Luận án tiến sĩ về quá trình đô thị hóa ở quận 2, TP.HCM từ năm 1997 đến 2015

Khám phá quá trình đô thị hóa quận 2, TP Hồ Chí Minh từ 1997 đến 2015, phân tích tác động và xu hướng phát triển đô thị trong giai đoạn này.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Trang
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Thị Thu Nga
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Đô Thị Hóa Quận 2 TP.HCM (1997-2015)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.4. NGUỒN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
• 0.6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Vấn đề đô thị hoá và những yếu tố tác động đến quá trình đô thị hoá ở Quận 2 TP.
• 2. CHƯƠNG 2
• 2.1. Một số vấn đề về đô thị hóa
• 2.2. Phát triển đô thị bền vững
• 2.3. Bối cảnh lịch sử và quá trình thành lập Quận 2
• 2.3.1. Khái quát lịch sử vùng đất Quận 2
• 2.3.2. Sự thành lập Quận 2
• 2.3.3. Quận 2 trong không gian Thành phố Hồ Chí Minh
• 2.4. Những yếu tố tác động đến quá trình đô thị hoá ở Quận 2, TP.
• 2.5. Xu hướng đô thị hóa trên thế giới và những tác động đối với Việt Nam
• 2.6. Định hướng qui hoạch phát triển đô thị Việt Nam đến năm 2025
• 2.7. Chủ trương, chính sách của Nhà nước nhằm phát triển đô thị Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHUYỂN BIẾN VỀ CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CƠ SỞ HẠ TẦNG Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TỪ NĂM 1997 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Chuyển biến về cơ cấu kinh tế
• 3.2. Công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp
• 3.3. Sự phát triển của thương mại - dịch vụ
• 3.4. Tỷ trọng nông nghiệp ngày càng giảm
• 3.5. Sự phát triển của hệ thống cơ sở hạ tầng
• 3.5.1. Hệ thống giao thông mở rộng
• 3.5.2. Quy hoạch cảnh quan và không gian đô thị
• 3.5.3. Hạ tầng kỹ thuật viễn thông (Hệ thống thông tin liên lạc)
• 3.5.4. Hệ thống dịch vụ công ích
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CHUYỂN BIẾN VỀ XÃ HỘI VÀ VĂN HÓA Ở QUẬN 2, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TỪ NĂM 1997 ĐẾN NĂM 2015
• 4.1. Dân số và thành phần dân cư
• 4.1.1. Sự chuyển biến về dân số và phân bố dân cư
• 4.1.2. Sự chuyển dịch cơ cấu lao động
• 4.1.3. Thành phần dân cư và sự phân hoá thành phần dân cư
• 4.2. Đời sống dân cư
• 4.2.1. Nhà ở và tiện nghi sinh hoạt
• 4.2.2. Hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao
• 4.2.3. Công tác xóa đói giảm nghèo và việc thực hiện các chính sách xã hội khác
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đô thị hóa

Quá trình đô thị hóa ở Quận 2, TP.HCM từ năm 1997 đến 2015 phản ánh sự chuyển mình mạnh mẽ của khu vực này. Đô thị hóa không chỉ là sự gia tăng dân số mà còn là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Theo thống kê, dân số Quận 2 đã tăng đáng kể, từ khoảng 100.000 người vào năm 1997 lên hơn 200.000 người vào năm 2015. Điều này cho thấy sự thu hút mạnh mẽ của khu vực này đối với người dân từ các nơi khác. Quá trình phát triển này không chỉ tạo ra cơ hội việc làm mà còn thúc đẩy sự phát triển của các cơ sở hạ tầng như giao thông, y tế và giáo dục. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số cũng đặt ra nhiều thách thức về môi trường đô thị và chính sách đô thị.

1.1. Tình hình đô thị hóa

Tình hình đô thị hóa ở Quận 2 diễn ra trong bối cảnh TP.HCM đang chuyển mình thành một đô thị hiện đại. Chính sách đô thị của Nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của Quận 2. Các dự án quy hoạch như khu đô thị mới Thủ Thiêm đã được triển khai, nhằm biến Quận 2 thành trung tâm tài chính và dịch vụ của thành phố. Tuy nhiên, thách thức đô thị hóa cũng không nhỏ, bao gồm việc quản lý dân số, ô nhiễm môi trường và sự phát triển không đồng bộ của cơ sở hạ tầng.

II. Chuyển biến về kinh tế

Quá trình đô thị hóa đã dẫn đến sự chuyển biến rõ rệt trong cơ cấu kinh tế của Quận 2. Từ năm 1997 đến 2015, tỷ trọng nông nghiệp giảm mạnh, trong khi kinh tế đô thị và dịch vụ gia tăng. Các ngành công nghiệp và dịch vụ đã trở thành động lực chính cho sự phát triển kinh tế của khu vực. Theo số liệu thống kê, tỷ trọng ngành dịch vụ trong tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Quận 2 đã tăng từ 30% lên 60% trong giai đoạn này. Điều này cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế đô thị hóa. Đầu tư hạ tầng cũng được chú trọng, với nhiều dự án giao thông và dịch vụ công được triển khai, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế.

2.1. Sự phát triển của ngành dịch vụ

Ngành dịch vụ ở Quận 2 đã có sự phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại và dịch vụ tài chính. Sự xuất hiện của nhiều trung tâm thương mại và dịch vụ cao cấp đã thu hút một lượng lớn dân cư và du khách. Chính sách phát triển kinh tế của thành phố đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đầu tư vào khu vực này, góp phần tạo ra nhiều việc làm và nâng cao đời sống người dân. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra yêu cầu về quản lý đô thị và bảo vệ môi trường.

III. Biến đổi xã hội và văn hóa

Quá trình đô thị hóa không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến xã hội và văn hóa của Quận 2. Sự gia tăng dân số và sự đa dạng về thành phần dân cư đã tạo ra một bức tranh văn hóa phong phú nhưng cũng đầy thách thức. Các giá trị văn hóa truyền thống đang dần bị mai một, trong khi các giá trị văn hóa đô thị mới đang hình thành. Chính sách xã hội của chính quyền địa phương đã chú trọng đến việc bảo tồn các giá trị văn hóa, đồng thời khuyến khích sự phát triển của các hoạt động văn hóa, thể thao. Tuy nhiên, sự phân hóa xã hội cũng gia tăng, với sự xuất hiện của các khu vực giàu có và nghèo khó, đòi hỏi các giải pháp quản lý xã hội hiệu quả.

3.1. Đời sống dân cư

Đời sống dân cư ở Quận 2 đã có nhiều cải thiện nhờ vào sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như tình trạng thiếu nhà ở cho người lao động và sự gia tăng chi phí sinh hoạt. Chính sách xóa đói giảm nghèo và các chương trình hỗ trợ xã hội đã được triển khai, nhưng hiệu quả chưa đạt yêu cầu. Cần có những giải pháp đồng bộ hơn để đảm bảo đời sống của người dân được cải thiện một cách bền vững.

