Giáo trình Phê phán các trào lưu XHCN phi Mácxít - PGS.TS Đỗ Công Tuấn

Giáo trình nghiên cứu Phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi macxit giáo trình nội bộ, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên .

• Đề tài: Phê Phán Các Trào Lưu Xã Hội Chủ Nghĩa Phi Macxit Giáo Trình Nội Bộ

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT VÀ PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT
• 1.1. Quan niệm cơ bản về chủ nghĩa xã hội Phi Macxit
• 1.2. Những khác biệt căn bản giữa chủ nghĩa xã hội Phi Macxit với chủ nghĩa xã hội khoa học
• 1.3. Nội dung, nhiệm vụ môn học
• 2. CHƯƠNG II: CÁC TRÀO LƯU CHỦ YẾU CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT GIỮA VÀ NỬA SAU THẾ KỶ XIX
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử của sự ra đời, tồn tại
• 2.2. Một số đại biểu và nội dung cơ bản
• 2.3. Nguồn gốc và bản chất của chủ nghĩa xã hội Phi Macxit giữa và nửa sau thế kỷ XIX
• 3. CHƯƠNG III: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT THỜI KỲ CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX
• 3.1. Chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh trong phong trào công nhân châu Âu cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX
• 3.2. Chủ nghĩa xã hội Phi Macxit ở Nga đầu thế kỷ XX
• 4. CHƯƠNG IV: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI - DÂN CHỦ HIỆN ĐẠI
• 4.1. Sự ra đời và phát triển chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện đại
• 4.2. Nguồn gốc của sự tồn tại, phát triển chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện đại
• 4.3. Chủ nghĩa xã hội khoa học và chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện đại về những nội dung cơ bản của chủ nghĩa xã hội
• PHỤ LỤC I: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI THẾ KỶ XXI CỦA CÁC ĐẢNG CÁNH TẢ Ở KHU VỰC MỸ LATINH
• PHỤ LỤC II: PHÊ PHÁN LÝ LUẬN “DÂN CHỦ THẾ KỶ XXI” CỦA ALVIN TOFFLER

Tóm tắt

I. Toàn cảnh về các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mác xít

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, khát vọng về một xã hội công bằng và bình đẳng đã hình thành nên nhiều hệ thống lý luận khác nhau. Trong số đó, các trào lưu chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít nổi lên như một dòng chảy phức tạp, song hành và đối lập với chủ nghĩa xã hội khoa học. Đây là những học thuyết, hệ thống tư tưởng và lý luận về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, nhưng được hình thành trên cơ sở thế giới quan duy tâm hoặc duy vật không triệt để, cùng phương pháp tư duy siêu hình. Các trào lưu này thường phản ánh lợi ích và lập trường chính trị của các giai cấp, tầng lớp xã hội phi vô sản. Khi thâm nhập vào phong trào công nhân, chúng dần biến tướng thành chủ nghĩa cơ hội, gây ra những tác động tiêu cực đến cuộc đấu tranh tư tưởng. Việc nghiên cứu và phê phán các trào lưu này không chỉ là một nhiệm vụ học thuật mà còn là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin. Nội dung này đặc biệt quan trọng trong các giáo trình lý luận và tài liệu học tập chính trị, giúp người học nhận diện đúng bản chất và những biểu hiện đa dạng của các quan điểm sai trái, từ đó củng cố lập trường cách mạng và khoa học.

1.1. Định nghĩa chính xác chủ nghĩa xã hội phi Mác xít

Theo quan điểm Mác-xít, khái niệm chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít được dùng để chỉ các học thuyết, hệ thống tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa hình thành trên cơ sở thế giới quan duy tâm hoặc duy vật siêu hình. Chúng ra đời và tồn tại song hành kể từ khi chủ nghĩa xã hội từ không tưởng phát triển thành khoa học. Về bản chất, đây là hệ thống tư tưởng chính trị phản ánh lợi ích của các giai cấp phi vô sản. V. I. Lê-nin đã chỉ rõ, khi các tư tưởng này thâm nhập vào phong trào công nhân, chúng trở thành chủ nghĩa cơ hội, được định nghĩa là “...sự hy sinh những lợi ích căn bản để có được những lợi ích cục bộ và tạm thời.” Đặc điểm chung của các trào lưu này là sự xa rời nguyên tắc đấu tranh giai cấp, tuyệt đối hóa con đường cải cách hoặc phiêu lưu mạo hiểm, làm chệch hướng mục tiêu cách mạng của giai cấp công nhân.

