Phát Triển Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam: Nghiên Cứu và Giải Pháp

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển thị trường tiền tệ việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề thực tiễn.

• Tác giả: Đỗ Thị Bích Hồng
• Người hướng dẫn: Tô Thị Ánh Dương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Phát Triển Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu của Luận án
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ
• 2.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về phát triển thị trường tài chính, thị trường tiền tệ
• 2.1.1. Các khái niệm chung
• 2.1.2. Chức năng, phân loại và cấu trúc thị trường tiền tệ
• 2.1.3. Hàng hóa, công cụ và các thành viên tham gia thị trường tiền tệ
• 2.2. Các nhân tố tác động và các tiêu chí đánh giá sự phát triển thị trường tiền tệ
• 2.2.1. Các nhân tố tác động đến sự phát triển của thị trường tiền tệ
• 2.2.2. Các tiêu chí đánh giá sự phát triển của thị trường tiền tệ
• 2.2.3. Các giai đoạn phát triển của thị trường tiền tệ
• 2.2.3.1. Giai đoạn thị trường chưa phát triển (Giai đoạn 0)
• 2.2.3.2. Giai đoạn phát triển các trung gian tài chính trên thị trường (Giai đoạn 1)
• 2.2.3.3. Giai đoạn phát triển thị trường liên ngân hàng (giai đoạn 2)
• 2.2.3.4. Giai đoạn đa dạng hóa các công cụ tài chính (Giai đoạn 3)
• 2.3. Vai trò phát triển thị trường tiền tệ đối với việc điều hành chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương
• 2.4. Kinh nghiệm quốc tế về quản lý và phát triển thị trường tiền tệ
• 2.4.1. Kinh nghiệm quản lý, giám sát và phát triển thị trường tiền tệ tại Mỹ
• 2.4.2. Kinh nghiệm quản lý, giám sát và phát triển thị trường tiền tệ tại Trung Quốc
• 2.4.3. Kinh nghiệm quản lý, giám sát và phát triển thị trường tiền tệ tại Thái Lan
• 2.4.4. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát sự hình thành và phát triển thị trường tiền tệ ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam theo các tiêu chí đánh giá mức độ phát triển của thị trường
• 3.2.1. Về quy mô và độ sâu của thị trường tiền tệ
• 3.2.2. Về sự phát triển của các thị trường bộ phận
• 3.2.3. Về sự phát triển và tính đa dạng của các công cụ, hàng hóa trên thị trường
• 3.2.4. Về tính đa dạng và năng lực của các thành viên tham gia thị trường
• 3.2.5. Về lãi suất trên thị trường thị trường tiền tệ
• 3.2.6. Về sự phát triển của cơ sở hạ tầng (hệ thống thông tin) hỗ trợ hoạt động của thị trường
• 3.3. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của thị trường tiền tệ Việt Nam
• 3.3.1. Về trình độ phát triển kinh tế xã hội và sự phát triển của các thị trường bộ phận trên thị trường tài chính Việt Nam
• 3.3.2. Về cơ chế quản lý, giám sát của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.3.3. Về quá trình hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.4. Đánh giá chung về sự phát triển của thị trường tiền tệ Việt Nam
• 3.4.1. Nguyên nhân của các hạn chế
• 4. Chương 4: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM
• 4.1. Xu thế kinh tế thế giới và trong nước
• 4.1.1. Xu thế kinh tế thế giới
• 4.1.2. Bối cảnh kinh tế và thị trường tài chính Việt Nam
• 4.2. Mục tiêu, định hướng phát triển thị trường tài chính và thị trường tiền tệ Việt Nam
• 4.2.1. Mục tiêu, định hướng phát triển thị trường tài chính
• 4.2.2. Quan điểm, định hướng phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam
• 4.3. Giải pháp phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam
• 4.3.1. Nhóm giải tăng cường khả năng quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước đối với thị trường
• 4.3.2. Nhóm giải pháp phát triển thị trường tiền tệ
• 4.4. Một số kiến nghị với Chính phủ và các Bộ, ngành có liên quan
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam Nghiên Cứu Mới

Thị trường tiền tệ (TTTT) đóng vai trò then chốt trong việc huy động tiết kiệm và phân bổ vốn hiệu quả, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Sự phát triển của TTTT hỗ trợ các định chế tài chính và doanh nghiệp quản lý vốn ngắn hạn, đồng thời giúp chính phủ và các tổ chức tiếp cận nguồn vốn khi cần thiết. TTTT còn góp phần điều hòa khả năng thanh toán giữa các ngân hàng, điều tiết lưu thông tiền tệ trên toàn quốc. Hiệu quả hoạt động của TTTT có vai trò quan trọng đối với hiệu quả của chính sách tiền tệ (CSTT), truyền tải các tác động CSTT đến nền kinh tế. TTTT được xem như cơ sở hạ tầng cho lưu chuyển tiền tệ, đảm bảo sự thông suốt và giảm thiểu rủi ro. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và điều hành TTTT để duy trì thanh khoản và ổn định hệ thống ngân hàng.

1.1. Vai Trò Của Thị Trường Tiền Tệ Trong Nền Kinh Tế

TTTT đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa vốn ngắn hạn giữa các tổ chức tín dụng (TCTD), đảm bảo khả năng thanh khoản và hoạt động an toàn, hiệu quả của cả hệ thống. Nó cũng là kênh truyền dẫn CSTT của NHNN. Tuy nhiên, sự phát triển của TTTT Việt Nam vẫn còn ở mức độ thấp, xét về quy mô giao dịch, chủ thể tham gia, hàng hóa giao dịch và nghiệp vụ giao dịch. Cần hoàn thiện nhiều vấn đề trong bối cảnh cơ cấu lại hệ thống TCTD và nền kinh tế, sự bùng nổ của khoa học công nghệ và quá trình hội nhập.