IV. Đánh giá và triển vọng

Quá trình đô thị hóa ở Quận 2 từ năm 1997 đến 2015 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Sự phát triển kinh tế mạnh mẽ đã tạo ra nhiều cơ hội, nhưng cũng kéo theo những vấn đề về môi trường và xã hội. Chính sách đô thị cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho Quận 2 trong tương lai. Việc quy hoạch và phát triển cơ sở hạ tầng cần được thực hiện đồng bộ, kết hợp với các giải pháp bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Tương lai của Quận 2 hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những trung tâm kinh tế và văn hóa quan trọng của TP.HCM.

4.1. Đề xuất giải pháp

Để đảm bảo sự phát triển bền vững cho Quận 2, cần có những giải pháp cụ thể như tăng cường quản lý đô thị, cải thiện cơ sở hạ tầng, và phát triển các chương trình xã hội. Cần chú trọng đến việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa. Chính sách phát triển cần hướng tới việc tạo ra môi trường sống tốt hơn cho người dân, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quá trình phát triển đô thị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Quá trình đô thị hóa ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1997 đến 2015" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Trang thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 62.13), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thị Thu Nga và TS. Lê Văn Đạt, bảo vệ năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa là hiện tượng tất yếu gắn liền với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp - thương mại - dịch vụ và sự phát triển của các đô thị. Sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986), công cuộc Đổi mới đã thúc đẩy tốc độ đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Theo Quyết định số 1570/2006/QĐ-TTg ngày 27/11/2006 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chung xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025, Thành phố được định hướng là đô thị đặc biệt, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ của cả nước và là trung tâm công nghiệp, dịch vụ đa lĩnh vực của khu vực Đông Nam Á. Tiếp đó, theo Quyết định số 24/QĐ-TTg ngày 06/01/2010, Quận 2 cùng với Khu đô thị mới Thủ Thiêm được xác định là trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế kỹ thuật cao, văn hóa, giải trí và thể dục thể thao trong chiến lược đô thị hóa các quận ven đô.

Nằm ở vị trí cửa ngõ đối diện trung tâm hành chính hiện hữu của Thành phố Hồ Chí Minh, Quận 2 giữ vai trò đầu mối giao thông thủy, bộ và tuyến metro kết nối thành phố với các tỉnh vùng kinh tế trọng điểm phía Nam gồm Đồng Nai, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng tại Quận 2 cũng làm nảy sinh nhiều bất cập:

• Sự thiếu đồng bộ trong quy hoạch và hạn chế trong năng lực quản lý đô thị.
• Các vấn đề dân sinh phức tạp như giải quyết việc làm, chính sách đền bù giải phóng mặt bằng, phương thức tái định cư, di dân và giãn dân.
• Nguy cơ ô nhiễm môi trường tự nhiên và suy giảm hệ thống sinh thái ngập nước.
• Sự biến đổi sâu sắc trong phong tục tập quán, lối sống và các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ rõ: Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về đô thị hóa tại Thành phố Hồ Chí Minh nói chung, nhưng các công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về quá trình đô thị hóa tại Quận 2 từ khi thành lập quận (năm 1997) đến năm 2015 dưới góc độ của khoa học lịch sử còn rất khiêm tốn. Việc thực hiện đề tài nhằm tái hiện bức tranh toàn cảnh quá trình đô thị hóa tại địa bàn này, rút ra những bài học lịch sử phục vụ cho công tác quy hoạch, phát triển đô thị bền vững của Thành phố Hồ Chí Minh và làm cơ sở thực tiễn cho đề án thành lập thành phố Thủ Đức.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở kế thừa thành quả nghiên cứu đi trước, tiến hành khảo sát chuyên sâu và có hệ thống về quá trình đô thị hóa ở Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015; phác họa bức tranh tổng thể với các mặt thành tựu và hạn chế; từ đó đúc kết các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ cho mục tiêu phát triển đô thị bền vững tại Quận 2 và Thành phố Hồ Chí Minh trong các giai đoạn tiếp theo.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích các yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến quá trình đô thị hóa ở Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015.
2. Hệ thống hóa diễn biến quá trình đô thị hóa ở Quận 2 trong giai đoạn 1997 - 2015.
3. Làm sáng tỏ những đặc điểm của quá trình đô thị hóa ở Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015 cũng như những nét khác biệt so với một số quận khác của Thành phố Hồ Chí Minh, qua đó đánh giá vai trò của Quận 2 trong sự phát triển chung của toàn thành phố.
4. Đúc kết những bài học lịch sử từ thực tiễn quá trình đô thị hóa ở Quận 2 giai đoạn này, đề xuất các giải pháp nhằm phát huy mặt tích cực, khắc phục hạn chế trong công tác quy hoạch và phát triển đô thị.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình đô thị hóa ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh, cụ thể là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, những biến đổi về cơ sở hạ tầng, dân cư, văn hóa và đời sống xã hội.
• Phạm vi không gian: Địa bàn Quận 2 trong không gian tổng thể của Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án tiếp cận dưới lăng kính của khoa học lịch sử, không đi sâu giải quyết thuần túy các bài toán kỹ thuật kiến trúc, xã hội học đô thị hay kinh tế học thuần túy.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm từ năm 1997 (thời điểm thành lập Quận 2 theo Nghị định số 03-CP của Chính phủ) đến năm 2015 (thời điểm kết thúc nhiệm kỳ Đại hội Đảng bộ Quận 2 khóa IV, nhiệm kỳ 2010 - 2015). Luận án cũng khảo cứu bối cảnh lịch sử vùng đất này trước năm 1997 để xác định xuất phát điểm, đồng thời mở rộng theo dõi đến năm 2017 và định hướng quy hoạch đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Luận án đã khảo sát và phân loại các công trình quốc tế theo các nhóm nội dung:

