Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN CẤP HUYỆN. Cơ sở lý luận về quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN 1. Đầu tư XDCB và quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN 1. Đầu tư XDCB * Khái niệm Đầu tư XDCB là một bộ phận của đầu tư phát triển, là việc bỏ ra các nguồn lực trong lĩnh vực XDCB (từ khảo sát quy hoạch đầu tư, thiết kế và sử dụng cho đến khi lắp đặt thiết bị hoàn thiện tạo ra cơ sở vật chất) nhằm tạo ra sản phẩm cho xã hội.
Như vậy, đầu tư XDCB là một bộ phận của hoạt động đầu tư, là việc sử dụng vốn để tiến hành các hoạt động xây dựng cơ bản, là những hoạt động với chức năng tạo ra cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho nền kinh tế thông qua các hình thức xây dựng mới, mở rộng, hiện đại hóa hoặc khôi phục các hạ tầng. * Đầu tư xây dựng cơ bản có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, quyết định trong việc tạo ra cơ sở vật chất, kỹ thuật cho xã hội, làm thay đổi cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển nền kinh tế đất nước góp phần trọng thực hiện thành công chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. Quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN * Khái niệm Quản lý nhà nước đối với đầu tư XDCB từ vốn NSNN là sự tác động có tổ chức, có định hướng của cơ quan nhà nước có thẩm quyền vào quá trình đầu tư XDCB bằng một hệ thống đồng bộ các biện pháp hành chính, kinh tế, tổ chức, kỹ thuật để sử dụng có hiệu quả nhất nguồn vốn NSNN để đầu tư XDCB nhằm đảm bảo chất lượng, hiệu quả công trình, dự án [36, tr. 11 * Nội dung của quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN được thể hiện ở các khía cạnh: Quy định cơ cấu đầu tư và đối tượng thụ hưởng; huy động nguồn vốn đầu tư; lập quy hoạch và kế hoạch đầu tư; lập, thẩm định và phê duyệt dự án đầu tư; tổ chức thực hiện đầu tư; lập dự toán và giải ngân vốn đầu tư; thanh tra, kiểm tra, giám sát quá trình sử dụng vốn; thanh quyết toán vốn đầu tư; tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý; chế độ báo cáo tình hình thực hiện và đánh giá kết quả, hiệu quả đầu tư; xử lý vi phạm trong quá trình quản lý.
* Sự cần thiết quản lý đầu tư XDCB: - Để đảm bảo chất lượng công trình, hiệu quả của vốn đầu tư; Giai đoạn hiện nay, chất lượng các công trình XDCB còn nhiều bất cập như: các sự cố, hư hỏng công trình cũng như những khoảng trống về pháp luật; tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Một số công trình mới bàn giao đưa vào khai thác, sử dụng đã bộc lộ khiếm khuyết về chất lượng, gây bức xúc trong quần chúng nhân dân như: Xây dựng các công trình nhà ở xã hội, nhà ở tái định cư chất lượng kém, thiếu hoàn thiện; tình trạng sụt trượt, lún nền trên một số tuyến đường giao thông, hư hỏng một số công trình trường học, nhà văn hóa, trạm y tế. vấn đề bảo trì, bảo dưỡng các công trình, dự án trong quá trình sử dụng cũng chưa được quan tâm đúng mức. Đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN được đánh giá là manh mún, lãng phí, kém hiệu quả, nhiều dự án được phê duyệt chưa đảm bảo tính hợp lý về quy hoạch tổng thể dẫn đến đường giao thông vừa thi công xong đã bị đào lên để làm hệ thống cấp nước, xử lý nước thải, hệ thống thông tin liên lạc, hạ tầng điện; một số công trình nước sạch nông thôn xây dựng xong không đem lại hiệu quả.
Đó là môt số dẫn chứng làm giảm hiệu quả, lãng phí vốn đầu tư XDCB. - Công tác đầu tư XDCB từ vốn ngân sách còn nhiều bất cập: Đầu tư không đúng trọng tâm, trọng điểm và dàn trải, một số dự án chưa thực sự cần thiết đầu tư hay chưa đến thời điểm phải đầu tư hoặc không cần thiết phải bố trí vốn nhà nước để đầu tư nhưng vẫn quyết định đầu tư đã gây lãng phí không nhỏ NSNN. Quy mô, địa điểm của một số dự án đầu tư không xác định đúng, 12 hợp lý, dẫn đến tình trạng phải liên tục điều chỉnh, bổ sung vốn; Một số dự án đầu tư xong thiếu nguyên liệu đầu vào để sản xuất, sản phẩm sản xuất ra không có nơi tiêu thụ, gây lãng phí vốn đầu tư. Việc phân cấp về đầu tư, đã tạo thông thoáng và chủ động cho cấp dưới, song quá trình thực hiện và giám sát đầu tư chưa tốt dẫn đến tình trạng đầu tư dàn trải, gây nợ đọng XDCB đặc biệt ở cấp cơ sở.