1.2. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Về Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam

Nghiên cứu về TTTT Việt Nam là cần thiết để đảm bảo sự phát triển hài hòa, cân đối giữa các thị trường bộ phận của thị trường tài chính, góp phần tái cơ cấu nền kinh tế một cách hiệu quả, hướng tới ổn định kinh tế vĩ mô và tăng trưởng kinh tế bền vững. Cùng với bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, thị trường tài chính ngày càng phát triển với các giao dịch tài chính tiền tệ ngày càng tăng cả về quy mô cũng như tính đa dạng và phức tạp.

II. Thách Thức Phát Triển Thị Trường Tiền Tệ Phân Tích Chuyên Sâu

Giai đoạn 2008-2012 cho thấy sự bất ổn định và yếu kém của TTTT trong nước đã gây ra những tác động tiêu cực đến việc điều hành CSTT của NHNN, dẫn đến tình trạng thiếu hụt thanh khoản của hệ thống các TCTD và sự bất ổn định của lãi suất trên thị trường liên ngân hàng. Cùng với quá trình tái cơ cấu nền kinh tế và cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2 (2016-2020), việc xem xét đánh giá lại hoạt động của TTTT nói riêng và vai trò quản lý, giám sát của NHNN nói chung trong việc duy trì sự ổn định, an toàn, lành mạnh của thị trường là thực sự cần thiết. Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng Công nghiệp Lần thứ Tư cũng làm gia tăng mức độ phức tạp và đa dạng của sản phẩm, dịch vụ tài chính ngân hàng, thay đổi phương thức thanh toán và lưu chuyển tiền tệ.

2.1. Bất Ổn Định Của Thị Trường Tiền Tệ Giai Đoạn 2008 2012

Sự bất ổn định và những yếu kém của TTTT trong nước đã gây ra những tác động không nhỏ đến việc điều hành CSTT của NHNN, kéo theo tình trạng thiếu hụt thanh khoản của hệ thống các TCTD và sự bất ổn định của lãi suất trên thị trường liên ngân hàng. Mặt bằng lãi suất giao dịch của năm 2011 có sự tăng cao rõ rệt, cao hơn hẳn so với các năm trước, dao động từ 12-14% và không có sự phân biệt rõ rệt giữa lãi suất các kỳ hạn ngắn và kỳ hạn dài. Lãi suất cho vay qua đêm của một số ngân hàng có lúc lên tới 30%/năm.

2.2. Yếu Kém Trong Quản Lý Và Giám Sát Thị Trường Tiền Tệ

NHNN với chức năng là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng đang đứng trước nhiệm vụ to lớn là phải đổi mới mạnh mẽ quy trình hoạt động và quản trị nhằm đáp ứng những thông lệ, chuẩn mực quốc tế ngày càng cao trong thanh tra, giám sát đối với hệ thống các TCTD, quản lý, giám sát các hệ thống thanh toán và đặc biệt là quản lý, điều hành TTTT một cách hiệu quả nhằm thực hiện tốt vai trò, chức năng người cho vay cuối cùng, đảm bảo duy trì tốt thanh khoản trong những trường hợp hệ thống ngân hàng gặp khó khăn, đứng trước nguy cơ đổ vỡ.

III. Giải Pháp Phát Triển Thị Trường Tiền Tệ Nghiên Cứu Chi Tiết

Để phát triển TTTT Việt Nam một cách ổn định, an toàn và bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm tăng cường khả năng quản lý nhà nước của NHNN đối với thị trường, phát triển các công cụ và sản phẩm mới, nâng cao năng lực của các thành viên tham gia thị trường, và hoàn thiện cơ sở hạ tầng hỗ trợ hoạt động của thị trường. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa NHNN, Chính phủ và các bộ, ngành liên quan để tạo môi trường pháp lý và chính sách thuận lợi cho sự phát triển của TTTT. Việc phát triển TTTT phù hợp với thông lệ quốc tế sẽ góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả điều hành CSTT của NHNN.

3.1. Tăng Cường Quản Lý Nhà Nước Của NHNN

NHNN cần tăng cường năng lực quản lý, giám sát và điều tiết TTTT, đảm bảo tuân thủ các chuẩn mực quốc tế và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Điều này bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực thanh tra, giám sát, và tăng cường phối hợp với các cơ quan quản lý khác.

3.2. Phát Triển Các Công Cụ Và Sản Phẩm Mới Trên Thị Trường Tiền Tệ

Cần đa dạng hóa các công cụ và sản phẩm trên TTTT, bao gồm các công cụ phái sinh, các sản phẩm structured, và các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của các thành viên tham gia thị trường. Điều này sẽ giúp tăng tính thanh khoản và hiệu quả của thị trường.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Của Các Thành Viên Tham Gia Thị Trường

Cần nâng cao năng lực của các TCTD, các công ty chứng khoán, và các thành viên khác tham gia TTTT. Điều này bao gồm việc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, và tăng cường quản lý rủi ro.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Hiệu Quả Thị Trường Tiền Tệ Trong CSTT

TTTT có vai trò quan trọng trong việc truyền tải các tác động của CSTT đến nền kinh tế. Khi NHNN thay đổi các công cụ CSTT, như lãi suất tái cấp vốn hoặc tỷ lệ dự trữ bắt buộc, các tác động này sẽ lan tỏa qua TTTT và ảnh hưởng đến lãi suất thị trường, tín dụng, và hoạt động kinh tế. Do đó, việc phát triển TTTT hiệu quả sẽ giúp NHNN điều hành CSTT một cách linh hoạt và hiệu quả hơn, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát. TTTT Việt Nam chưa thực sự thực hiện hiệu quả vai trò tiếp nhận và truyền tải tác động của CSTT đến nền kinh tế.