• Vấn đề lý luận, lịch sử và thực tiễn đô thị hóa tại Đông Nam Á và Việt Nam:
  • Hồi ký L’Indo-Chine française: Souvenirs của Joseph Athanase Paul Doumer (Nxb Thế giới, 2018; bản dịch của Lưu Đình Tuấn, Lê Đình Chi, Hoàng Long, Vũ Thủy) cung cấp tư liệu lịch sử về quy hoạch hạ tầng và nhận định về đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX với quy mô dân số khoảng 30.000 người.
  • Công trình Man’s Struggle for Shelter in an Urbanizing World của Charles Abrams (Nxb MIT Press, 1966) nghiên cứu áp lực nhà ở và cải cách đất đai tại các nước đang phát triển trong làn sóng cách mạng đô thị.
  • Các hồ sơ quy hoạch đô thị miền Nam trước năm 1975 do Cơ quan Phát triển Quốc tế USAID hỗ trợ: Đồ án Quy hoạch chung thành phố Sài Gòn do Doxiadis Associates lập năm 1965 và Đề án Quy hoạch phát triển Thủ Thiêm do Wurster, Bernardi and Emmons thực hiện năm 1972 (thử nghiệm quy hoạch 10.000 căn nhà và chi tiết 1.000 căn nhà đầu tiên), cùng các báo cáo khảo sát sử dụng đất của Frank Pavick và James Bogle.
  • Các công trình lý thuyết và nhân học đô thị: The City Shaped: Urban patterns and meanings through History của Spiro Kostoff (1993); Quy hoạch đô thị của Pierre Merlin (1993); Urban Life Reading in Urban Anthropology của George Gmelch và Walter P. Zenne (1996); Asian Metropolis: Urbanization and the Southeast Asian City của Forbes Dean (1996); Hanoi: Biography of a City của William S. Logan (2000).
  • Xu hướng đô thị hóa toàn cầu và kinh tế đô thị: The Transition to a Predominantly Urban World and its Underpinnings của David Satterthwaite (Viện IIED, 2007); Báo cáo Đánh giá đô thị hóa ở Việt Nam của Dean Cira và cộng sự (World Bank, 2011) chỉ ra 5 chuyển biến lớn (hành chính, không gian, kinh tế, dân số, phúc lợi); Báo cáo World Urbanization Prospects: The 2014 Revision của Liên Hợp Quốc; Globalization, Modernity and Urban Change in Asia Cities do Phạm Quang Minh, Nguyễn Văn Sửu, Ien Ang, Gay Hawkins đồng chủ biên (2016); nghiên cứu của Richard Florida trên Citylab (2017) về mối quan hệ giữa GDP/người và mức độ đô thị hóa tại Đông Nam Á.
• Quy hoạch đô thị, chuyển biến cơ cấu kinh tế và hạ tầng:
  • Báo cáo Urban Development Strategy: Meeting the Challenges of Rapid Urbanization and the Transition to market oriented Economy của Coulhart, A. Sharp (World Bank, 2010);
  • Công trình Urbanization and growth của Michael Spence, Patricia Clarke Annez, Robert M. Buckley (Nxb Dân Trí, 2010) và nghiên cứu cùng tên của J. Vernon Henderson (Nxb Đại học Brown, 2004) khẳng định vai trò đầu tàu của ngành dịch vụ, chế tạo và tác động của vị trí địa lý, chính sách đầu tư hạ tầng đến tăng trưởng đô thị.
• Di cư, đời sống dân cư và môi trường đô thị:
  • Các nghiên cứu của Drakakissmith D. và Dixon C. (1997) trên tạp chí khoa học National Institutes of Health; công trình của W. Neil Adger, Mick Kelly, Nguyễn Hữu Ninh (2001) về tính dễ bị tổn thương xã hội và biến đổi môi trường; báo cáo thị trường lao động của Ian Coxhead và Diệp Phan (The Asia Foundation, 2009); nghiên cứu so sánh về di cư và nghèo đói đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh của Hy Văn Lương (2009); Sổ tay Quy hoạch và thiết kế đô thị ở Việt Nam thuộc Hợp phần SDU do Wayne Stone cố vấn (2005 - 2010); nghiên cứu nhân học nông thôn ven đô của Gisele Bousquet (2016); chuyên khảo Migration and Urbanization in Viet Nam của Tổng cục Thống kê và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc UNFPA (2016).

Các hướng nghiên cứu của tác giả trong nước

• Lý luận đô thị và lịch sử đô thị Việt Nam: Công trình Đô thị Việt Nam (2 tập) của Đàm Trung Phường (Nxb Xây dựng, 1995); Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị của Nguyễn Thế Bá và cộng sự (1997); Những khái niệm mở đầu: Đô thị - Đô thị hóa - Đô thị học của Trương Quang Thao (Nxb Xây dựng, 2003); Lịch sử Đô thị Việt Nam do tập thể tác giả Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội biên soạn (2016).
• Lịch sử, kinh tế - xã hội Sài Gòn - Gia Định và Thành phố Hồ Chí Minh: Địa chí và chuyên khảo của Huỳnh Minh (Gia Định xưa và nay), Sơn Nam (Gia Định xưa), Vương Hồng Sển (Sài Gòn năm xưa); các nghiên cứu dân số phụ cận Sài Gòn của Lê Văn Hoàng; bộ Địa chí Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (4 tập) do Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Công Bình chủ biên (1998); tác phẩm Thành phố Hồ Chí Minh 10 năm của Nguyễn Văn Linh (1985).
• Đô thị hóa tại các quận ven đô Thành phố Hồ Chí Minh: Luận án tiến sĩ Lịch sử của Lê Hồng Liêm (1995); Luận án tiến sĩ Lịch sử của Nguyễn Thị Thủy (2003) nghiên cứu giai đoạn 1975 - 1996; các luận văn thạc sĩ lịch sử tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh của Nguyễn Tấn Tự về huyện Bình Chánh (2008), Nguyễn Văn Luận về Quận 7 (2012), Cao Thị Quyên về quận Gò Vấp (2013).
• Quy hoạch, quản lý hạ tầng và môi trường: Giáo trình Phát triển bền vững và Chính sách môi trường của Huỳnh Thế Du (Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, 2013); các công trình của Nguyễn Quang Ngọc (2016), Trần Ngọc Hiên và Trần Văn Chữ (1998), Phạm Văn Trình (1996), Nguyễn Thị Thanh Thủy (1997), Nguyễn Xuân Trục (1997), Phạm Ngọc Đăng (2000).
• Các hội nghị, hội thảo chuyên đề: Hội nghị đô thị toàn quốc (Hà Nội năm 1990, TP.HCM năm 1995, Vũng Tàu năm 1999); Hội thảo tại Quy Nhơn (1996); Hội thảo "20 năm Đô thị hóa Nam Bộ" tại Bình Dương (2014); Đối thoại chính sách đô thị OECD - Bộ Xây dựng (2017); Hội thảo "Văn hóa Đô thị" (Sở Văn hóa Thông tin TP.HCM, 2002); Hội thảo "Đô thị hóa ở Sài Gòn - TP.HCM từ góc nhìn Lịch sử - Văn hóa" (Viện Nghiên cứu Xã hội và Tạp chí Người Đô thị, 2008).
• Nghiên cứu trực tiếp về Quận 2: Luận văn thạc sĩ Lịch sử của Nguyễn Thị Hồng Trang (2005) nghiên cứu giai đoạn 1997 - 2005; Luận văn thạc sĩ Địa lý của Trần Thị Bích Huyền (2009); Báo cáo quy hoạch Thu Thiem Master Plan Report do Haley Heard chủ trì cùng Sasaki và Ban Quản lý Đầu tư Xây dựng Thủ Thiêm ICA (2012); công trình Thủ Thiêm - Quá khứ và tương lai do Tôn Nữ Quỳnh Trân chủ biên (2012).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu trước đây chưa giải quyết triệt để những vấn đề sau:

