Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các nghiên cứu liên quan đến phương tiện công tác tư tưởng Trong cuốn sách Nguyên lý công tác tư tưởng, tập 2, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia (2008) do tác giả Lương Khắc Hiếu chủ biên, các tác giả đã trình bày và phân tích khá sâu vị trí, vai trò, những ưu điểm, hạn chế của một số loại hình phương tiện CTTT như: tuyên truyền miệng, hệ thống giáo dục lý luận chính trị, các phương tiện truyền thông đại chúng, các thiết chế văn hóa trong CTTT. Thông qua nghiên cứu và đánh giá thực trạng, các tác giả khẳng định để nâng cao hiệu quả của CTTT các phương tiện CTTT phải phối hợp chặt chẽ với nhau. Tác giả Lương Khắc Hiếu trong cuốn Cơ sở lý luận CTTT của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhà xuất bản Lý luận chính trị (2017) đã hệ thống kiến thức lý luận và thực tiễn về CTTT một cách khá đầy đủ, rõ ràng với những phân tích sâu sắc, làm rõ ưu điểm, hạn chế của một số phương tiện CTTT thường sử dụng ở Việt Nam hiện nay.
Khi bàn về các giải pháp nâng cao hiệu quả CTTT, tác giả khẳng định tăng cường sự phối hợp là một biện pháp chủ yếu. Trong đó bao gồm: tăng cường phối hợp các lực lượng; tăng cường phối hợp các nội dung; tăng cường phối hợp các phương pháp, hình thức, phương tiện và tăng cường phối hợp các hình thái của CTTT. Trong Báo cáo Tổng quan đề tài khoa học cấp cơ sở trọng điểm: Những vấn đề lý luận, tổ chức và phương pháp tuyên truyền miệng của Đảng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền (2015) do tác giả Lương Khắc Hiếu làm chủ nhiệm đề tài, các tác giả đã đi sâu nghiên cứu về hoạt động tuyên truyền miệng - một loại hình phương tiện CTTT có những nét đặc trưng và ưu thế rất riêng mà cho tới nay vẫn chưa thể thay thế được. Các tác giả đã đi sâu phân tích vị 12 trí, vai trò, những ưu thế và hạn chế của tuyên truyền miệng.
Đồng thời, phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến hoạt động tuyên truyền miệng như tâm lý đối tượng, ngôn ngữ và những yếu tố phi ngôn ngữ. Trên cơ sở đó, các tác giả luận giải sự cần thiết phải sử dụng hoạt động tuyên truyền miệng của đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên trong CTTT của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong đó tập trung vào xây dựng tiêu chuẩn và tổ chức đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên các cấp. Thông qua đánh giá thực trạng, các tác giả đề xuất các giải pháp đổi mới hoạt động của báo cáo viên, tuyên truyền viên.
Đặc biệt chú trọng việc việc kết hợp chặt chẽ hoạt động tuyên truyền miệng với các phương tiện CTTT khác, lấy tuyên truyền miệng làm phương thức hoạt động chủ yếu. Tác giả Lương Ngọc Vĩnh trong bài báo Những cơ hội và thách thức của MXH đối với chủ thể và đối tượng công tác tuyên truyền của Đảng, đăng trên tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông (số 8, 2020), khẳng định MXH là một phương tiện quan trọng của CTTT hiện nay. Đồng thời, tác giả chỉ ra tính hai mặt, những cơ hội và thách thức mà MXH đem lại đối với CTTT. Trong đó, nghiên cứu tập trung phân tích hai trong bảy yếu tố cấu thành CTTT là chủ thể và đối tượng.
Với chủ thể trực tiếp làm công tác tuyên truyền, tác giả nhấn mạnh cơ hội nắm bắt tư tưởng, nhu cầu đối tượng và truyền tải thông tin. Nhưng đồng thời, tác giả cũng chỉ ra thách thức của việc “nhiều thông tin vượt ra khỏi tầm kiểm soát” [93]. Với đối tượng, tác giả cho rằng MXH tạo ra cơ hội tương tác lớn nhưng cũng dễ mất kiểm soát trước sự hỗn loạn của những thông tin đa chiều. Đây là một nghiên cứu lý luận mang tính gợi mở cho những nghiên cứu tiếp theo về MXH như một phương tiện mới của CTTT.
Tác giả Vũ Thị Thanh Tâm trong luận án Giáo dục ý thức về phòng, chống “Diễn biến hòa bình” cho công chúng báo mạng điện tử ở Việt Nam hiện nay (2016) đã trình bày một số vấn đề cơ bản về báo mạng điện tử và công chúng 13 của báo mạng điện tử ở Việt Nam. Qua nghiên cứu thực trạng vai trò của báo mạng điện tử trong giáo dục ý thức thức về phòng, chống “Diễn biến hòa bình” cho công chúng báo mạng điện tử ở Việt Nam thời gian quan, nghiên cứu dự báo tình hình thời gian tới, tác giả đã đề xuất phương hướng và giải pháp tăng cường giáo dục ý thức về phòng, chống “Diễn biến hòa bình” cho công chúng báo mạng điện tử ở Việt Nam thời gian tới. Trong luận án Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam hiện nay, tác giả Lê Khánh Ly (2019) đã trình bày một số nội dung cơ bản về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam, sự cần thiết phải tuyên truyền những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây không chỉ là một thiết chế văn hóa, mà còn là một phương tiện công tác tưởng quan trọng góp phần hình thành, phát triển nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc.