4.1. Vai Trò Truyền Dẫn CSTT Của Thị Trường Tiền Tệ

TTTT đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải các tác động của CSTT đến nền kinh tế. Khi NHNN thay đổi các công cụ CSTT, như lãi suất tái cấp vốn hoặc tỷ lệ dự trữ bắt buộc, các tác động này sẽ lan tỏa qua TTTT và ảnh hưởng đến lãi suất thị trường, tín dụng, và hoạt động kinh tế.

4.2. Nâng Cao Hiệu Quả Điều Hành CSTT Thông Qua Thị Trường Tiền Tệ

Việc phát triển TTTT hiệu quả sẽ giúp NHNN điều hành CSTT một cách linh hoạt và hiệu quả hơn, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và việc tái cơ cấu nền kinh tế, cũng như cơ cấu lại hệ thống các TCTD đang được thực hiện quyết liệt; việc phát triển TTTT phù hợp với thông lệ quốc tế sẽ góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả điều hành CSTT của NHNN.

V. Tương Lai Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam Định Hướng Phát Triển

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính (Fintech), TTTT Việt Nam cần tiếp tục đổi mới và phát triển để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế. Định hướng phát triển TTTT trong tương lai bao gồm việc tăng cường ứng dụng công nghệ, phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới, và hội nhập sâu rộng vào thị trường tài chính quốc tế. Đồng thời, cần chú trọng đến việc quản lý rủi ro và đảm bảo an ninh mạng trong hoạt động của TTTT. Cần nhanh chóng phát triển các thị trường, trong đó có TTTT để tạo điều kiện tối đa cho việc huy động các nguồn lực tài chính trong và ngoài nước, đẩy mạnh lưu chuyển tiền tệ, góp phần phát triển kinh tế theo kịp tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

5.1. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Thị Trường Tiền Tệ

Cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và Fintech trong hoạt động của TTTT, bao gồm việc phát triển các nền tảng giao dịch điện tử, các hệ thống thanh toán hiện đại, và các công cụ quản lý rủi ro tiên tiến. Điều này sẽ giúp tăng tính minh bạch, hiệu quả, và an toàn của thị trường.

5.2. Hội Nhập Quốc Tế Của Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam

Cần hội nhập sâu rộng vào thị trường tài chính quốc tế, bao gồm việc tham gia các hiệp định thương mại tự do, mở cửa thị trường cho các nhà đầu tư nước ngoài, và áp dụng các chuẩn mực quốc tế về quản lý và giám sát TTTT. Điều này sẽ giúp thu hút vốn đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh, và tăng cường tính ổn định của thị trường.

VI. Phân Tích SWOT Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam Cơ Hội và Thách Thức

Phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) giúp đánh giá toàn diện thị trường tiền tệ Việt Nam. Điểm mạnh bao gồm sự ổn định kinh tế vĩ mô và sự hỗ trợ từ chính phủ. Điểm yếu là quy mô thị trường còn nhỏ và thiếu đa dạng về sản phẩm. Cơ hội đến từ hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của công nghệ. Thách thức bao gồm rủi ro tài chính và biến động kinh tế toàn cầu. Việc hiểu rõ SWOT giúp định hình chiến lược phát triển phù hợp.

6.1. Điểm Mạnh và Điểm Yếu Của Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam

Điểm mạnh của TTTT Việt Nam bao gồm sự ổn định kinh tế vĩ mô, sự hỗ trợ từ chính phủ và tiềm năng tăng trưởng. Điểm yếu là quy mô thị trường còn nhỏ, thiếu đa dạng về sản phẩm và dịch vụ, và năng lực quản lý rủi ro còn hạn chế.

6.2. Cơ Hội và Thách Thức Đối Với Thị Trường Tiền Tệ Việt Nam

Cơ hội cho TTTT Việt Nam đến từ hội nhập kinh tế quốc tế, sự phát triển của công nghệ tài chính, và nhu cầu vốn ngày càng tăng của nền kinh tế. Thách thức bao gồm rủi ro tài chính, biến động kinh tế toàn cầu, và sự cạnh tranh từ các thị trường khác.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số 9.10) với đề tài "Phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam" do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Bích Hồng thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Hà Nội, 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tô Thị Ánh Dương và PGS.TS. Tô Trung Thành.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của thị trường tiền tệ (TTTT) trong việc huy động vốn tiết kiệm, phân bổ vốn ngắn hạn, hỗ trợ các định chế tài chính và doanh nghiệp quản trị thanh khoản, đồng thời là kênh truyền tải tác động của chính sách tiền tệ (CSTT) từ Ngân hàng Trung ương (NHTW) đến nền kinh tế thực. Trong giai đoạn 2008–2012, thị trường tiền tệ trong nước bộc lộ nhiều bất ổn và yếu kém, dẫn đến tình trạng thiếu hụt thanh khoản và biến động lãi suất liên ngân hàng nghiêm trọng (mặt bằng lãi suất năm 2011 dao động 12–14%, lãi suất cho vay qua đêm có thời điểm lên tới 30%/năm). Trước yêu cầu triển khai Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016–2020 (Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 17/6/2017), Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 8/8/2018) cùng tác động của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và hội nhập tài chính quốc tế, việc đánh giá toàn diện sự phát triển của TTTT dưới góc độ quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) là vấn đề cấp bách.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển TTTT, phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa phát triển TTTT với hiệu quả điều hành CSTT của NHNN và quá trình tái cơ cấu hệ thống TCTD; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp, khuyến nghị chính sách phát triển TTTT Việt Nam ổn định, an toàn và bền vững đến năm 2030.