• Chưa có công trình sử học nào tái hiện toàn diện tiến trình đô thị hóa tại Quận 2 xuyên suốt từ năm 1997 đến 2015.
• Các vấn đề về năng lực thể chế, hiệu quả quản lý nhà nước, tính minh bạch và sự tham gia của người dân trong quy hoạch đô thị mới chỉ được nhắc đến gián tiếp.
• Sự biến đổi văn hóa, sự giao thoa và tiếp biến giữa văn hóa truyền thống với lối sống đô thị hiện đại (đặc biệt là yếu tố văn hóa phương Tây tại Quận 2) chưa được đúc kết sâu sắc.
• Tác động của đô thị hóa đối với việc làm của nông dân mất đất, sự phân hóa giàu nghèo, dịch chuyển cơ cấu dân cư đô thị, cũng như việc chuẩn bị nguồn lực đáp ứng yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và định hướng phát triển đô thị thông minh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung quy chuẩn phân loại đô thị

• Khái niệm Đô thị: Luận án tổng hợp các định nghĩa từ The American Encyclopaedia (2000), Từ điển Bách khoa Việt Nam (2005), Từ điển Tiếng Việt (2002), quan điểm của Cao Xuân Phổ (1999), GS. Nguyễn Thế Bá (1997). Đô thị được xác định là không gian cư trú tập trung với mật độ cao của cộng đồng dân cư hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, có hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội thích hợp, giữ vai trò trung tâm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của một vùng hoặc cả nước.
• Tiêu chuẩn phân loại đô thị tại Việt Nam:
  • Nghị định số 132/HĐBT ngày 05/05/1990 của Hội đồng Bộ trưởng: Quy định 4 tiêu chí cơ bản (vị trí/chức năng, quy mô dân số tối thiểu 4.000 người, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp từ 60% trở lên, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và công trình công cộng) và chia đô thị thành 5 loại (loại I đến loại V).
  • Nghị định số 72/2001/NĐ-CP ngày 05/10/2001 của Chính phủ: Điều chỉnh phân loại đô thị thành 6 cấp (loại đặc biệt, loại I, II, III, IV, V).
  • Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/05/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Bổ sung các tiêu chuẩn về kiến trúc cảnh quan, hạ tầng kỹ thuật - xã hội và chú trọng yêu cầu phát triển bền vững.
• Khái niệm và các thời kỳ Đô thị hóa: Dẫn chiếu định nghĩa của Từ điển Larousse, Từ điển Tiếng Việt (1988), Cao Xuân Phổ (1999), Đàm Trung Phường (1995), Nguyễn Thế Bá (1997). Đô thị hóa là quá trình chuyển dịch kinh tế, lao động, tổ chức không gian và lối sống từ nông thôn sang thành thị. Luận án ghi nhận 3 thời kỳ lịch sử của đô thị hóa:
  1. Thời kỳ tiền cách mạng công nghiệp (gắn với thủ công nghiệp và văn minh nông nghiệp).
  2. Thời kỳ cách mạng công nghiệp (gắn với động cơ hơi nước và văn minh công nghiệp).
  3. Thời kỳ hậu công nghiệp (gắn với công nghệ thông tin, máy tính điện tử và văn minh trí tuệ từ thập niên 40 của thế kỷ XX đến nay).

Phương pháp nghiên cứu

• Cơ sở phương pháp luận: Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về quy luật phát triển kinh tế - xã hội; các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quy hoạch và phát triển đô thị.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: Sử dụng hai phương pháp chủ đạo của khoa học lịch sử là:
  • Phương pháp lịch sử: Tái hiện quá trình đô thị hóa ở Quận 2 theo trình tự thời gian liên tục từ năm 1997 đến 2015 trong mối liên hệ với giai đoạn trước đó và định hướng tương lai.
  • Phương pháp logic: Phân tích bản chất, quy luật vận động, mối liên hệ nhân quả giữa các yếu tố kinh tế, chính sách, hạ tầng và chuyển biến xã hội.
• Phương pháp liên ngành và kỹ thuật hỗ trợ: Kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử với các phương pháp của kinh tế học, xã hội học, đô thị học, văn hóa học; phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu số liệu; phương pháp điền dã thực địa, quan sát, chụp ảnh tư liệu và phỏng vấn trực tiếp cư dân.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

1. Tài liệu lưu trữ và văn bản quản lý nhà nước: Văn kiện Đảng toàn quốc, các nghị quyết, chỉ thị của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, Nghị quyết các kỳ Đại hội Đảng bộ Quận 2; các quyết định, nghị định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng, UBND Thành phố Hồ Chí Minh; báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội định kỳ hàng năm của UBND Quận 2 khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, các trung tâm lưu trữ tại TP.HCM, Cục Thống kê TP.HCM và Phòng Thống kê Quận 2.
2. Công trình nghiên cứu khoa học: Sách chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, bài báo chuyên ngành xuất bản bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
3. Nguồn dữ liệu thực địa: Phiếu khảo sát và điều tra thực tế của chính tác giả về điều kiện sống, nhà ở, việc làm và đời sống văn hóa của hơn 200 hộ gia đình tại 11 phường trực thuộc Quận 2.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Chương 1 thực hiện việc phân loại, hệ thống hóa và phân tích chuyên sâu các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đô thị hóa, quy hoạch đô thị, chuyển biến kinh tế - xã hội vùng ven đô và các nghiên cứu trực tiếp về địa bàn Quận 2, Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Tác giả đánh giá những thành tựu mà các học giả đi trước đã đạt được, chỉ ra các điểm đồng thuận về lý luận ĐTH, đồng thời phân tích những khoảng trống khoa học còn tồn tại (về góc nhìn lịch sử toàn diện, vấn đề văn hóa, y tế, giáo dục theo chỉ số HDI, việc làm của người mất đất sản xuất, các hạn chế quản lý nhà nước). Trên cơ sở đó, chương này luận giải tính cấp thiết và khẳng định đề tài nghiên cứu của luận án là độc lập, không trùng lặp.