1.2. Phân tích nguồn gốc nhận thức và xã hội sâu xa

Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít bắt nguồn từ ba nguồn gốc chính: nhận thức, tư tưởng và xã hội. Về nhận thức, những sai lầm trong thế giới quan và phương pháp luận là nguyên nhân trực tiếp. Việc đứng trên lập trường duy tâm hoặc duy vật không triệt để đã khiến các nhà tư tưởng này không thể kế thừa và vượt qua những hạn chế của chủ nghĩa xã hội không tưởng. Về tư tưởng, chúng kế thừa một cách thiếu phê phán các học thuyết cũ, duy trì những hạn chế lịch sử thay vì phát triển các giá trị khoa học. Về xã hội, các trào lưu này phản ánh lợi ích kinh tế - chính trị của các giai cấp, tầng lớp trung gian (tiểu tư sản, nông dân, trí thức...) trong xã hội tư bản. Lập trường chính trị không kiên định, dao động giữa tư sản và vô sản của các tầng lớp này đã được thể hiện rõ trong các học thuyết mang tính chất trung dung, chủ nghĩa cải lương hoặc cực đoan.

II. Thách thức khi phê phán các quan điểm sai trái hiện nay

Việc phê phán quan điểm sai trái của các trào lưu chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít đối mặt với nhiều thách thức. Sự khác biệt giữa chúng và chủ nghĩa xã hội khoa học không chỉ nằm ở hình thức biểu hiện mà ở bản chất có tính nguyên tắc. Cả hai đều tuyên bố mục tiêu hướng tới một xã hội tốt đẹp hơn, nhưng lại đề xuất những con đường và lực lượng hoàn toàn đối lập. Một bên đứng trên lập trường cách mạng, khoa học của giai cấp công nhân. Bên còn lại hoặc chủ trương cải lương, dung hòa trong khuôn khổ chủ nghĩa tư bản, hoặc tuyệt đối hóa vai trò chủ quan, bất chấp quy luật khách quan. Thách thức lớn nhất là nhận diện được bản chất cơ hội, phản khoa học ẩn sau những ngôn từ hoa mỹ về “dân chủ”, “nhân văn” hay “hòa bình”. Các trào lưu này liên tục biến đổi hình thức để thích nghi với bối cảnh mới, sử dụng những luận điệu tinh vi để xuyên tạc chủ nghĩa Mác-Lênin, gây ra sự mơ hồ, hoài nghi trong nhận thức của một bộ phận quần chúng. Do đó, cuộc đấu tranh tư tưởng đòi hỏi sự sắc bén, kiên định và một nền tảng lý luận chính trị vững chắc.

2.1. Sự khác biệt căn bản về sứ mệnh lịch sử giai cấp

Điểm khác biệt cốt lõi đầu tiên nằm ở học thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Chủ nghĩa xã hội khoa học khẳng định giai cấp công nhân là lực lượng duy nhất có khả năng lãnh đạo cuộc đấu tranh xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, xây dựng chủ nghĩa xã hội. Ngược lại, các trào lưu chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít đều phủ nhận hoặc hạ thấp vai trò này. Họ đề cao vai trò của trí thức, của “toàn dân” hoặc thậm chí là các nhà tư bản có thiện chí, làm lu mờ tính giai cấp của cuộc cách mạng. Sự phủ nhận vai trò tiên phong của giai cấp công nhân và Đảng Cộng sản chính là biểu hiện rõ nhất của lập trường chủ nghĩa cơ hội và tiểu tư sản, xa rời bản chất của chủ nghĩa xã hội.

2.2. Đối lập về con đường và phương thức cách mạng xã hội

Sự khác biệt thứ hai là về con đường cách mạng. Quan điểm Mác-xít khẳng định cách mạng xã hội chủ nghĩa là quy luật khách quan, tất yếu. Trong khi đó, các trường phái xã hội chủ nghĩa phi Mác-xít lại đưa ra những con đường khác. Chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh chủ trương cải cách, thỏa hiệp, biến chủ nghĩa tư bản thành chủ nghĩa xã hội một cách hòa bình, tiệm tiến (chủ nghĩa cải lương). Ngược lại, chủ nghĩa cơ hội tả khuynh lại chủ trương hành động phiêu lưu, bất chấp điều kiện khách quan. Cả hai khuynh hướng này đều từ chối con đường cách mạng bạo lực khi cần thiết và phủ nhận quy luật đấu tranh giai cấp, vốn là động lực phát triển của xã hội có đối kháng.

2.3. Mâu thuẫn trong lý luận về nhà nước và nền dân chủ

Khác biệt thứ ba liên quan đến vấn đề nhà nước và dân chủ. Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ rõ sự cần thiết phải thiết lập chuyên chính vô sản để xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa – một nền dân chủ rộng rãi cho nhân dân lao động. Các trào lưu phi Mác-xít lại phủ nhận bản chất giai cấp của nhà nước. Họ mơ hồ về một “nhà nước của chung”, một nền “dân chủ thuần túy” phi giai cấp. Đặc biệt, chủ nghĩa xã hội dân chủ hiện đại thường đồng nhất dân chủ với hệ thống đa đảng tư sản, tấn công vào nguyên tắc lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhằm xóa bỏ bản chất cách mạng của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa.