Luận án xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

• Một là, hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển TTTT; phân tích các tiêu chí đánh giá, các nhân tố ảnh hưởng, điều kiện bảo đảm phát triển TTTT cũng như vai trò tương tác giữa TTTT và hiệu quả điều hành CSTT của NHTW.
• Hai là, đánh giá thực trạng phát triển TTTT Việt Nam giai đoạn 2006–2018 theo hệ thống tiêu chí phát triển; chỉ rõ kết quả đạt được, các hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
• Ba là, đề xuất các nhóm giải pháp và khuyến nghị chính sách phát triển TTTT Việt Nam tầm nhìn đến năm 2030.

Nhiệm vụ nghiên cứu tương ứng được xác lập qua ba nội dung:

• Thứ nhất, về mặt lý luận, hệ thống hóa lý luận phát triển TTTT, vai trò của NHTW và mối quan hệ giữa TTTT với các thị trường bộ phận khác của hệ thống tài chính.
• Thứ hai, về mặt thực tiễn, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, phân tích thực trạng phát triển TTTT Việt Nam giai đoạn 2006–2018 trên các khía cạnh cấu trúc, thành viên, công cụ giao dịch, cơ chế quản lý giám sát và hiệu quả truyền dẫn CSTT.
• Thứ ba, đề xuất giải pháp phát triển TTTT đến năm 2030 phù hợp bối cảnh tái cơ cấu và hội nhập quốc tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự phát triển của TTTT Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế, cơ cấu lại hệ thống TCTD và xu thế phát triển của thị trường tài chính quốc tế.
• Cách tiếp cận: Tiếp cận hệ thống dưới giác độ quản lý nhà nước của NHNN, tập trung vào cơ chế, thể chế và mức độ phát triển thị trường thay vì phân tích sâu kỹ thuật nghiệp vụ đơn lẻ.
• Phạm vi nội dung: Mối quan hệ giữa phát triển TTTT với điều hành CSTT và tái cơ cấu TCTD; cấu trúc các thị trường bộ phận, công cụ, chủ thể tham gia; tiêu chí đánh giá và các nhân tố tác động.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực trạng tại Việt Nam và khảo sát kinh nghiệm phát triển TTTT tại các nền kinh tế phát triển (Mỹ) và các quốc gia có hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng - bank-based (Thái Lan, Trung Quốc).
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng tập trung vào giai đoạn 2011–2018 gắn với tiến trình tái cơ cấu hệ thống ngân hàng, đối chiếu so sánh với giai đoạn 2006–2010; định hướng giải pháp đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo từng nhóm chủ đề chuyên biệt:

Nhóm nghiên cứu trong nước:

• Về mối quan hệ giữa TTTT và điều hành CSTT của NHTW: Tô Thị Ánh Dương (2016) phân tích vai trò tổng quát của NHTW đối với TTTT; Trần Thị Thanh Hòa (2012) và Đỗ Văn Độ (2013) đánh giá vai trò của NHTW trên phân khúc thị trường liên ngân hàng; Nguyễn Thanh Nhàn (2014) khảo sát cơ chế truyền dẫn qua kênh lãi suất; Nguyễn Thị Kim Thanh (2008) khẳng định phát triển TTTT là giải pháp then chốt hoàn thiện cơ chế tác động của CSTT và giảm phân tách thị trường vốn.
• Về mối quan hệ giữa TTTT với các thị trường khác trong hệ thống tài chính: Đặng Thị Nhàn (2005) và Tô Thị Ánh Dương (2016) bước đầu xác lập tính gắn kết hữu cơ giữa TTTT với thị trường chứng khoán và thị trường vốn dài hạn.
• Về giải pháp phát triển TTTT: Các công trình của Vũ Thị Kim Liên (1996), Lê Đình Hợp (2003), Nguyễn Đức Thảo (2004), Đặng Thị Nhàn (2005), Ngô Hướng (2005), Nguyễn Thị Kim Thanh (2008), Nguyễn Thị Thành (2013), Nguyễn Thị Hồng (2015), Tô Thị Ánh Dương (2016) đề xuất giải pháp phát triển thị trường tài chính hoặc TTTT trong các phạm vi nghiên cứu riêng biệt.
• Về khái niệm, cấu trúc, công cụ và thành viên TTTT: Vũ Thị Kim Liên (1996), Nguyễn Thị Nhung (2002), Đặng Thị Nhàn (2005), Nguyễn Đình Quang (2009), Trần Thị Thanh Hòa (2012), Tô Thị Ánh Dương (2016) đã phân loại công cụ (tín phiếu Kho bạc, chứng chỉ tiền gửi, thương phiếu, thỏa thuận mua lại - REPO), cấu trúc phân khúc (thị trường 1 và thị trường 2) cùng các chủ thể tham gia.