Chương 2: Vấn đề đô thị hóa và những yếu tố tác động đến quá trình đô thị hoá ở Quận 2 – Thành phố Hồ Chí Minh

Chương này tập trung xác lập hệ thống cơ sở lý luận về đô thị, đô thị hóa và phát triển đô thị bền vững; đồng thời phân tích các yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển của Quận 2:

• Khái quát lịch sử hình thành vùng đất Quận 2 từ cội nguồn lịch sử trong không gian Sài Gòn - Gia Định đến sự kiện thành lập Quận 2 năm 1997 theo Nghị định số 03-CP (trên cơ sở chia tách huyện Thủ Đức thành Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức).
• Phân tích vị trí chiến lược của Quận 2 trong không gian địa lý kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh.
• Hệ thống hóa các tiêu chuẩn phân loại đô thị tại Việt Nam theo các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ.

Văn bản quy phạm	Cấp phân loại đô thị	Tiêu chí quy mô dân số	Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp
Nghị định 132/HĐBT (05/05/1990)	5 loại (Loại I đến Loại V)	Loại I: > 1.000.000 dân Loại II: 350.000 - 1.000.000 dân Loại III: từ 100.000 dân Loại IV: từ 30.000 dân Loại V: từ 4.000 dân	Loại I: ≥ 90% Loại II: ≥ 90% Loại III: ≥ 80% Loại IV: ≥ 70% Loại V: ≥ 60%
Nghị định 72/2001/NĐ-CP (05/10/2001)	6 loại (Loại đặc biệt, Loại I đến V)	Quy định chi tiết theo từng cấp quản lý đô thị	Điều chỉnh phù hợp thực tiễn phát triển
Nghị quyết 1210/2016/UBTVQH13 (25/05/2016)	6 loại (Đặc biệt, Loại I đến V)	Tính điểm theo hệ thống tiêu chí tổng hợp	Tích hợp hạ tầng kỹ thuật, xã hội và cảnh quan

• Làm rõ các yếu tố tác động đa chiều đến tiến trình đô thị hóa Quận 2:
  • Xu hướng đô thị hóa thế giới và khu vực Đông Nam Á.
  • Các chủ trương, định hướng quy hoạch của Nhà nước (Quyết định số 1570/2006/QĐ-TTg, Quyết định số 24/QĐ-TTg).
  • Nghị quyết Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh và Đảng bộ Quận 2 qua các nhiệm kỳ trong việc huy động các nguồn lực đầu tư phát triển.

Chương 3: Chuyển biến về cơ cấu kinh tế và cơ sở hạ tầng ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hoá từ năm 1997 đến năm 2015

Chương 3 trình bày các chuyển biến thực chứng về kinh tế và kỹ thuật đô thị của Quận 2 qua gần 20 năm:

• Chuyển biến cơ cấu kinh tế:
  • Ngành công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp phát triển theo hướng hiện đại hóa, giảm dần các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm, hình thành các cụm công nghiệp tập trung (như Khu công nghiệp Cát Lái).
  • Ngành thương mại - dịch vụ tăng trưởng vượt bậc, trở thành ngành kinh tế mũi nhọn với sự xuất hiện của hệ thống trung tâm thương mại, siêu thị, dịch vụ tài chính, logistics, bất động sản và du lịch ven sông.
  • Tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm liên tục và dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình canh tác lúa nước, hoa màu truyền thống sang nông nghiệp đô thị kỹ thuật cao hoặc chuyển mục đích sử dụng đất sang phục vụ xây dựng hạ tầng, khu đô thị mới.
• Sự phát triển của hệ thống cơ sở hạ tầng:
  • Giao thông vận tải: Mở rộng và xây mới các trục giao thông đối ngoại và đối nội quan trọng như Đại lộ Mai Chí Thọ, hầm vượt sông Sài Gòn, cầu Thủ Thiêm 1, cầu Sài Gòn 2, cầu Rạch Chiếc, cầu Phú Mỹ, đường Võ Chí Công (Vành đai 2), tuyến đường cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây, cùng dự án tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên).
  • Quy hoạch cảnh quan và không gian đô thị: Triển khai các khu đô thị quy mô lớn như Khu đô thị mới Thủ Thiêm, Thạnh Mỹ Lợi, An Phú - An Khánh, Thảo Điền, hình thành diện mạo đô thị hiện đại ven sông Sài Gòn.
  • Hạ tầng kỹ thuật viễn thông và dịch vụ công ích: Hiện đại hóa mạng lưới thông tin liên lạc, cấp thoát nước, mạng lưới phân phối điện năng và dịch vụ vệ sinh môi trường đô thị.

Chương 4: Chuyển biến về xã hội và văn hóa ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hoá từ năm 1997 đến năm 2015

Chương 4 phân tích các tác động xã hội và nhân văn sâu sắc của quá trình đô thị hóa:

