Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN TÍN DỤNG BÁN LẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về phát triển tín dụng bán lẻ tại ngân hàng TMCP 1. Khái niệm, đặc điểm của tín dụng bán lẻ tại ngân hàng TMCP 1. Khái niệm tín dụng bán lẻ tại ngân hàng TMCP - Khái niệm ngân hàng TM NHTM đã có lịch sử hình thành và phát triển hàng trăm năm gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá.
Sự phát triển hệ thống NHTM đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính quan trọng nhất. NHTM đóng vai trò rất quan trọng trong việc làm cầu nối giữa huy động vốn và cho vay vốn trong nền kinh tế. Cho đến nay, có rất nhiều khái niệm về NHTM. Ở Mỹ: “Ngân hàng thương mại là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính”.
Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: “Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính”. Theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 của Nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Từ những quan điểm và quy định trên có thể tổng quát: NHTM là một tổ chức tín dụng kinh doanh và cung ứng thường xuyên đa dạng các dịch vụ tài chính như nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Ngoài ra, ngân hàng còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm đáp ứng nhu cầu về sản phẩm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 6 dịch vụ của xã hội.
- Khái niệm về tín dụng bán lẻ tại ngân hàng TMCP Tín dụng bán lẻ là các khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu vốn của cá nhân, hộ gia đình (chủ yếu là về nhu cầu mua sắm, sửa chữa, mua sắm nhà cửa; nhu cầu mua sắm tiện nghi: ô tô, xe máy.; nhu cầu chi tiêu hàng ngày, nhu cầu đào tạo, y tế, giáo dục; nhu cầu phát triển sản xuất kinh doanh quy mô hộ gia đình). Trên cơ sở các khái niệm và định nghĩa về Tín dụng Ngân hàng nêu trên và trong phạm vi của luận văn này, đối tượng khách hàng vay vốn gồm cá nhân và hộ gia đình có giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh cá thể, do vậy Tín bán lẻ là hình thức tín dụng mà trong đó NHTM đóng vai trò là người chuyển nhượng quyền sử dụng vốn của mình cho khách hàng cá nhân hoặc hộ gia đình sử dụng trong một thời hạn nhất định phải hoàn trả cả gốc và lãi với mục đích phục vụ đời sống hoặc phục vụ sản xuất kinh doanh dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể. Tín dụng bán lẻ có đóng góp lớn đến sự lưu thông các nguồn vốn trong xã hội, điều chuyển vốn từ nơi thừa đến nơi thiếu, từ nơi hiệu quả thấp đến nơi hiệu hiệu quả cao để đáp ứng nhu cầu vốn cho kinh doanh hoặc tiêu dùng của cá nhân và hộ gia đình. Theo quan điểm của BIDV tại quyết định số 4599/QĐ-NHBL2 ngày 02/11/2012 thì đối tượng của hoạt động tín dụng bán lẻ là cá nhân, hộ gia đình, hộ kinh doanh vay vốn nhằm đáp ứng nhu cầu vốn cho sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, đầu tư và tiêu dùng đời sống,.
- Khái niệm về phát triển tín dụng bán lẻ: Theo quan điểm của triết học duy vật biện chứng thì: Phát triển là một quá trình tiến lên từ thấp đến cao. Phát triển không chỉ đơn thuần là tăng lên hay giảm đi về lượng mà còn biến đổi về chất của sự vật, hiện tượng. Phát triển là khuynh hướng vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện do việc giải quyết mâu thuẫn, thực hiện bước nhảy về chất gây ra, và hướng theo xu thế của phủ định của phủ định. Như vậy hiểu một cách đơn giản nhất thì phát triển là sự tăng lên về số lượng và chất lượng.
Trong lĩnh vực ngân hàng: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 7 Theo nghĩa hẹp: Phát triển tín dụng bán lẻ là sự gia tăng về tỷ trọng dư nợ tín dụng cá nhân, hộ gia đình (tăng về lượng). Theo nghĩa rộng: Phát triển tín dụng bán lẻ là sự gia tăng dư nợ tín dụng cá nhân trong cơ cấu khách hàng vay tại một ngân hàng kết hợp với sự phát triển thêm sản phẩm tín dụng bán lẻ, đồng thời tăng chất lượng tín dụng bán lẻ (tăng cả về lượng và chất). Chất lượng tín dụng của một NHTM được phản ánh ở các yếu tố như thu hút nhiều khách hàng tốt, thủ tục đơn giản, thuận tiện, mức độ an toàn vốn tín dụng, chi phí về tổng thể lãi suất, chi phí nghiệp vụ. Đặc điểm tín dụng bán lẻ tại ngân hàng TMCP a.