Nhóm nghiên cứu quốc tế:

• Về điều hành CSTT và phát triển TTTT: Kuttner & Mosser (2002), Loretan & Wooldridge (2008) chỉ ra việc NHTW lựa chọn phân khúc và công cụ thị trường tác động trực tiếp đến độ sâu của TTTT; Jobst & Ugolini (2014) phân tích định lượng tương tác lịch sử giữa NHTW và TTTT tại các nước phương Tây; Laurens (2005) chỉ rõ sự kém phát triển của TTTT làm suy giảm hiệu quả truyền dẫn của kênh lãi suất; IMF (2004, 2005, 2007) xây dựng mô hình các giai đoạn phát triển TTTT và khung tương tác giữa TTTT với CSTT.
• Về khái niệm và công cụ TTTT: Mishkin (1992), Dodd (2012), các tài liệu chuyên ngành từ Investopedia, Từ điển Kinh tế học Hiện đại McGraw-Hill, Từ điển Webster's New World College chuẩn hóa khái niệm TTTT là thị trường nợ ngắn hạn (kỳ hạn dưới 1 năm) với tính thanh khoản cao.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định giải quyết bao gồm:

• Về nội dung: Chưa có công trình hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển TTTT gắn với góc độ quản lý nhà nước của NHTW, vai trò của quá trình tái cơ cấu hệ thống TCTD và điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế; chưa có nghiên cứu đánh giá đầy đủ thực trạng TTTT Việt Nam giai đoạn 2006–2018 (trọng tâm 2011–2018) gắn với việc thực hiện Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, tầm nhìn 2030; chưa có hệ thống giải pháp đồng bộ nâng cao năng lực quản lý, điều tiết của NHNN.
• Về phương pháp: Luận án kết hợp phân tích định tính, so sánh bài học kinh nghiệm quốc tế và tổng hợp chuỗi số liệu thực tế đa nguồn để đưa ra khung giải pháp phù hợp với thực tiễn quản lý của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các nền tảng lý thuyết kinh tế và quản lý sau:

• Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ (John Maynard Keynes): Xác lập nguyên lý lãi suất ngắn hạn do cung - cầu tiền tệ quyết định, đồng thời luận giải sự can thiệp của chính sách vào tổng cầu.
• Lý thuyết về quản lý kinh tế: Ứng dụng các công cụ phân tích khoa học để ra quyết định quản trị, chuyển đổi vai trò nhà nước từ chủ thể điều hành trực tiếp sang chủ thể định hướng, thiết lập thể chế và kiến tạo luật chơi.
• Lý thuyết thị trường hiệu quả: Đánh giá thị trường dựa trên ba yêu cầu: phân phối hiệu quả, hoạt động hiệu quả và thông tin hiệu quả (giá cả phản ánh kịp thời, đầy đủ thông tin).
• Lý thuyết tiền tệ cổ điển (Paul Samuelson/D. Samuelson): Phân tích vai trò lưu thông tiền tệ, quan hệ giữa cung tiền, lạm phát và sản lượng; cấu trúc các khối tiền tệ bao gồm tiền giao dịch ($M_1$), tiền rộng ($M_2$) và tổng tín dụng hoặc nợ ($D$).
• Khung phân tích của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 2004, 2005, 2007): Khung mô hình phân tích cấu trúc TTTT thành ba phân khúc (thị trường liên ngân hàng, thị trường qua đêm, thị trường kỳ hạn) trong tương tác với thị trường ngoại hối và thị trường trái phiếu; khung tiến trình 4 giai đoạn phát triển TTTT gắn với công cụ điều hành CSTT.

Phương pháp nghiên cứu của luận án là phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp các kỹ thuật cụ thể:

• Thu thập và tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ văn bản pháp quy, báo cáo chính sách, công trình khoa học trong và ngoài nước.
• Phương pháp so sánh, tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế từ Mỹ, Trung Quốc, Thái Lan về cấu trúc thị trường, công cụ giao dịch và cơ chế can thiệp của NHTW.
• Phân tích thống kê mô tả, tổng hợp số liệu thực tế giai đoạn 2006–2018 qua hệ thống biểu bảng, sơ đồ xu hướng để đánh giá quy mô, biến động lãi suất, dư nợ và thanh khoản.
• Nguồn số liệu trích xuất từ: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Báo cáo tài chính các ngân hàng thương mại (NHTM), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), Tổng cục Thống kê, Bộ Tài chính, cùng các tổ chức tài chính quốc tế gồm IMF, WB, ADB.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến TTTT. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành các mảng: lý luận và định nghĩa TTTT, cấu trúc thị trường bộ phận, công cụ tài chính ngắn hạn, vai trò điều hành của NHTW và mối quan hệ giữa TTTT với hệ thống tài chính. Qua việc phân tích các nghiên cứu của Mishkin (1992), Kuttner & Mosser (2002), Laurens (2005), Loretan & Wooldridge (2008), Jobst & Ugolini (2014) cùng các tác giả trong nước (Vũ Thị Kim Liên, Đặng Thị Nhàn, Nguyễn Đình Quang, Tô Thị Ánh Dương), chương 1 chỉ rõ các khoảng trống nghiên cứu về mặt lý luận quản lý nhà nước, thực trạng giai đoạn tái cơ cấu 2011–2018 và khung giải pháp tầm nhìn 2030 làm tiền đề cho luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận về thị trường tiền tệ và phát triển thị trường tiền tệ

Chương 2 thiết lập khung lý luận toàn diện về TTTT và phát triển TTTT:

1. Khái niệm và cấu trúc: TTTT được định nghĩa là thị trường mua bán các công cụ nợ ngắn hạn (kỳ hạn dưới 1 năm), có tính thanh khoản cao và rủi ro thấp. Luận án chia cấu trúc TTTT thành:

   • Thị trường 1 (TTTT mở rộng): Giao dịch giữa các định chế tài chính với doanh nghiệp, cá nhân và tổ chức kinh tế (gồm thị trường tín dụng ngắn hạn và thị trường giấy tờ có giá ngắn hạn).
   • Thị trường 2 (TTTT liên ngân hàng): Giao dịch vay mượn, mua bán vốn giữa các TCTD với nhau và giữa NHTW với các TCTD (gồm thị trường nội tệ liên ngân hàng và thị trường ngoại tệ liên ngân hàng/ngoại hối).