III. Phương pháp phê phán các trào lưu CNXH phi Mác xít

Để phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mác-xít một cách hiệu quả, cần phải dựa trên một phương pháp luận khoa học và toàn diện. Đây không phải là sự bác bỏ tùy tiện, cảm tính, mà là một quá trình phân tích sâu sắc dựa trên lập trường của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng. Quá trình này đòi hỏi phải nhận dạng đúng nội dung, chỉ ra chính xác nguồn gốc, vạch trần bản chất chính trị và cuối cùng là bảo vệ, phát triển sáng tạo lý luận chính trị Mác-xít. Mỗi luận điểm của các nhà tư tưởng phi Mác-xít cần được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể mà nó ra đời. Phải trả lời được các câu hỏi: Luận điểm đó được rút ra từ cơ sở nhận thức nào? Nó kế thừa nguồn gốc tư tưởng nào? Nó nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn nào của phong trào công nhân? Chỉ khi làm rõ những yếu tố này, sự phê phán mới thực sự khách quan và có sức thuyết phục. Mục tiêu cuối cùng của hoạt động này là củng cố sự thống nhất về tư tưởng, làm tiền đề cho sự nhất trí về chính trị và tổ chức, góp phần tăng cường sức mạnh cho phong trào cách mạng.

3.1. Nhận dạng nội dung và truy tìm nguồn gốc luận điểm

Bước đầu tiên là phải nhận dạng chính xác, trung thực nội dung các luận điểm của nhà tư tưởng phi Mác-xít. Cần phân tích ba nội dung cốt lõi: quan niệm về mô hình xã hội tương lai, con đường thực hiện, và lực lượng xã hội tiên phong. Sau đó, cần truy tìm nguồn gốc của các luận điểm này. Nguồn gốc nhận thức (thế giới quan, phương pháp tư duy), nguồn gốc tư tưởng (sự kế thừa các học thuyết trước đó) và nguồn gốc xã hội (lợi ích giai cấp mà nó đại diện) phải được làm rõ. Ví dụ, sự khác biệt giữa chủ nghĩa xã hội khoa học và phi Mác-xít thường không nằm ở mô tả về xã hội tương lai, mà ở con đường đấu tranh để đạt được nó. Sự khác biệt này bắt nguồn từ thế giới quan và lập trường giai cấp khác nhau.

3.2. Vạch trần bản chất chính trị và những sai lầm cốt lõi

Đây là nội dung quan trọng nhất. Sau khi phân tích nguồn gốc, cần vạch rõ bản chất của chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít. Xét cho cùng, dù biểu hiện dưới hình thức nào (phong kiến, tiểu tư sản, tư sản) hay lập trường nào (không tưởng, hữu khuynh, tả khuynh), các trào lưu này đều có chung bản chất là bảo vệ cho sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản hoặc đưa ra một con đường sai lầm, không tưởng. Phê phán cần chỉ ra những sai lầm căn bản của chúng khi đối chiếu với các nguyên lý của chủ nghĩa Mác-Lênin, đặc biệt là học thuyết về giá trị thặng dư, về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và về đấu tranh giai cấp.

3.3. Bảo vệ và phát triển sáng tạo lý luận Mác xít

Phê phán không chỉ để bác bỏ mà còn để khẳng định và phát triển. Quá trình đấu tranh tư tưởng chống lại chủ nghĩa cơ hội chính là quy luật phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học. Thông qua việc chỉ ra giá trị và hạn chế của các học thuyết khác, các nguyên lý của chủ nghĩa Mác càng được làm sáng tỏ và bổ sung. Việc phê phán giúp nhận diện những vấn đề mới mà thực tiễn đặt ra, từ đó đòi hỏi lý luận Mác-xít phải có những phát triển sáng tạo để giải đáp. Đây là cách tốt nhất để giữ gìn sự trong sáng và sức sống của học thuyết, biến nó thành vũ khí lý luận sắc bén của giai cấp cách mạng.

IV. Cách phân tích các đại biểu CNXH phi Mác xít thế kỷ 19

Thế kỷ 19 là giai đoạn chứng kiến sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học và đồng thời là sự bùng nổ của nhiều trào lưu chủ nghĩa xã hội phi Mác-xít. Việc phân tích các đại biểu tiêu biểu của thời kỳ này như Pru-đông, Lat-xan, Ba-cu-nin hay Đuy-rinh là một case study kinh điển trong các giáo trình lý luận. Những tư tưởng này, dù xuất phát từ sự căm ghét chủ nghĩa tư bản, nhưng do hạn chế về thế giới quan và lập trường giai cấp, đã đưa ra những lý luận sai lầm, gây cản trở cho phong trào công nhân. Chẳng hạn, Pru-đông với chủ nghĩa xã hội tiểu tư sản muốn duy trì chế độ sở hữu nhỏ. Lat-xan lại ảo tưởng về một “nhà nước nhân dân tự do” do nhà nước quân chủ Phổ giúp đỡ. Ba-cu-nin thì rơi vào chủ nghĩa vô chính phủ cực đoan. C. Mác và Ph. Ăng-ghen đã dành nhiều tâm huyết để đấu tranh, phê phán các trào lưu này. Các tác phẩm kinh điển như “Sự khốn cùng của triết học” hay “Chống Đuy-rinh” không chỉ vạch trần sai lầm của đối phương mà còn là quá trình các ông phát triển và hoàn thiện học thuyết của mình.