• Dân số và biến động cơ cấu lao động: Quy mô dân số tăng nhanh do gia tăng cơ học (dòng người nhập cư từ các tỉnh thành và các quận nội thành chuyển đến); cơ cấu lao động dịch chuyển nhanh chóng từ lao động nông nghiệp sang lao động công nghiệp, xây dựng và thương mại - dịch vụ; hình thành sự phân hóa đa dạng trong cơ cấu thành phần dân cư giữa cư dân bản địa, người nhập cư lao động phổ thông và tầng lớp trung lưu, chuyên gia nước ngoài (đặc biệt tại khu vực Thảo Điền).
• Đời sống dân cư và phúc lợi xã hội:
  • Chất lượng nhà ở và mức độ trang bị tiện nghi sinh hoạt của người dân được nâng cao rõ rệt; diện tích nhà ở bình quân đầu người tăng lên cùng sự phát triển của hệ thống chung cư cao tầng và khu dân cư cao cấp.
  • Mạng lưới trường học (từ mầm non đến THPT, các trường quốc tế), trung tâm y tế, bệnh viện quận và các cơ sở văn hóa - thể dục thể thao được đầu tư xây dựng mới hoặc nâng cấp.
  • Công tác xóa đói giảm nghèo và thực hiện các chính sách an sinh xã hội: Thực hiện chuyển đổi nghề nghiệp cho nông dân mất đất, trợ vốn vay, chính sách đền bù và hỗ trợ tái định cư.
• Biến đổi văn hóa và lối sống: Phân tích sự chuyển đổi từ nếp sống nông thôn, tình làng nghĩa xóm truyền thống sang lối sống thị dân công nghiệp, hiện đại; quá trình tiếp biến văn hóa đa dạng đi kèm thách thức bảo tồn các di tích lịch sử, đình chùa và di sản văn hóa truyền thống của vùng đất Thủ Thiêm - Quận 2.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình khoa học chuyên khảo đầu tiên trong ngành Lịch sử Việt Nam nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về quá trình đô thị hóa tại Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh từ khi thành lập quận (1997) đến năm 2015.
• Góp phần làm phong phú nguồn tư liệu lịch sử địa phương và lịch sử đô thị Nam Bộ, tái hiện tiến trình biến đổi kinh tế, hạ tầng, văn hóa, xã hội của vùng đất tả ngạn sông Sài Gòn trong tiến trình hơn 300 năm hình thành và phát triển của Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh.
• Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử quan trọng phục vụ cho việc nghiên cứu sự hình thành và phát triển của thành phố Thủ Đức thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Làm rõ bức tranh thực tế về những thành tựu phát triển vượt bậc của Quận 2 (tốc độ tăng trưởng kinh tế, hiện đại hóa hạ tầng giao thông, nâng cao diện mạo đô thị), đồng thời chỉ rõ những mặt hạn chế, bất cập nảy sinh trong thực tiễn (khiếu kiện đền bù đất đai tại Thủ Thiêm, ô nhiễm môi trường ngập úng, phân hóa xã hội).
• Cung cấp cơ sở khoa học và bài học lịch sử cho các cơ quan quản lý nhà nước của Thành phố Hồ Chí Minh trong việc xây dựng, điều chỉnh chủ trương, chính sách quy hoạch đô thị.
• Đề xuất mô hình tham khảo cho quá trình đô thị hóa tại các quận, huyện vùng ven khác của Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị đang phát triển trên phạm vi cả nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Giới hạn thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu giai đoạn 1997 - 2015 gắn liền với nhiệm kỳ Đại hội Đảng bộ Quận 2 khóa IV; các biến động sau năm 2015 và giai đoạn thành lập thành phố Thủ Đức chỉ được khảo cứu ở mức độ khái quát và định hướng.
• Giới hạn nguồn dữ liệu: Mẫu khảo sát xã hội học thực địa do tác giả trực tiếp thực hiện giới hạn ở quy mô hơn 200 hộ gia đình tại 11 phường của Quận 2.
• Hạn chế về chỉ tiêu thống kê: Do đặc thù các nguồn số liệu thống kê vĩ mô, một số chỉ tiêu chuyên sâu về tình trạng việc làm và hoạt động kinh tế cụ thể của nhóm lao động di cư tự do chưa được phản ánh đầy đủ trong các báo cáo chính thức.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu quá trình đô thị hóa và tái cấu trúc không gian đô thị của Quận 2 trong chỉnh thể thành phố Thủ Đức từ sau năm 2020.
• Đi sâu đánh giá dài hạn các chỉ số phát triển con người (HDI), năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đến việc xây dựng mô hình đô thị sáng tạo, đô thị thông minh tại khu vực Thủ Thiêm.
• Nghiên cứu các giải pháp bảo tồn không gian sinh thái ngập nước và di sản văn hóa phi vật thể tại các khu vực đô thị hóa nhanh vùng ven sông Sài Gòn và sông Đồng Nai.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Việt Nam học, Đô thị học, Kinh tế phát triển, Xã hội học và Quy hoạch kiến trúc đô thị.
• Các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy ban nhân dân thành phố Thủ Đức, Sở Quy hoạch - Kiến trúc, Sở Xây dựng và Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong việc xây dựng chính sách bồi thường giải tỏa, giải quyết việc làm và an sinh xã hội cho cư dân đô thị hóa.
• Các phần đáng tham khảo hàng đầu trong luận án:
  • Hệ thống hóa các nguồn tư liệu lưu trữ, văn bản pháp quy của Trung ương và Thành phố về quy hoạch đô thị từ năm 1990 đến năm 2016.
  • Tổng quan tài liệu phong phú gồm hàng chục công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước về lý thuyết và thực tiễn đô thị hóa.
  • Phương pháp tiếp cận liên ngành giữa sử học với thống kê kinh tế - xã hội học và số liệu điều tra thực tế tại 11 phường trực thuộc Quận 2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm vi thời gian nghiên cứu chính của luận án được xác định như thế nào và vì sao?

Phạm vi thời gian chính của luận án được xác định từ năm 1997 đến năm 2015. Mốc năm 1997 là thời điểm Quận 2 chính thức được thành lập theo Nghị định số 03-CP của Chính phủ. Mốc năm 2015 là thời điểm kết thúc nhiệm kỳ Đại hội Đảng bộ Quận 2 khóa IV (2010 - 2015), đánh dấu giai đoạn gần 20 năm chuyển mình mạnh mẽ về hạ tầng kỹ thuật và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của quận. Để đảm bảo tính liên tục lịch sử, tác giả có khảo cứu bối cảnh trước năm 1997 và mở rộng theo dõi đến năm 2017 cùng định hướng đến năm 2025.

2. Luận án đã viện dẫn những tiêu chí cơ bản nào để phân loại đô thị theo Nghị định 132/HĐBT ngày 05/05/1990?

Theo Nghị định số 132/HĐBT ngày 05/05/1990 của Hội đồng Bộ trưởng được luận án trích dẫn, một điểm dân cư được xác định là đô thị khi đáp ứng 4 tiêu chí:

1. Là trung tâm tổng hợp hay trung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của một vùng lãnh thổ nhất định.
2. Quy mô dân số nhỏ nhất là 4.000 người.
3. Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp từ 60% trở lên trong tổng số lao động, là nơi phát triển sản xuất và dịch vụ thương mại hàng hóa.
4. Có cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các công trình công cộng phục vụ dân cư đô thị.

3. Những công trình quy hoạch quốc tế nào về Thủ Thiêm trước năm 1975 được tác giả điểm lại trong luận án?

Luận án điểm lại hai đồ án quy hoạch tiêu biểu do Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) hỗ trợ kỹ thuật:

• Đồ án Quy hoạch chung thành phố Sài Gòn do Công ty Doxiadis Associates (Hy Lạp) thực hiện năm 1965.
• Đề án Quy hoạch phát triển Thủ Thiêm do Công ty Wurster, Bernardi and Emmons (Hoa Kỳ) lập năm 1972 (đặc biệt là phần VIII quy hoạch tổng thể dự án thí điểm Thủ Thiêm cho khoảng 10.000 ngôi nhà và chi tiết cho khu dân cư đầu tiên với 1.000 căn nhà).
• Các khảo sát chi tiết về quy hoạch và sử dụng đất tại Sài Gòn của Frank Pavick và James Bogle cho Tổng nha Kiến thiết và Thiết kế Đô thị.

4. Tác giả đã sử dụng những nguồn tư liệu gốc và dữ liệu thực tế nào để thực hiện luận án?

Tác giả đã khai thác các nguồn tài liệu gồm:

• Văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam, chỉ thị, nghị quyết của Thành ủy TP.HCM và Nghị quyết Đảng bộ Quận 2 qua các nhiệm kỳ.
• Các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng, UBND Thành phố Hồ Chí Minh và báo cáo tổng kết hàng năm của UBND Quận 2 lưu trữ tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, Cục Thống kê TP.HCM và Phòng Thống kê Quận 2.
• Các công trình chuyên khảo, bài báo khoa học bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
• Bản điều tra, khảo sát xã hội học thực tế do chính tác giả thực hiện trên hơn 200 hộ gia đình tại 11 phường trực thuộc Quận 2.