2. Hàng hóa và công cụ: Luận án phân tích đặc tính của các công cụ chính: Chứng chỉ tiền gửi có thể chuyển nhượng (CDs), Chấp phiếu/kỳ phiếu ngân hàng (BAs), Tín phiếu Kho bạc (T-bills), Tín phiếu NHTW (Central bank bills/papers), Thương phiếu (CPs), Trái phiếu chính quyền địa phương (Municipal notes), Hợp đồng mua lại (REPO), các hợp đồng phái sinh tiền tệ (Spot, Forward, Swap, Option).

Nhóm công cụ TTTT	Chủ thể phát hành chính	Đặc tính cơ bản theo luận án
Tín phiếu Kho bạc (T-bills)	Bộ Tài chính / Kho bạc Nhà nước	Kỳ hạn 1, 3, 6, 9, 12 tháng; rủi ro thấp nhất, thanh khoản cao nhất, phát hành qua đấu thầu.
Tín phiếu NHTW (CBP)	Ngân hàng Trung ương	Chứng khoán nợ ngắn hạn phát hành chiết khấu, dùng điều tiết cung tiền và thanh khoản.
Chứng chỉ tiền gửi (CDs)	Ngân hàng thương mại	Công cụ nợ ghi danh, vô danh hoặc ghi sổ; lãi suất cao hơn tiền gửi tiết kiệm cùng kỳ hạn, có thể chuyển nhượng.
Chấp phiếu ngân hàng (BAs)	Doanh nghiệp phát hành, NHTM bảo lãnh	Hối phiếu ngắn hạn được ngân hàng ký chấp nhận thanh toán, phục vụ thanh toán thương mại.
Thương phiếu (CPs)	Doanh nghiệp lớn, uy tín phát hành	Giấy nhận nợ ngắn hạn (1–2 tháng), phát hành chiết khấu, chuyển nhượng bằng ký hậu.
Hợp đồng mua lại (REPO)	Các định chế tài chính, NHTW	Bán chứng khoán kèm cam kết mua lại sau thời gian xác định; bản chất là vay nợ có bảo đảm bằng chứng khoán.

3. Hệ thống tiêu chí đánh giá sự phát triển TTTT:

   • Tiêu chí định lượng: Quy mô thị trường (số lượng thành viên, doanh số giao dịch); Độ sâu thị trường (tỷ lệ tiền gửi/GDP, tỷ lệ huy động/GDP, tín dụng/GDP).
   • Tiêu chí định tính: Mức độ hoàn thiện của các thị trường bộ phận (thị trường 1 và thị trường 2); Tính đa dạng của công cụ và hàng hóa; Tính đa dạng và năng lực tài chính của thành viên; Mức độ phản ánh cung - cầu vốn của lãi suất; Cơ sở hạ tầng công nghệ và thanh toán (hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, hệ thống thông tin tập trung, hệ thống thanh toán bù trừ).

4. Các giai đoạn phát triển của TTTT (theo IMF):

   • Giai đoạn 0: Thị trường chưa phát triển (giai đoạn hậu xung đột, chỉ có quản lý tiền tệ sơ khai).
   • Giai đoạn 1: Phát triển các trung gian tài chính và chức năng tín dụng của NHTM.
   • Giai đoạn 2: Phát triển thị trường liên ngân hàng, hỗ trợ điều hòa thanh khoản.
   • Giai đoạn 3: Đa dạng hóa công cụ tài chính, TTTT liên kết hoàn toàn với thị trường trái phiếu và ngoại hối, CSTT vận hành hoàn toàn trên cơ sở công cụ thị trường.

5. Nhân tố ảnh hưởng: Trình độ phát triển kinh tế - xã hội; khuôn khổ hành lang pháp lý; cơ chế hoạt động hiệu quả của thị trường; cơ chế quản lý, giám sát và kỷ luật thị trường của NHTW; cơ sở hạ tầng thông tin thanh toán; năng lực của từng định chế tài chính; tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

6. Kinh nghiệm quốc tế: Luận án khảo cứu mô hình quản lý TTTT tại Mỹ (FED, SEC, OCC, FDIC; kiểm soát thông qua lãi suất quỹ liên bang và nghiệp vụ thị trường mở OMO), Trung Quốc (Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc PBC, hệ thống giao dịch CFETS, lãi suất SHIBOR/CHIBOR, hiệp hội NAFMII), Thái Lan (Ngân hàng Trung ương Thái Lan BOT, lãi suất BIBOR, hệ thống thanh toán BAHTNET). Từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về phát triển hạ tầng kỹ thuật, minh bạch hóa lãi suất chỉ báo và nâng cao năng lực giám sát an toàn vĩ mô.

Chương 3: Thực trạng phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam

Chương 3 đi sâu đánh giá thực trạng TTTT Việt Nam giai đoạn 2006–2018 (trọng tâm 2011–2018):

1. Quy mô và độ sâu: Tốc độ tăng trưởng huy động vốn và tín dụng duy trì ở mức cao nhưng tiềm ẩn rủi ro chênh lệch kỳ hạn. Tỷ lệ tín dụng/GDP và huy động/GDP gia tăng, phản ánh sự mở rộng về lượng nhưng độ sâu thị trường còn hạn chế do tỷ trọng giao dịch tập trung chủ yếu ở thị trường tín dụng truyền thống (thị trường 1).