4.1. Pru đông và bản chất của chủ nghĩa xã hội tiểu tư sản

P. J. Pru-đông là đại biểu điển hình của chủ nghĩa xã hội tiểu tư sản. Ông phê phán gay gắt sở hữu lớn tư bản chủ nghĩa nhưng lại đứng trên lập trường bảo vệ sở hữu nhỏ. Trong tác phẩm “Hệ thống các mâu thuẫn kinh tế hay triết học của sự khốn cùng”, ông đưa ra một xã hội lý tưởng dựa trên trao đổi bình đẳng giữa những người sản xuất nhỏ. C. Mác, trong “Sự khốn cùng của triết học”, đã chỉ rõ sai lầm của Pru-đông. Mác chứng minh rằng Pru-đông không hiểu quy luật kinh tế của chủ nghĩa tư bản và lý luận của ông chỉ là sự duy trì phương thức sản xuất đã lỗi thời, đi ngược lại xu thế phát triển của lực lượng sản xuất.

4.2. Phái Lat xan và ảo tưởng về nhà nước nhân dân tự do

Ph. Lat-xan và phái của ông đại diện cho chủ nghĩa cơ hội trong phong trào công nhân Đức. Họ chủ trương con đường hợp pháp, đòi phổ thông đầu phiếu và ảo tưởng rằng có thể xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng cách lập ra các “hội sản xuất” với sự trợ giúp của nhà nước Phổ. Trong tác phẩm “Phê phán Cương lĩnh Gô-ta”, C. Mác đã kịch liệt phê phán những quan điểm này. Mác vạch rõ bản chất giai cấp của nhà nước Phổ là công cụ của giai cấp địa chủ và tư sản. Ông khẳng định rằng giải phóng giai cấp công nhân phải là sự nghiệp của chính giai cấp công nhân, không thể trông chờ vào sự ban ơn của bất kỳ nhà nước bóc lột nào.

4.3. Ba cu nin và khuynh hướng vô chính phủ phiêu lưu

M. Ba-cu-nin là người đứng đầu phái vô chính phủ trong Quốc tế I. Ông chủ trương thủ tiêu mọi hình thức nhà nước ngay lập tức, phủ nhận vai trò của tổ chức chính trị và chuyên chính vô sản. Ba-cu-nin tuyệt đối hóa hành động tự phát, âm mưu, bạo động của một nhóm nhỏ, coi đó là con đường duy nhất để giải phóng xã hội. Quan điểm Mác-xít chỉ ra rằng, chủ nghĩa vô chính phủ của Ba-cu-nin về lý luận là chủ nghĩa chiết trung, còn về thực tiễn là một thứ chủ nghĩa cơ hội “tả khuynh”. Nó không hiểu được quy luật phát triển xã hội và chỉ dẫn đến thất bại cho phong trào cách mạng.

V. Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu các trào lưu này

Nghiên cứu và phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mác-xít không chỉ có giá trị về mặt lịch sử các học thuyết kinh tế và chính trị. Nó mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với cuộc đấu tranh tư tưởng trong giai đoạn hiện nay. Chủ nghĩa cơ hội, chủ nghĩa cải lương không mất đi mà chỉ biến đổi hình thức, biểu hiện ngày càng tinh vi hơn. Chúng len lỏi vào đời sống xã hội, vào phong trào cách mạng dưới những danh nghĩa khác nhau như “con đường thứ ba”, “chủ nghĩa xã hội dân chủ”, “chủ nghĩa xã hội thị trường” theo kiểu tư bản. Việc nắm vững phương pháp phê phán, nhận diện được bản chất của các quan điểm sai trái giúp cán bộ, đảng viên và nhân dân giữ vững lập trường, kiên định với mục tiêu, con đường đã chọn. Nó cũng là cơ sở khoa học để xây dựng, hoàn thiện đường lối, chính sách, đồng thời là vũ khí sắc bén để phản bác lại các luận điệu xuyên tạc, chống phá của các thế lực thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

5.1. Củng cố nền tảng lý luận chính trị cho cán bộ đảng viên

Việc nghiên cứu các trào lưu phi Mác-xít là một phần không thể thiếu trong tài liệu học tập chính trị. Nó giúp người học nâng cao năng lực tư duy lý luận, phân biệt đúng-sai, thật-giả. Khi hiểu rõ giá trị và hạn chế của các học thuyết khác, niềm tin vào tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác-Lênin càng được củng cố. Đây là nền tảng để xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng, khả năng “tự miễn dịch” trước những luồng tư tưởng độc hại, sai trái, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và bùng nổ thông tin hiện nay.