5. Vai trò và chức năng quy hoạch của Quận 2 cùng Khu đô thị mới Thủ Thiêm được Thủ tướng Chính phủ xác định ra sao trong các quyết định nêu trong văn bản?

Theo Quyết định số 1570/2006/QĐ-TTg ngày 27/11/2006 và Quyết định số 24/QĐ-TTg ngày 06/01/2010 của Thủ tướng Chính phủ, Quận 2 cùng với Khu đô thị mới Thủ Thiêm được quy hoạch giữ vị trí trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế kỹ thuật cao, văn hóa, giải trí và thể dục thể thao của Thành phố Hồ Chí Minh. Khu vực này đóng vai trò hạt nhân thúc đẩy quá trình đô thị hóa các quận ngoại thành và kết nối trung tâm thành phố với vùng kinh tế trọng điểm phía Đông Nam Bộ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hồng Trang là công trình nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ khoa học lịch sử về quá trình đô thị hóa tại Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 1997 - 2015. Bằng việc vận dụng phương pháp lịch sử, logic kết hợp tiếp cận liên ngành và khai thác hệ thống tư liệu lưu trữ cùng số liệu khảo sát thực địa, tác giả đã tái hiện toàn diện những bước chuyển dịch về cơ cấu kinh tế, sự đột phá của hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông và những biến đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa, xã hội của cư dân địa phương. Các kết quả nghiên cứu và bài học lịch sử được đúc kết từ luận án không chỉ góp phần làm rõ quy luật đô thị hóa vùng ven đô mà còn cung cấp cơ sở khoa học thiết thực cho công tác quy hoạch, quản lý và phát triển bền vững tại thành phố Thủ Đức và Thành phố Hồ Chí Minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, báo cáo đã đề cập đến 5 chuyển biến (hành chính, không gian, kinh tế, dân số và phúc lợi) xảy ra trong toàn bộ hệ thống đô thị của Việt Nam. Thứ 1, sự chuyển đổi về hệ thống hành chính liên quan đến những chính sách hay các thông lệ quản lý và thể chế tập trung vào ĐTH có tầm ảnh hưởng quan trọng đến những chuyển đổi còn lại. Một trong những yếu tố của sự chuyển đổi về hệ thống hành chính là hệ thống phân loại đô thị. Thứ 2 là sự chuyển đổi không gian nghĩa là đô thị hóa được xem xét từ khía 4 Trích báo cáo của Dean Cira - chuyên gia trưởng về đô thị của Ngân hàng Thế giới (WB) - tại lễ giới thiệu Báo cáo Đánh giá đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh sáng ngày 18 tháng 4 năm 2012, do Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM và Ngân hàng thế giới tại Việt Nam đồng tổ chức.

luan an 15 cạnh không gian, và tập trung vào những thay đổi trong sử dụng đất khi quá trình đô thị hóa diễn ra. Thứ 3 là sự chuyển đổi kinh tế đề cập đến tính chất và sự biến đổi trong các hoạt động kinh tế có vai trò dẫn dắt quá trình đô thị hóa, do đó, đây cũng thường là yếu tố thúc đẩy các chuyển đổi khác. Thứ 4 là sự chuyển đổi về đặc điểm dân số, đề cập đến những thay đổi kinh tế xã hội do những biến đổi về kinh tế và tổ chức không gian trong quá trình đô thị hóa ở Việt Nam. Thứ 5 là sự chuyển đổi về phúc lợi, đề cập đến điều kiện sống của người dân Việt Nam có được cải thiện nhờ đô thị hóa hay không, nhất là đối với những người có hoàn cảnh khó khăn.

Tìm hiểu rõ những chuyển đổi này là điều quan trọng để thực hiện các chính sách đúng đắn, cho phép Việt Nam tối đa hóa các lợi ích từ quá trình chuyển đổi đô thị đang diễn ra. Báo cáo cho biết, “kể từ năm 1986, dân số đô thị ở Việt Nam bắt đầu tăng nhanh” (hiện tại dân số đô thị chiếm 34% dân số toàn quốc, với tốc độ tăng trưởng 3,4% mỗi năm) (trang 16). Qua nhận định trên, có thể nhận thấy, Việt Nam đang ở những bước đầu tiên của đô thị hóa và “các đô thị lớn nhất nước như Hà Nội, TP.HCM, cùng các vùng xung quanh và một số đô thị quy mô trung bình đã đạt tốc độ tăng trưởng dân số nhanh nhất nước trong 10 năm vừa qua”. Báo cáo trên đã cung cấp cho người đọc một bức tranh toàn diện về ĐTH ở Việt Nam, với lượng thông tin phong phú và đáng tin cậy, giúp chúng tôi có cơ sở để tiếp cận sâu hơn về ĐTH tại Quận 2 trong quá trình thực hiện đề tài.

Công trình World Urbanization Prospects - The 2014 Revision - Triển vọng đô thị hóa thế giới của tổ chức Liên Hợp Quốc phát hành (bản sửa năm 2014) chỉ ra rằng: “Thế giới trong xu thế toàn cầu ngày càng kết nối với nhau. Hơn một nửa dân số thế giới (54%) hiện sống ở khu vực thành thị mặc dù vẫn có sự khác biệt đáng kể về mức độ đô thị hóa giữa các quốc gia” (trang 6). Dưới tác động của ĐTH, trong những thập niên tiếp theo, thế giới sẽ chứng kiến những thay đổi sâu sắc về quy mô và sự phân bố không gian của dân số toàn cầu. Đô thị hóa và tăng trưởng tổng thể của dân số thế giới dự kiến sẽ thêm 2,5 tỷ người ở đô thị vào năm 2050, với gần 90% tăng tập trung ở châu Á và châu Phi.

Đồng thời, tỷ lệ dân số của thế giới sống ở khu vực luan an 16 thành thị dự kiến sẽ tăng lên đạt 66% vào năm 2050” (trang 15). Công trình cũng chỉ ra rằng, có sự đa dạng rất lớn về đặc điểm của vùng đô thị trên thế giới, hơn một nửa cư dân đô thị trên thế giới cư trú trong các khu định cư tương đối nhỏ (dưới 500.000 dân), trong khi đó gần 1/8 dân đô thị trên thế giới sống ở 28 thành phố lớn (số dân từ 10 triệu người trở lên) trong đó có TP. Qua công trình cho thấy, khi thế giới tiếp tục đô thị hoá, thách thức phát triển bền vững sẽ ngày càng tập trung ở các thành phố, đặc biệt ở các quốc gia có tốc độ ĐTH nhanh như ở Việt Nam và Đông Nam Á. Vì vậy, chính sách của Chính phủ nhằm phát triển kinh tế, cải thiện cuộc sống của người dân thành thị và nông thôn được xem là rất cần thiết.