2. Thực trạng các thị trường bộ phận:

   • Thị trường 1: Tăng trưởng huy động và cho vay có giai đoạn biến động mạnh (2008–2011), sau đó ổn định hơn trong giai đoạn tái cơ cấu (2012–2018). Tỷ lệ dư nợ/huy động (LDR) tại nhiều ngân hàng ở mức cao.
   • Thị trường liên ngân hàng (thị trường 2): Doanh số giao dịch có sự tăng trưởng nhưng chủ yếu là kỳ hạn qua đêm và kỳ hạn siêu ngắn (dưới 1 tháng). Hoạt động giao dịch ngoại hối có tiến bộ, dự trữ ngoại hối gia tăng trong giai đoạn 2011–2016.
   • Thị trường mở (OMO): Trở thành công cụ chủ đạo của NHNN trong điều tiết thanh khoản. Doanh số giao dịch OMO biến động gắn liền với các đợt căng thẳng thanh khoản (2008, 2011) và chuyển dần sang phát hành tín phiếu NHNN để hút bớt tiền khi thanh khoản hệ thống dư thừa (2012–2017).

3. Công cụ, hàng hóa và thành viên: Hàng hóa trên thị trường còn nghèo nàn, chủ yếu là trái phiếu Chính phủ, tín phiếu NHNN và chứng chỉ tiền gửi ngắn hạn; thương phiếu (CPs) và chấp phiếu ngân hàng (BAs) hầu như chưa phát triển; các công cụ phái sinh tiền tệ (Swap, Forward, Option) quy mô nhỏ, phạm vi hạn chế. Thành viên tham gia thị trường chủ yếu là các NHTM lớn, các TCTD nhỏ gặp khó khăn trong việc tiếp cận vốn liên ngân hàng không có tài sản bảo đảm do rủi ro đối tác.

4. Diễn biến lãi suất: Giai đoạn 2008–2011 chứng kiến sự bất ổn định của lãi suất (lãi suất huy động và cho vay VND tăng cao, lãi suất liên ngân hàng năm 2011 có lúc đạt 30%/năm đối với cho vay qua đêm). Giai đoạn 2012–2018, NHNN điều hành trần lãi suất huy động ngắn hạn, điều chỉnh lãi suất tái cấp vốn, lãi suất chiết khấu và nghiệp vụ OMO giúp mặt bằng lãi suất giảm dần và đi vào quỹ đạo ổn định.

5. Hạ tầng kỹ thuật: Dự án Hệ thống thông tin quản lý và hiện đại hóa ngân hàng (FSMIMS), hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng và hệ thống thanh toán giá trị cao (HVSS) đã được đưa vào vận hành, hỗ trợ công tác quản lý và thanh toán nhưng chưa hình thành được sàn giao dịch tập trung liên thông toàn diện cho mọi công cụ nợ ngắn hạn.

6. Hạn chế và nguyên nhân:

   • Hạn chế: Cơ cấu thị trường mất cân đối (nghiêng về tín dụng ngân hàng, thị trường nợ doanh nghiệp ngắn hạn kém phát triển); công cụ tài chính thiếu đa dạng; thanh khoản thị trường liên ngân hàng phân mảnh giữa các nhóm TCTD; kênh truyền dẫn lãi suất từ TTTT sang lãi suất nền kinh tế thực chưa thực sự thông suốt.
   • Nguyên nhân: Năng lực tài chính và quản trị rủi ro của một số TCTD còn yếu, nợ xấu tồn đọng từ giai đoạn trước; khuôn khổ pháp lý về các công cụ như thương phiếu, repo còn chưa đồng bộ; cơ chế phối hợp giữa CSTT của NHNN và chính sách tài khóa của Bộ Tài chính trong phát hành trái phiếu/tín phiếu còn những điểm nghẽn; hệ thống thông tin và xếp hạng tín nhiệm chưa phát triển.

Chương 4: Giải pháp phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam

Chương 4 xây dựng hệ thống giải pháp phát triển TTTT Việt Nam tầm nhìn đến năm 2030 dựa trên các định hướng lớn từ Quyết định 1058/QĐ-TTg và Quyết định 986/QĐ-TTg:

1. Mục tiêu và định hướng: Phát triển TTTT hoạt động an toàn, hiệu quả, nâng cao tính liên thông giữa các phân khúc thị trường tài chính; hoàn thiện cơ chế truyền dẫn CSTT qua kênh lãi suất; hiện đại hóa hạ tầng thanh toán phù hợp với CMCN 4.0 và chuẩn mực quốc tế (IFRS, Basel).

2. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực quản lý nhà nước của NHNN:

   • Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và thể chế quản lý TTTT, sửa đổi bổ sung các quy định về nghiệp vụ thị trường mở, tái cấp vốn và giao dịch liên ngân hàng.
   • Nâng cao hiệu quả điều hành CSTT gián tiếp, từng bước chuyển dịch từ kiểm soát hạn mức tín dụng sang điều hành lãi suất mục tiêu thông qua nghiệp vụ OMO và lãi suất hành lang.
   • Tăng cường năng lực của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (CQTTGSNH); ứng dụng công nghệ thông tin trong giám sát an toàn vi mô và vĩ mô, cảnh báo sớm rủi ro thanh khoản hệ thống.
   • Hoàn thiện hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin, quản lý thông tin tập trung (MIS), chuẩn hóa cơ sở dữ liệu thống kê phục vụ dự báo luồng vốn khả dụng.