5.2. Ứng dụng trong việc xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện thực

Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các quốc gia, bao gồm cả Việt Nam, luôn phải đối mặt với những biểu hiện của tư tưởng hữu khuynh hoặc tả khuynh. Hữu khuynh thể hiện ở sự xa rời mục tiêu xã hội chủ nghĩa, tuyệt đối hóa kinh tế thị trường, hạ thấp vai trò của kinh tế nhà nước và sự lãnh đạo của Đảng. Tả khuynh biểu hiện qua sự chủ quan, duy ý chí, nóng vội. Việc nghiên cứu kinh nghiệm đấu tranh tư tưởng trong lịch sử giúp nhận diện và phòng, chống hiệu quả các biểu hiện lệch lạc này, đảm bảo con thuyền cách mạng đi đúng hướng, kết hợp hài hòa giữa tính phổ biến của các nguyên lý Mác-xít và đặc thù của mỗi quốc gia.

Nội dung chính

PHÂN TÍCH VÀ PHÊ PHÁN CÁC TRÀO LƯU XÃ HỘI CHỦ NGHĨA PHI MÁCXÍT: GIÁO TRÌNH NỘI BỘ VÀ HỆ THỐNG TRI THỨC CHUYÊN NGÀNH

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mácxít do Khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền biên soạn (PGS.TS. Đỗ Công Tuấn làm chủ biên cùng tập thể tác giả: ThS. Khuất Thị Thanh Vân, ThS. Vũ Minh Thành, TS. Bùi Thị Kim Hậu, ThS. Bùi Lệ Quyên, ThS. Phạm Thị Nhung), nghiệm thu dưới dạng đề tài khoa học cấp cơ sở và xuất bản nội bộ năm 2016 tại Hà Nội. Đây là học phần chuyên ngành thuộc khối kiến thức ngành trong chương trình đào tạo cử nhân Chủ nghĩa xã hội khoa học, được thiết kế với thời lượng 2 tín chỉ (tương đương 3 đơn vị học trình).

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm cung cấp cho người học hệ thống tri thức lý luận về bản chất, nguồn gốc và sự phân loại các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mácxít trong lịch sử và hiện đại. Giáo trình trang bị phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nhận diện các luận điểm phi khoa học, từ đó củng cố cơ sở lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học.

Về cấu trúc, giáo trình được nâng cấp từ tập đề cương bài giảng trước đó, chia thành 4 chương chính và 2 chuyên đề phụ lục, phân bổ theo 3 mảng nội dung: nhập môn lý luận và phương pháp phê phán (Chương I); khảo sát các trào lưu theo tiến trình lịch sử từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX và hiện đại (Chương II, III, IV); cùng các chuyên đề nghiên cứu đương đại (Phụ lục I, II). Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp tiếp cận logic - lịch sử gắn liền với bối cảnh kinh tế - chính trị thực tế, sử dụng các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen và V.I. Lênin làm hệ quy chiếu phân tích.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG NỘI DUNG GIÁO TRÌNH
Chương I               Chương II                      Chương III                Chương IV
Nhập môn & Khung lý    Các trào lưu thế kỷ XIX        Cuối XIX - đầu XX         Chủ nghĩa xã hội -
luận phê phán          (Weitling, Proudhon, Lassalle, (Hữu khuynh châu Âu       Dân chủ hiện đại &
                       Bakunin, Dühring)              & phi Mácxít ở Nga)       So sánh với CNXHKH