Quy mô khoản vay nhỏ, số lượng khoản vay lớn Những mục đích mà khách hàng cá nhân, hộ gia đình khi vay vốn: Khách hàng vay vốn đáp ứng nhu cầu vốn để tiêu dùng. Khoản vay cá nhân cho mục đích này trực tiếp phục vụ cho nhu cầu chi tiêu cho cuộc sống như: mua nhà, mua đất, xây dựng, sửa chữa nhà, mua ô tô, xe máy, du học, mua sắm vật dụng gia đình. Khách hàng vay vốn lưu động thường xuyên để thanh toán các chi phí sản xuất kinh doanh của như mua nguyên liệu, nhiên liệu, chi phí nhân công, thanh toán tiền điện, nước… Pháp luật thừa nhận quyền hoạt động sản xuất kinh doanh của cá nhân, hộ gia đình nhưng do năng lực hạn chế nên quy mô hoạt động, sản xuất kinh doanh của các khách hàng trên thường nhỏ. Số tiền vay từ hai mục đích này đều bị giới hạn bởi những điều kiện từ phía ngân hàng: Tính hợp lý của nhu cầu vốn, khả năng trả nợ của khách hàng và tài sản đảm bảo cho khoản vay.
Tuy nhiên, các khoản vay tín dụng bán lẻ là rất lớn vì: Số lượng khách hàng cá nhân đông do đối tượng của loại hình cho vay này là mọi tầng lớp trong xã hội, từ những người có thu nhập thấp đến những người có thu nhập cao; số lượng hộ gia đình làm chủ kinh doanh dưới hình thức kinh doanh cá thể theo quy định của pháp luật ngày càng nhiều và kinh doanh mọi lĩnh vực mà pháp luật không cấm. Nhu cầu tín dụng phong phú và đa dạng của khách hàng cá nhân, hộ gia Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 8 đình, vì khi chất lượng cuộc sống ngày càng được nâng lên, trình độ dân trí ngày càng cao, con người càng có nhu cầu cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống. Các rủi ro bắt nguồn từ tín dụng bán lẻ - Rủi ro do thông tin: Khi thẩm định cho vay thì ngoài tính hợp lý và hợp pháp của nhu cầu vốn, khả năng trả nợ của khách hàng và tài sản đảm bảo thì thông tin về bản thân khách hàng là một trong những yếu tố quan trọng để ngân hàng đưa đến quyết định cho vay. Đối với khách hàng là tổ chức thì việc nắm bắt thông tin khách hàng tương đối thuận lợi do có rất nhiều nguồn thông tin được công khai như: Báo cáo tài chính, thông tin xếp hạng tín dụng, tình hình nộp thuế, tình hình nộp phí hải quan, uy tín quan hệ với các đối tác.
Nhưng đối với khách hàng là cá nhân thì việc đánh giá nhân thân, nguồn trả nợ, mục đích sử dụng vốn thường khó đầy đủ và rõ ràng dẫn đến rủi ro thông tin bất cân xứng khiến cho việc thẩm định khách hàng thiếu chính xác. Nguồn trả nợ chủ yếu của khách hàng cá nhân là từ thu nhập ổn định ở thời điểm hiện tại. Vì vậy, nếu người vay gặp vấn đề về sức khỏe, mất việc làm hay gặp các biến cố bất ngờ ảnh hưởng đến thu nhập thì việc trả nợ vay ngân hàng sẽ gặp khó khăn. Tương tự như đối với hộ gia đình, hộ kinh doanh thì việc nắm bắt thông tin khách hàng không được thuận lợi do nguồn thông tin về tình hình nộp thuế không được công khai.
- Rủi ro tác nghiệp, rủi ro đạo dức nghề nghiệp: Ro đặc điểm của tín dụng bán lẻ là quy mô khoản vay nhỏ nhưng số lượng khoản vay lớn, vì vậy để có thể đáp ứng tối đa nhu cầu khách hàng nhằm nâng cao hiệu quả công việc đòi hỏi cán bộ tín dụng phải giải quyết nhanh chóng để giải phóng khách hàng, không để khách hàng phải đợi chờ lâu. Do đó, trong quá trình tiếp nhận hồ sơ vay vốn, thẩm định cho vay, cán bộ Quản lý khách hàng thường chủ quan không thẩm định kỹ các điều kiện cho vay, thậm chí có những cán bộ lợi dụng sự lỏng lẻo trong công tác quản lý và sơ hở của các quy định để vay ké, sâm tiêu, lừa đảo chiếm đoạt tài sản của khách hàng và ngân hàng. Tín dụng bán lẻ tốn kém nhiều chi phí Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 9 Do đặc điểm của khách hàng bán lẻ có số lượng nhiều và phân tán rộng nên để duy trì và phát triển sẽ tốn kém nhiều chi phí cho các hoạt động như: Mở rộng hệ thống mạng lưới, quảng cáo, tiếp thị đến các đối tượng là khách hàng cá nhân, hộ gia đình ở từng địa bàn, khu vực vùng miền. Bố trí và sắp xếp nhân sự đầy đủ để phục vụ khách hàng nhanh chóng kịp thời từ khâu tiếp nhận hồ sơ, thẩm định, giải ngân, quản lý và thu nợ.
Các chi phí khác liên quan như: Chi phí quản lý, ấn chỉ, bảo hộ lao động, công tác phí cho cán bộ Quản lý khách hàng.