Năng lực cán bộ, công chức quản lý đầu tư XDCB còn nhiều hạn chế, thiếu tính chuyên nghiệp, một số cán bộ, công chức không có chuyên môn phù hợp, đạo đức nghề nghiệp chưa được đề cao và coi trọng. Những hạn chế của đội ngũ cán bộ, công chức là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây lãng phí, thất thoát và tiêu cực trong đầu tư XDCB. - Do yêu cầu của công tac phòng chống tham nhũng, lãng phí, thất thoát trong công tác đầu tư XDCB Hiện nay, chưa có thống kế chính xác về thất thoát, lãng phí trong đầu tư XDCB ở nước ta, nhưng vấn nạn tham nhũng, thất thoát, lãng phí là hiện hữu và đáng lo ngại. Tiêu cực xảy ra ở tất cả các khâu và các giai đoạn của quá trình đầu tư XDCB, từ việc xin chủ trương đầu tư, giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư, bố trí kế hoạch vốn, cấp phát, giải ngân; đến khâu nghiệm thu bàn giao và quyết toán vốn đầu tư công trình, dự án… do đó phải tăng cường QLNN đối với đầu tư XDCB.
Nguồn vốn NSNN * Khái niệm NSNN NSNN có thể hiểu là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. * Vốn NSNN đầu tư XDCB có vai trò rất quan trọng đối với phát triển KT - XH, thể hiện: Vốn NSNN đầu tư XDCB góp phần quan trọng xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật, hình thành kết cấu hạ tầng chung cho đất nư ớc. Vốn 13 NSNN góp phần thúc đẩy đầu tư đổi mới công nghệ sản xuất, máy móc thiết bị, nâng cao chất lượng sản phẩm, sức cạnh tranh và hiện đại hóa doanh nghiệp. Vốn NSNN đầu tư XDCB góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hình thành những ngành mới, tăng cường chuyên môn hoá và phân công lao động xã hội, thúc đầy phát triển xã hội, góp phần quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Vốn NSNN đầu tư XDCB có vai trò định hướng hoạt động đầu tư trong nền kinh tế. Thông qua việc Nhà nước bỏ vốn đầu tư vào xây dựng kết cấu hạ tầng và các ngành, lĩnh vực có tính chiến lược và đầu tư XDCB vào các ngành, lĩnh vực khu vực quan trọng, có tác dụng kích thích các chủ thể kinh tế, các lực lượng trong xã hội đầu tư phát triển sản xuất - kinh doanh, tham gia liên kết và hợp tác trong xây dựng hạ tầng và phát triển kinh tế - xã hội. Vốn NSNN đầu tư XDCB có vai trò phát triển nguồn nhân lực, tạo thêm nhiều việc làm mới cho nền kinh tế, nâng cao thu nhập cho người lao động góp phần giải quyết các vấn đề xã hội thông qua việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, các công trình văn hoá, xã hội. Trong mọi mô hình kinh tế, mọi chế độ, NSNN đều được sử dụng để điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội.
Quy trình quản lý đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN trên địa bàn cấp huyện Quy trình quản lý đầu tư XDCB là một trình tự có tổ chức, là cách thức thực hiện một quá trình đầu tư xây dựng cơ bản, với mục đích tạo hiệu qủa cao nhất với một cách thức đơn giản nhất có thể. Thực hiện công việc theo quy trình sẽ dễ thực hiện, bảo đảm chất lượng, tiến độ, phòng ngừa được rủi ro. Nhờ đó mà những người quản lý sẽ thực hiện công việc một cách thành thạo, theo một logic nhất định, thống nhất với nhau, đáp ứng được yêu cầu của quản lý. Quy trình quản lý đầu tư XDCB phải thể hiện được chức năng lãnh đạo, chỉ đạo của chủ đầu tư và đội ngũ cán bộ quản lý đối với từng công việc cụ thể trong 14 quá trình thực hiện đầu tư.
Mỗi công đoạn của quá trình đầu tư phải được cụ thể hóa công việc của người quản lý, người thực hiện, theo một lôgic nhất định. Quy trình quản lý đầu tư XDCB gồm 03 giai đoạn như sau: 1. Giai đoạn chuẩn bị đầu tư Đây là giai đoạn xác định đến tính cấp thiết của dự án đầu tư, sự phù hợp của dự án đối quy hoạch tổng thể, chiến lược phát triển và điều kiện kinh tế, xã hội của địa phương. Giai đoạn chuẩn bị dự án gồm các công việc: Tổ chức lập kế hoạch, phê duyệt chủ trương đầu tư, Tổ chức lập, thẩm định, phê duyệt dự án đầu tư hoặc báo cáo kinh tế - kỹ thuật đầu tư xây dựng để xem xét, quyết định đầu tư dự án, công trình của cấp có thẩm quyền và thực hiện các công việc cần thiết khác liên quan đến chuẩn bị dự án.
Giai đoạn thực hiện đầu tư Đây là giai đoạn quan trọng, liên quan đến chất lượng đầu tư, gồm: Thực hiện việc giao đất; chuẩn bị mặt bằng xây dựng; khảo sát xây dựng; lập, thẩm định, phê duyệt thiết kế, dự toán xây dựng; cấp giấy phép xây dựng (đối với công trình theo quy định phải có giấy phép xây dựng); tổ chức lựa chọn nhà thầu và ký kết hợp đồng xây dựng; thi công xây dựng công trình; giám sát thi công xây dựng; tạm ứng, thanh toán khối lượng hoàn thành; nghiệm thu công trình xây dựng hoàn thành; bàn giao công trình hoàn thành đưa vào sử dụng; vận hành, chạy thử và thực hiện các công việc cần thiết khác. Giai đoan kết thúc đầu tư đưa công trình của dự án vào khai thác sử dụng gồm các công việc: Quyết toán hợp đồng xây dựng, bảo hành công trình xây dựng.