Thông qua đó, chủ thể CTTT giáo dục lòng yêu nước, lòng biết ơn các vị anh hùng dân tộc, truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam. Qua nghiên cứu thực trạng, tác giả đề xuất một số giải pháp tăng cường tuyên truyền nhằm phát huy vai trò của thiết chế văn hóa này. Trong đó phối kết hợp với các phương tiện CTTT khác như báo chí, tổ chức hội thảo là một trong những giải pháp quan trọng. Tác giả Olga Rosa González Martín và Noel González García trong chương II Cách mạng Cuba: Tầm nhìn tuyên truyền cách mạng 60 năm sau [La Revolución Cubana: una visión de la propaganda revolucionaria 60 años después] của cuốn sách Ở Cuba, báo chí nhiều hơn (+): Tính chuyển đổi, tính dư thừa và tính năng động chuyên nghiệp [En Cuba, periodismo es más (+): Transposición, redundancia y dinamismo profesional] (2019), La Habana, Cuba, đã trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về tuyên truyền ở Cuba.
Nhiều phương tiện tuyên truyền đã được đưa ra để phân tích như tuyên truyền miệng trực tiếp, phát thanh, truyền hình, báo chí, các hoạt động tuần hành, lễ hội, lễ 14 kỉ niệm… và cả các hành động ủng hộ các phong trào cách mạng ở nhiều nơi trên thế giới gắn với những thời khắc lịch sử và bối cảnh cụ thể. Đáng chú ý là quan điểm cho rằng phải “hướng nỗ lực của mọi phương tiện và hoạt động có thể vào mục tiêu xóa bỏ mọi dấu vết của chủ nghĩa cá nhân, ích kỷ và chủ nghĩa phòng thủ; gieo mầm mới về tinh thần hy sinh quên mình, tinh thần quốc tế, đoàn kết, yêu công việc, giữ gìn thành quả và bảo vệ Tổ quốc”[156]. Cũng trong cuốn sách nói trên, khi bàn về Các nguồn, phương tiện truyền thông và khán giả ở Cuba: hành trình đến trung tâm của một chương trình nghị sự đang được xây dựng [Fuentes, medios y públicos en Cuba: viaje al centro de una agenda en construcción], tác giả Viviana Muñiz Zúñiga đã khẳng định kênh thông tin và truyền thông là một nguồn lực cho sự phát triển của Cuba. Trong bối cảnh hiện nay, truyền thông nhà nước cần phải có những đổi mới trước sự cạnh tranh của các phương tiện được tài trợ từ nước ngoài.
Thông qua việc thực hiện nghiên cứu về mối quan hệ giữa các nguồn tin chính trị, phương tiện truyền thông, các thể chế và vai trò của người dân trong việc định hình các chương trình nghị sự, tác giả đã chỉ ra mối quan hệ theo cả chiều ngang, chiều dọc, và có cả những chuỗi quan hệ (quan hệ dọc, ngang lên đến 3 cấp hoặc hơn thế). Tác giả Ramiro Faustino Remón-Lara trong bài báo Tuyên truyền chính trị và truyền thông trực quan [Propaganda política y comunicación visual], đăng trên Tạp chí Santiago, Cuba (số 153, tháng 9-12, 2020), đã nghiên cứu mối quan hệ giữa tuyên truyền chính trị với truyền thông bằng hình ảnh trực quan. Trong khi nêu ra và phân tích các khái niệm liên quan đến tuyên truyền, tác giả đã chỉ ra các phương tiện tuyên truyền và chia chúng thành các nhóm như tác động trực tiếp hoặc gián tiếp, và tác động vào lý trí hoặc tình cảm thông qua văn bản, lời nói, hình ảnh, biểu tượng. Trên cơ sở đánh giá thực tiễn, tác giả cho rằng truyền thông bằng hình ảnh có thể trở thành một công cụ đắc lực 15 của tuyên truyên chính trị và thực tế đã trở thành một công cụ hữu hiệu trong suốt quá trình cách mạng ở Cuba.
Các nghiên cứu liên quan đến ngăn chặn quan điểm sai trái, thù địch và vai trò của phương tiện công tác tư tưởng trong ngăn chặn quan điểm sai trái, thù địch Bộ sách Phòng, chống “Diễn biến hòa bình” trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: Tập 1, Phòng, chống “Diễn biến hòa bình” - Những vấn đề lý luận và thực tiễn; Tập 3, Phòng, chống “Diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng; Tập 4, Phòng, chống “Diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực văn hóa, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân (2018), do tác giả Nguyễn Bá Dương làm tổng chủ biên. Các cuốn sách đã phân tích, làm rõ nguồn gốc, bản chất, quá trình hình thành và mục tiêu, nội dung, phương thức, thủ đoạn, biện pháp của chiến lược “Diễn biến hòa bình” hiện đại. Các tác giả cũng chỉ rõ những tác động của nó đối với cách mạng Việt Nam trên mọi mặt của đời sống xã hội. Trên cơ sở đó cuốn sách đã chỉ ra những nội dung cơ bản của cuộc chiến phòng, chống “Diễn biến hòa bình”.
Các tác giả đã chỉ ra những vấn đề cần được quan tâm trong thời gian tới như (1) công tác lãnh đạo, chỉ đạo và nhận thức của các tổ chức, (2) xác định nội dung, hình thức và biện pháp, (3) phối hợp các tổ chức, các lực lượng, (4) cơ chế, chính sách bảo đảm cho phòng, chống “Diễn biến hòa bình”. Đồng thời, các tác giả cũng chỉ ra những nhân tố tác động trong bối cảnh mới và một số giải pháp đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống “Diễn biến hòa bình” ở Việt Nam thời gian tới. Trong đó chú trọng tiếp tục phát triển tư duy bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới. Trong cuốn sách Cuộc đấu tranh của C.