khoa học về vai trò quan trọng và đặc biệt của hoạt động quản lý, giáo dục thể chất cho trẻ, nhất là đối với trẻ 5-6 tuổi, các nhà khoa học trên khắp thế giới đã tập trung nghiên cứu vấn đề này ngay từ thời cổ đại với các triết gia tiêu biểu như: Aristotle, Platon, Alexandros. Tuy nhiên, các quan điểm, các phát hiện khoa học mới chỉ được trình bày bằng các câu chuyện, các bài học đơn giản nhưng sâu sắc, dễ nhớ, dễ thuộc.
Cùng với sự phát triển của xã hội, khoa học nghiên cứu giáo dục nói chung, giáo dục thể chất nói riêng càng được nhiều nhà khoa học tập trung nghiên cứu và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Triết gia Platon nhấn mạnh đến vai trò đặc biệt của giai đoạn đầu trong giáo dục: “Muốn có được nhà nước lý tưởng cần giáo dục các công dân ngay từ khi còn trẻ, giáo dục đóng vai trò quyết định hình thành nhân phẩm công dân tương lai. Mọi người được giáo dục theo hướng nào thì sẽ quyết định đời sống tương lai của họ theo hướng đó” [40, tr 37]. Mọi sản phẩm của xã hội là do bàn tay của con người tạo ra và nó mang đặc điểm, mang dấu ấn và sự sáng tạo của con người.
Nếu con người được giáo dục và đào tạo tốt về mọi mặt như: thể lực, trí tuệ, nhân cách, tâm lý.thì đương nhiên là những sản phẩm vật chất và sản phẩm tinh thần mà họ tạo ra, ta sẽ hoàn hảo và ngược lại. Bằng quá trình nghiên cứu nghiêm túc, không mệt mỏi nhà nghiên cứu M. Sen Gupta đã phát hiện và chia quá trình vận động thể chất của trẻ thành hai loại với những đặc điểm phát triển về mặt thể chất và nhân cách khác nhau. Ông khẳng định rằng: “Để phát triển thể chất của trẻ, cần chú ý cả hai mảng nội dung chính là vận động tinh và vận động thô, bởi vì cả hai loại vận động này có vai trò và có sự tác động khác nhau đối với sự phát triển toàn diện của trẻ.
Rõ ràng là các giờ học, các bài tập thể dục có hệ thống trong chế độ sinh hoạt hàng ngày đã kích thích việc nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thần kinh trung ương, hạ thấp sự căng thẳng của hệ tim mạch và hệ hô hấp, hệ vận động” [29, tr 176]. Như vậy, nhà khoa học M. Sen Gupta không chỉ nhấn mạnh đến vai trò đặc biệt của giáo dục thể chất đối với sức khỏe mà còn có vai trò vô cùng quan trọng đối với quá trình phát triển trí tuệ, tâm lý của học sinh. Trên cơ sở những nghiên cứu mang tính “bản lề” của các nhà khoa học trên khắp thế giới, năm 1972 Tổ chức Giáo dục, khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc (Unesco) đã soạn thảo Chiến lược mới về phát triển giáo dục.
Chiến lược này thể hiện rõ hệ 7 thống quan điểm khoa học, tiến bộ, khẳng định những đóng góp có ý nghĩa tích cực của giáo dục đối với sự phát triển nhân cách con người, kinh tế, văn hóa, xã hội. Qua đó, đặt ra yêu cầu đối với giáo dục là phải thực hiện tốt 21 nhiệm vụ quan trọng. Trong đó, nhiệm vụ số 5 là: “Giáo dục cho trẻ em trước tuổi đến trường phải là một trong những mục tiêu lớn của các chiến lược giáo dục” [1, tr 84]. “Trẻ em trước tuổi đến trường” được xác định là trẻ từ mầm non và trẻ mẫu giáo.
Trong hoạt động “giáo dục cho trẻ em trước tuổi đến trường”, phải thực hiện hai nội dung chính là: giáo dục thể chất và giáo dục kiến thức tự nhiên, xã hội. Thông qua quá trình nghiên cứu của mình, nhà khoa học V. Siskinna có phát hiện độc đáo: “Nếu giờ học thể dục tạo cho trẻ có được cảm giác như du hành vào một thế giới kì diệu, hấp dẫn, đa dạng của các loại vận động, nhịp điệu, sự tương tác hợp lý với thế giới bên ngoài… thì hoạt động thể chất sẽ được đón nhận như là một “niềm vui” cơ bắp” [1, tr 87]. Phát hiện này cũng chỉ ra nhiệm vụ, phương pháp giảng dạy và các yêu cầu đối với giáo viên trong quá trình giảng dạy.
Muốn làm cho học sinh có cảm giác như đang “du hành vào một thế giới kỳ diệu, hấp dẫn, đa dạng”, người giáo viên phải không ngừng đổi mới phương pháp dạy học, phát huy sự tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, luôn nỗ lực tạo ra một môi trường dạy và học thân thiện. Nhà nghiên cứu Robert. Mayer đã phát hiện và nhấn mạnh: “Phải đầu tư vào chương trình chăm sóc và phát triển trẻ thơ từ những năm nhỏ tuổi, coi đây là một phần của chiến lược cơ bản, bởi vì cũng như trước khi xây dựng tòa nhà, ta cần xây dựng một cái nền bằng đá vững chắc trên cơ sở đó làm nền tảng xây nên toàn bộ công trình kiến trúc” [42, tr 312]. Ông cho rằng: chương trình giáo dục có vai trò quyết định đối với kết quả cuối cùng của hoạt động này.