Các chương và chủ đề chính

• Chương I: Chủ nghĩa xã hội phi Mácxít và phê phán chủ nghĩa xã hội phi Mácxít: Xác lập khái niệm chủ nghĩa xã hội phi Mácxít – hệ thống tư tưởng phản ánh lập trường giai cấp phi vô sản, xây dựng trên thế giới quan duy tâm hoặc duy vật siêu hình. Chương này phân loại các trào lưu theo hệ tư tưởng (quý tộc chủ nô, phong kiến, tư sản, tiểu tư sản), theo hình thái utopia, và theo khuynh hướng chính trị (hữu khuynh, tả khuynh). Đồng thời, chương I chỉ ra 3 cội nguồn hình thành: nguồn gốc nhận thức, nguồn gốc tư tưởng và nguồn gốc xã hội.
• Chương II: Các trào lưu chủ yếu của chủ nghĩa xã hội phi Mácxít giữa và nửa sau thế kỷ XIX: Phân tích hoàn cảnh lịch sử cách mạng tư sản 1848–1849 và Công xã Paris 1871 tác động đến sự phân hóa tư tưởng. Nội dung khảo sát 5 đại biểu tiêu biểu:
  • Wilhelm Weitling (1808–1871): Tác giả Những đảm bảo của sự hoà hợp và tự do (1842), phản ánh khát vọng của tầng lớp thợ thủ công tiểu tư sản.
  • Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865): Tác giả Sở hữu là gì? (1840) và Hệ thống các mâu thuẫn kinh tế hay Triết học của sự khốn cùng (1846), chủ trương duy trì kinh tế tiểu nông và thủ tiêu quyền thừa kế.
  • Ferdinand Lassalle (1825–1864): Người lập ra Tổng hội công nhân toàn Đức, chủ trương sử dụng phổ thông đầu phiếu và viện trợ từ nhà nước Phổ để lập các "Hội sản xuất", dựa trên luận điểm "quy luật sắt của tiền công".
  • Mikhail Bakunin (1814–1876): Đại diện chủ nghĩa vô chính phủ với tác phẩm Nhà nước và chế độ vô chính phủ (1873), chủ trương bãi bỏ nhà nước ngay lập tức bằng các nhóm âm mưu cực đoan.
  • Karl Eugen Dühring (1833–1921): Đại biểu triết học chiết trung và kinh tế học tầm thường với Lịch sử phê phán các khoa học kinh tế và chủ nghĩa xã hội (1871) và Giáo trình triết học (1875).
• Chương III: Chủ nghĩa xã hội phi Mácxít thời kỳ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX: Tập trung vào chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh trong phong trào công nhân châu Âu (chủ nghĩa xét lại) và các khuynh hướng phi Mácxít tại Nga giai đoạn tiền Cách mạng Tháng Mười.
• Chương IV: Chủ nghĩa xã hội – Dân chủ hiện đại: Khảo sát nguồn gốc, sự ra đời và quá trình biến đổi của trào lưu dân chủ xã hội phương Tây, phân tích sự đối lập giữa quan điểm cải lương với chủ nghĩa xã hội khoa học.
• Phụ lục I và II: Cung cấp tư liệu chuyên đề về "Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI của các đảng cánh tả ở khu vực Mỹ Latinh" và phân tích phê phán lý luận "Dân chủ thế kỷ XXI" của học giả phương Tây Alvin Toffler.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình làm rõ 3 khác biệt mang tính nguyên tắc giữa chủ nghĩa xã hội khoa học và chủ nghĩa xã hội phi Mácxít:

Tiêu chí so sánh	Chủ nghĩa xã hội khoa học (Mácxít)	Chủ nghĩa xã hội phi Mácxít
Động lực và giai cấp tiên phong	Giai cấp công nhân lãnh đạo thông qua Đảng Cộng sản; thực hiện sứ mệnh giải phóng nhân loại.	Phủ nhận sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và vai trò của Đảng Cộng sản; dựa vào tiểu nông, thợ thủ công hoặc trí thức.
Con đường và phương thức chuyển biến	Cách mạng xã hội chủ nghĩa triệt để nhằm thay thế phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.	Cải lương từng phần trong khuôn khổ chủ nghĩa tư bản (hữu khuynh) hoặc manh động bạo lực phi thực tế (tả khuynh).
Hệ thống chính trị và nền dân chủ	Xác lập quyền lực chính trị của nhân dân lao động thông qua chuyên chính vô sản; dân chủ xã hội chủ nghĩa.	Duy trì hoặc điều chỉnh thiết chế dân chủ tư sản; xóa bỏ nhà nước ngay lập tức (vô chính phủ) hoặc phi giai cấp.

Kỹ năng phát triển

Thông qua việc nghiên cứu giáo trình, người học hình thành:

• Kỹ năng phân tích văn bản lý luận: Đối chiếu các luận điểm gốc của các nhà tư tưởng phi Mácxít với tác phẩm kinh điển Mácxít (Sự khốn cùng của triết học, Phê phán Cương lĩnh Gô-ta, Chống Đuy-rinh, Làm gì?, Một bước tiến, hai bước lùi).
• Kỹ năng nhận diện và phân loại: Tách bạch các biểu hiện của chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh, cơ hội tả khuynh và chủ nghĩa xã hội utopia trong các giai đoạn phát triển của xã hội.
• Kỹ năng tranh biện khoa học: Sử dụng phương pháp luận duy vật lịch sử để chỉ ra nguyên nhân nhận thức, nguồn gốc giai cấp đằng sau các trào lưu chính trị - xã hội.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được biên soạn phục vụ đào tạo tín chỉ, định hướng các phương pháp tiếp cận sau:

• Phương pháp phân tích logic – lịch sử: Người học đặt từng học thuyết vào bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể: cuộc Cách mạng tư sản Pháp 1848, phong trào công nhân Đức thập niên 1860–1870, sự thất bại của Công xã Paris 1871, hoặc phong trào cánh tả Mỹ Latinh đầu thế kỷ XXI.
• Phương pháp tình huống văn kiện (Case Study): Giáo trình sử dụng các sự kiện lý luận tiêu biểu làm trường hợp nghiên cứu. Điển hình là phân tích sự thỏa hiệp trong Cương lĩnh Gô-ta (1875) giữa phái Eisenach (chịu ảnh hưởng của Mác) và phái Lassalle, dẫn đến tác phẩm Phê phán Cương lĩnh Gô-ta của C. Mác.
• Phương pháp đối chiếu văn bản song song: Học viên được yêu cầu đọc trực tiếp các trích đoạn tác phẩm của Wilhelm Weitling, P.-J. Proudhon, M. Bakunin bên cạnh các văn bản phê phán tương ứng của C. Mác và Ph. Ăng-ghen.
• Đánh giá kết quả học tập: Hình thức đánh giá bao gồm thuyết trình chuyên đề về từng đại biểu tư tưởng, bài tập nhóm phân tích nguyên nhân ra đời của các trào lưu phi Mácxít, và bài thi tự luận kết thúc học phần 2 tín chỉ.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Nâng cấp từ Đề cương bài giảng thành Giáo trình chuyên khảo nội bộ: Công trình tích hợp các kết quả nghiên cứu từ đề tài khoa học cấp cơ sở năm 2016 của Khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học, hệ thống hóa các luận điểm một cách chặt chẽ theo phân kỳ lịch sử.
2. Làm rõ bối cảnh triết học phương Tây thế kỷ XIX: Tài liệu liên hệ các trào lưu phi Mácxít với các trường phái triết học đương thời như triết học hiện tượng của David Hume, chủ nghĩa thực chứng của Auguste Comte, chủ nghĩa Kant mới, chủ nghĩa phi lý tính và thuyết yếu tố trung lập.
3. Chuẩn hóa thuật ngữ khoa học: Giáo trình đề xuất giữ nguyên thuật ngữ "utopia" thay vì dịch thuần túy là "không tưởng" trong một số ngữ cảnh để bảo tồn đầy đủ nội hàm học thuật lịch sử của khái niệm.
4. Tích hợp các nghiên cứu đương đại: Tài liệu mở rộng phạm vi khảo sát ra ngoài thế kỷ XIX–XX bằng việc bổ sung hai phụ lục nghiên cứu mô hình "Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI" tại Mỹ Latinh và phê phán lý thuyết chính trị học phương Tây đương đại của Alvin Toffler.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn trực tiếp cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, Triết học, và Chính trị học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng các cơ sở đào tạo lý luận chính trị.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị Mác – Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học cơ bản, và Lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa.
• Giảng viên và nghiên cứu viên: Tài liệu cung cấp đề cương chi tiết, hệ thống tác giả, tác phẩm, thư mục trích dẫn phục vụ công tác giảng dạy chuyên đề lý luận chính trị và biên soạn bài giảng chuyên sâu.
• Nghiên cứu độc lập và học viên sau đại học: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có hệ thống cho các đề tài nghiên cứu về lịch sử các học thuyết chính trị - xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình phục vụ giảng dạy cử nhân chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học và các ngành thuộc khối Lý luận chính trị, đồng thời là tài liệu tham khảo cho học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu lịch sử học thuyết chính trị.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững các nguyên lý của Chủ nghĩa duy vật lịch sử (hình thái kinh tế - xã hội, cách mạng xã hội), Kinh tế chính trị Mác – Lênin (học thuyết giá trị thặng dư, quy luật tích lũy tư bản) và kiến thức trong môn Lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với giáo trình Lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa?

Giáo trình Lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa tập trung trình bày tiến trình xuất hiện tuần tự của các tư tưởng từ cổ đại đến cận - hiện đại. Giáo trình Phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mácxít tập trung phân tích bản chất giai cấp, nguồn gốc nhận thức luận và phê phán trực diện sự sai lệch của các khuynh hướng cơ hội, cải lương so với hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?

Học viên nên lập bảng so sánh theo từng tiêu chí (thế giới quan, lực lượng cách mạng, mô hình kinh tế, quan niệm nhà nước) cho từng tác giả (Weitling, Proudhon, Lassalle, Bakunin, Dühring), kết hợp đối chiếu trực tiếp với các tác phẩm phản biện kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen và V.I. Lênin.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình dẫn nguồn trực tiếp từ bộ C. Mác và Ph. Ăng-ghen Toàn tập (NXB Chính trị quốc gia), V.I. Lênin Toàn tập (NXB Tiến bộ), Giáo trình Lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa (NXB Giáo dục Việt Nam, 2013) và các tài liệu chuyên khảo sau đại học về triết học phương Tây hiện đại.