Công trình Globalization, Modernity and Urban Change in Asia Cities - Toàn cầu hóa, hiện đại và sự thay đổi đô thị ở các thành phố châu Á do tác giả Phạm Quang Minh, Nguyễn Văn Sửu, Ien Ang, Gay Hawkins đồng chủ biên, được Nhà xuất bản Tri thức xuất bản năm 2016, gồm các bài viết của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài, phân tích và lý giải về sự biến đổi đô thị ở các khía cạnh khác nhau, từ biến đổi dân số và di cư, biến đổi sinh kế, tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa, cho đến những biến đổi về xã hội và môi trường. Nhìn chung, các bài viết đều hướng tới trả lời hai câu hỏi lớn: Biến đổi đô thị đã và đang diễn ra như thế nào trong bối cảnh không gian và thời gian khác nhau ở Việt Nam và Châu Á? Các ngành khoa học xã hội và nhân văn có thể đóng góp gì cho nghiên cứu đô thị và biến đổi đô thị? Trong tiến trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, ở Việt Nam cũng như ở các quốc gia châu Á, đã và đang chứng kiến những biến đổi quan trọng về nhiều mặt ở cả khu vực nông thôn và thành thị. Việc nghiên cứu về những biến đổi đô thị ở Việt Nam và các quốc gia châu Á có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, đòi hỏi phải có cách tiếp cận cộng tác, tích hợp, liên ngành và đặc biệt là sự nhập cuộc của các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Tác giả Richard Florida trong bài viết đăng trên Citylab vào năm 2017: Does Urbanization Drive Southeast Asia's Development? - Đô thị hóa có thúc đẩy sự phát triển của Đông Nam Á? cho rằng Đông Nam Á bao gồm các nước như Campuchia, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam đang trải qua quá trình ĐTH nhanh chóng.

Đến năm 2030, dân số đô thị sẽ tăng thêm 100 triệu người (từ 280 triệu người hiện nay lên 373 triệu người). Tác giả cho rằng, quá trình đô thị luan an 17 hoá không đồng đều ở các khu vực, các thành phố và các quốc gia và trong bốn nhóm phát triển kinh tế, “TP.HCM đứng ở nhóm vị trí thứ 4 với GDP trên đầu người là 8.660 USD, thấp hơn đáng kể so với các nước Đông Nam Á khác nhưng lại cao hơn nhiều lần GDP bình quân của người Việt Nam (1.544 USD)” và “năng suất ở TP.HCM gấp 5,6 lần so với nền kinh tế Việt Nam” (trang 6). Tác giả chỉ ra mối quan hệ giữa mức độ đô thị hoá và phát triển kinh tế (đo bằng sản lượng kinh tế/người). Điều này chứng tỏ mức độ ĐTH của Việt Nam gần đúng với mức độ phát triển kinh tế.

Bên cạnh những số liệu tích cực liên quan đến kinh tế và tốc độ ĐTH tại TP.HCM, tác giả cũng nêu cảnh báo về sự phát triển không đồng đều ở các đô thị tại Việt Nam. Điều này cũng được chúng tôi vận dụng để so sánh sự phát triển giữa Quận 2 với các quận vùng ven trong quá trình ĐTH. • Đề cập đến qui hoạch đô thị, sự chuyển biến về cơ cấu kinh tế và CSHT Các tác giả Coulhart, A. Sharp trong Urban Development Strategy: Meeting the Challenges of Rapid Urbanization and the Transition to market oriented Economy - Chiến lược phát triển đô thị: Đáp ứng những thách thức của quá trình đô thị hoá nhanh và chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường do văn phòng World Bank tại Việt Nam phát hành (2010) đã đề cập đến hai bước chuyển đổi quan trọng đang diễn ra trong nền kinh tế Việt Nam, đó là chuyển từ nông thôn sang đô thị và sự chuyển đổi từ nền kinh tế quy hoạch trung ương sang nền kinh tế thị trường.

Các tác giả cho rằng, “tăng trưởng kinh tế trong tương lai của Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ cạnh tranh theo hướng thị trường, chủ yếu là các hoạt động dựa vào đô thị” (trang 5). Bên cạnh việc trình bày, đánh giá hiện trạng phát triển đô thị ở Việt Nam và các chính sách ảnh hưởng đến các khu đô thị, công trình cũng xác định các nguồn tài chính mà các thành phố có thể huy động để đầu tư cơ sở hạ tầng và đồng thời chỉ ra những thách thức trong quy hoạch và quản lý đô thị cũng như các khuyến nghị về cách thức giải quyết những thách thức khác nhau. Qua báo cáo, chúng tôi cũng nhận thức rằng định hướng phát triển kinh tế Quận 2 mà trọng tâm là tài chính và dịch vụ theo hướng thị trường là một trong những chủ trương đúng đắn của chính quyền TP. luan an 18 Michael Spence, Patricia Clarke, Annez và Robert M.

Buckley đồng chủ biên công trình Urbanization and growth - Đô thị hóa và tăng trưởng (Nxb Dân Trí, 2010). Công trình đề cập đến mối quan hệ giữa quá trình ĐTH và tăng trưởng kinh tế. Theo các tác giả, những nước đang phát triển trong đó có Việt Nam muốn đạt được tốc độ tăng trưởng cao và bền vững thì các ngành chế tạo và dịch vụ ở khu vực thành thị phải luôn dẫn đầu (trang 10). Bên cạnh đó, phát triển sản xuất nông nghiệp ở nông thôn cùng với việc áp dụng KHKT sẽ góp phần giải phóng sức lao động và bộ phận lao động đó sẽ di cư vào đô thị tham gia các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp trong đô thị.

Công trình cũng chỉ ra rằng, năng suất lao động trong các ngành chế tạo và dịch vụ luôn cao hơn từ ba đến năm lần so với khu vực truyền thống. Vì vậy, để nâng cao đời sống người dân khu vực nông thôn, giải pháp quan trọng là chuyển dịch lao động từ khu vực nông nghiệp sang các ngành nghề phi nông nghiệp có năng suất lao động cao hơn. Cùng với quan điểm trên, J Vernon Henderson (Nxb Đại học Brown, năm 2004) trong công trình cùng tên (Urbanization and growth - Đô thị hóa và tăng trưởng) đã chứng minh mối quan hệ giữa ĐTH và phát triển kinh tế bằng các công thức tính khoa học.