Nhiệm vụ đặt ra đối với nền giáo dục nói chung, các nhà giáo dục nói riêng là phải xây dựng và thực hiện được một chương trình giáo dục phù hợp, khoa học và hiệu quả. Nhà khoa học giáo dục người Nga, M. Kônđacốp phát hiện: “Quản lý giáo dục là tác động có hệ thống, có kế hoạch, có ý thức và hướng đích của chủ thể quản lý ở các cấp khác nhau đến tất cả các mắt xích của hệ thống (từ Bộ đến Trường) nhằm mục đích đảm bảo việc hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ trên cơ sở nhận thức và vận dụng những quy luật của quá trình giáo dục, của sự phát triển thể lực và tâm lý của trẻ em” [39, tr 10]. Harold Koontz và cộng sự cũng khẳng định: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó bảo đảm phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm (tổ chức).
Mục tiêu của mọi nhà quản lý là nhằm hình thành một môi trường, mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất” [4, tr 187]. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trên khắp thế giới, các quốc gia hiện nay đều nhận thức sâu sắc về vai trò của giáo dục, quản lý giáo dục thể chất cho trẻ 5-6 tuổi. Vì thế luôn chú trọng hoạt động bồi dưỡng phát triển chuyên môn cho giáo viên và gắn hoạt động này với công cuộc đổi mới giáo dục của quốc gia. Các hoạt 8 động phát triển chuyên môn cho giáo viên được thực hiện ngày càng có tính thực tiễn cao, gắn liền với các mục tiêu giáo dục của nhà trường.
Các nghiên cứu trong nước Mục tiêu của giáo dục là tập trung vào sự phát triển con người một cách toàn diện cả về thể lực, trí lực và tâm lực nhằm thích ứng với điều kiện thực tế, ứng dụng vào điều kiện thực tế, nhất là sáng tạo ra tri thức mới. Giáo dục sẽ cung cấp cho mỗi cá nhân về cách thức tiếp cận tri thức và phương tiện để phát triển tiềm năng của mỗi người. Mục tiêu nói trên chỉ có thể đạt được khi đảm bảo việc quản lý hệ thống giáo dục của một quốc gia được đánh giá là tốt, cũng có nghĩa là khi các thành viên cấu thành nên hệ thống đó có chất lượng tốt. Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang đòi hỏi giáo dục Việt Nam nói chung, giáo dục mẫu giáo nói riêng phải nhanh chóng đổi mới cách quản lý để đảm bảo và ngày càng nâng cao chất lượng đào tạo, nhất là đối với công tác quản lý giáo dục thể chất cho trẻ 5-6 tuổi.
Quản lý giáo dục được các nhà khoa học tập trung nghiên cứu và thu được nhiều kết quả, tạo nền tảng khoa học, làm động lực thúc đẩy khoa học quản lý giáo dục phát triển. Bằng quá trình nghiên cứu nghiêm túc, các tác giả: Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh và Trần Thị Sinh đã phát hiện đặc điểm của trẻ 5-6 tuổi: “Đó là sự khác biệt hoàn toàn về thể trạng, tâm lý, sinh lý và tư duy” [22, tr 157]. Nhóm tác giả này cũng khái quát được những vấn đề cơ bản trong hoạt động quản lý giáo dục ở bậc học mầm non. Đặc biệt, đã chỉ ra những đặc điểm và sự khác biệt trong công tác quản lý ở bậc học này so với các bậc học khác và những yêu cầu đối với người quản lý ở bậc học này.
Trong công trình nghiên cứu: “Những cơ sở về khoa học quản lý” tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc đã chỉ ra quy trình quản lý giáo dục gồm 4 bước như sau: “Kế hoạch hóa - Tổ chức - Lãnh đạo - Chỉ đạo - Kiểm tra” [21, tr 76]. Theo nhóm tác giả này thì quá trình quản lý giáo dục, nhất là giáo dục thể chất cho trẻ 5-6 tuổi phải được thực hiện theo một quy trình nhất định. Từ công tác lập kế hoạch quản lý giáo dục đến tổ chức thực hiện quá trình quản lý giáo dục, lãnh đạo - chỉ đạo thực hiện công tác quản lý giáo dục một cách sâu sát, đến kiểm tra - đánh giá một cách nghiêm túc, công bằng. Cũng trên quan điểm khoa học của nhóm nghiên cứu nói trên, nhà nghiên cứu Đặng Hồng Phương phân tích đặc điểm thể chất và nhu cầu giáo dục thể chất cho trẻ mẫu giáo như sau: “Từ việc nghiên cứu tổng hợp các căn cứ khoa học về thực tiễn và lý luận giáo dục thể chất, đề ra các nhiệm vụ cần giải quyết trong quá trình giáo dục thể chất; xác định các quan điểm có tính nguyên tắc, dự đoán những phương pháp, phương tiện giải quyết có hiệu quả các nhiệm vụ ấy; đề xuất nội dung, hình thức hợp lý để thiết kế, tổ chức quá trình giáo dục thể chất phù hợp với các giai đoạn phát triển theo lứa tuổi và với các điều kiện sống của con người” [42, tr 5].