---

Kết luận

Giáo trình Phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi Mácxít (2016) hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, nguồn gốc lịch sử và bản chất chính trị của các trào lưu phi Mácxít từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XXI. Tài liệu cung cấp lộ trình học tập logic từ việc xác lập phương pháp luận phê phán, phân tích các đại biểu lịch sử cụ thể, đến việc đánh giá các trào lưu xã hội – dân chủ và các mô hình cánh tả đương đại. Đây là tài liệu phục vụ công tác đào tạo cử nhân và nghiên cứu lý luận chính trị chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIEN BAO CHi VA TUYEN TRUYEN KHOA CHU NGHIA XA HOI KHOA HOC Nad” DE TAI KHOA HQC CAP CO SO GIAO TRINH NOI BO PHE PHAN CAC TRAO LUU XÃ HỘI CHỦ NGHĨA PHI MACXIT TAP THE TAC GIA: PGS TS DO CONG TUAN (CHU BIEN) TH. S KHUẤT THỊ THANH VÂN, TH. S VŨ MINH THÀNH TS BÙI THỊ KIM HẬU TH. S BÙI LỆ QUYÊN TH.

S PHẠM THỊ NHUNG HÀ NỘI, 2016 MỤC LỤC - LỜIN ÓI ĐẦU.2-- 22s 2 TH HH1 T1 1T 110111111 c1xerrree 1 CHUONG I: CHU NGHIA XA HOI PHI MACXIT VÀ PHÊ PHAN CHU NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT. Quan niệm cơ bản về chủ nghĩa xã hội Phi Maexit. Những khác biệt căn bản giữa chủ nghĩa xã hội Phi Macxit với chủ nghĩa xã 0084. Nội dung, nhiệm vụ môn học ssalunsassensansesesanessestaree HH ng 24 CHƯƠNG II: CAC TRAO LUU CHU YEU CUA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT GIỮA VÀ NỬA SAU THẺ KỶ XIX: ensneseesarenesonseeeeeeasenecsacens 32 1.

Hoàn cảnh lịch sử của sự ra đời, tồn tai. Một số đại biểu và nội dung cơ bản. " ch hệt KH KH ng tệp 44 3. Nguồn gốc và bản chất của chủ nghĩa xã hội Phi Macxit giữa và nửa sau thế '®95.

53 CHƯƠNG II: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI PHI MACXIT THỜI KY CUOI THÉ KỸ XIX - ĐẦU THÉ KỶ XX. Chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh trong phong trào công nhân châu âu cuối thế kỷ xix - đầu thế kỷ xx v. Chủ nghĩa xã hội Phi Macxitở nga đầu thể l9 01. 75 CHUONG IV: CHU NGHĨA XÃ HỘI- DÂN CHỦ HIỆN ĐẠI " 93 1.

Sự ra đời và phát triển chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện đại. Nguồn gốc của sự tổn tại, phát triển chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện dai. Chủ nghĩa xã hội khoa học và chủ nghĩa xã hội - dân chủ hiện đại về những. nội dung cơ bản của chủ nghĩa xã hỘii.- re rree 106 PHU LUC I: CHU NGHIA XA HOI THE KY XXI CUA CAC DANG CÁNH TẢ Ở KHU VUC MY LATING .sscsccscssscssssscsssssssssssseutesseneesd 7 PHU LUC Il: PHE PHAN LY LUAN “DAN CHU THE KY XXI” CUA ALVIN TOFFLER*”.111 11 1 L1 cu gu re, 141 LOI NOI DAU Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo cử nhân chuyên ngành, các tác giả Ở Khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học đã tiền hành chỉnh lý, bố sung cuốn Đề cương bài giảng môn học Phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi macxit hiện đang được sử dụng, nâng cấp thành giáo trình lưu hành nội bộ.

Giáo trình này có cấu trúc gồm 5 chương, với ba mảng nội dung chính: | | - Nội dung thứ nhất, Nhập môn các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi macxit, đề cập các tri thức cơ bản về nội dung, phương pháp, các nguyên tắc cơ bản của việc nghiên cứu nhằm phê phán các trào lưu xã hội chủ nghĩa phi macxit. Toàn bộ nội dung này được trình bày trong chương l; - Nội dung thứ hai, một số trào lưu xã hội chủ nghĩa phi macxit trong các thời kỳ lịch sử: thứ nhất, thời kỳ chủ. nghĩa xã hội phi macxit giữa và nửa sau thế kỷ XIX; thứ hai, thời kỳ chủ nghĩa phi macxit cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX và thứ ba, trào lưu xã hội — dân chủ hiện đại. Các nội dung này được đề cập trong các chương: chương 2, chương 3 và chương 4.

Ngoài ra, các tác giả cho in thêm 2 chuyên đề trong phân Phụ lục, nhằm cung cấp thêm tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và học tập các môn lý luận chính trị Mác — Lênin nói chung, chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng. Đó là Chuyên đề “Chủ nghĩa xã hội thế kỹ XXI của phong trào cánh tả: Mỹ La-tinh” và chuyên đề “Lý luận nền dân chủ thế ký XXI của A.