3. Nhóm giải pháp phát triển thị trường tiền tệ:

   • Đa dạng hóa các công cụ và hàng hóa giao dịch trên TTTT: Tạo lập hành lang pháp lý thúc đẩy phát hành thương phiếu (CPs), chấp phiếu ngân hàng (BAs); hoàn thiện thị trường REPO chuẩn hóa theo thông lệ GMRA; mở rộng các công cụ phái sinh tiền tệ theo hợp đồng chuẩn ISDA.
   • Nâng cao năng lực tài chính và chất lượng hoạt động của các thành viên tham gia thị trường: Đẩy mạnh tái cơ cấu các TCTD yếu kém, xử lý dứt điểm nợ xấu thông qua Công ty Quản lý Tài sản (VAMC); nâng cao năng lực vốn điều lệ, chỉ số an toàn vốn (ROA, ROE, tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn mực); tăng cường tính minh bạch thông tin tài chính theo chuẩn mực kế toán VAS và IFRS.
   • Phát triển hệ thống các nhà tạo lập thị trường (Primary Dealers - PDs) và các tổ chức môi giới tiền tệ chuyên nghiệp để kết nối giao dịch, tăng tính thanh khoản cho thị trường nợ ngắn hạn.
   • Phát triển hệ thống hạ tầng giao dịch tập trung và thanh toán bù trừ hiện đại, liên thông giữa NHNN, Kho bạc Nhà nước và các định chế tài chính.

4. Kiến nghị với Chính phủ và các Bộ, ngành:

   • Chính phủ: Tăng cường phối hợp nhịp nhàng giữa CSTT và chính sách tài khóa; chỉ đạo đồng bộ quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước và thị trường tài chính.
   • Bộ Tài chính: Phối hợp với NHNN trong việc phát hành tín phiếu Kho bạc và trái phiếu Chính phủ đều đặn theo lịch biểu, tạo đường cong lãi suất chuẩn cho TTTT; hoàn thiện thể chế phát triển thị trường thương phiếu doanh nghiệp.
   • Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia: Tăng cường trao đổi thông tin giám sát liên thông giữa thị trường tiền tệ, thị trường vốn và thị trường bảo hiểm.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ ra 4 điểm đóng góp mới về mặt khoa học:

• Một là, hệ thống hóa cơ sở lý luận về TTTT và phát triển TTTT; xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá phát triển (định lượng và định tính), các nhân tố ảnh hưởng, điều kiện bảo đảm; phân tích sâu mối quan hệ tương tác hai chiều giữa phát triển TTTT với hiệu quả hoạch định, thực thi CSTT của NHTW.
• Hai là, khảo cứu kinh nghiệm phát triển, quản lý TTTT tại Mỹ, Trung Quốc, Thái Lan, rút ra các bài học thực tiễn có giá trị tham khảo đối với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam trong việc xây dựng hạ tầng kỹ thuật và cơ chế can thiệp thị trường.
• Ba là, phân tích toàn diện thực trạng phát triển TTTT Việt Nam giai đoạn 2006–2018 (trọng tâm 2011–2018), đánh giá chi tiết cấu trúc các thị trường bộ phận, diễn biến lãi suất, công cụ và thành viên trong bối cảnh tái cơ cấu TCTD gắn với xử lý nợ xấu và hội nhập quốc tế.
• Bốn là, chỉ rõ những thành công, hạn chế và nguyên nhân hạn chế của NHNN trong quản lý TTTT; đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách đồng bộ nhằm phát triển TTTT Việt Nam an toàn, ổn định tầm nhìn đến năm 2030.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn:

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện khung lý thuyết về quản lý nhà nước đối với phát triển TTTT tại một nền kinh tế chuyển đổi đang trong quá trình tái cơ cấu và hội nhập tài chính quốc tế.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho NHNN, các cơ quan hoạch định chính sách trong việc hoàn thiện công cụ CSTT, thiết kế khung khổ pháp lý phát triển công cụ nợ ngắn hạn và nâng cao năng lực giám sát an toàn hệ thống ngân hàng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Luận án tiếp cận nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ quản lý nhà nước của NHTW đối với sự phát triển thị trường, do đó không đi sâu phân tích các khía cạnh kỹ thuật giao dịch chi tiết, mô hình định giá định lượng vi mô của từng công cụ tài chính phái sinh hoặc nghiệp vụ cụ thể tại từng ngân hàng thương mại.
• Phạm vi số liệu thực tế được tổng kết đến tháng 6/2018 theo chuỗi dữ liệu sẵn có trong quá trình thực hiện luận án tại thời điểm năm 2019.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục cập nhật chuỗi số liệu thực nghiệm sau năm 2018 để đánh giá kết quả thực hiện trọn vẹn Đề án cơ cấu lại hệ thống TCTD giai đoạn 2016–2020 và tiến trình thực hiện Chiến lược ngành Ngân hàng đến năm 2025.
• Mở rộng nghiên cứu định lượng về mức độ dẫn truyền lãi suất chính sách sang lãi suất thị trường 1 khi Việt Nam áp dụng các khuôn khổ điều hành tiền tệ hiện đại hơn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia): Tham khảo khung giải pháp về hoàn thiện thể chế quản lý thị trường liên ngân hàng, cơ chế phối hợp phát hành tín phiếu Kho bạc - tín phiếu NHNN, và định hướng chuyển đổi phương thức điều hành CSTT qua kênh lãi suất.
• Các Viện nghiên cứu, trường đại học, giảng viên và nghiên cứu sinh: Nguồn tư liệu phục vụ giảng dạy, học tập chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học tiền tệ; đặc biệt là khung lý thuyết phân tích các giai đoạn phát triển TTTT và kinh nghiệm quốc tế.
• Các Ngân hàng thương mại và Tổ chức tín dụng: Tham khảo bức tranh toàn cảnh về thực trạng phân khúc thị trường, cơ chế thanh khoản và định hướng phát triển các công cụ thị trường tiền tệ mới (REPO, CDs, phái sinh).

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm và cấu trúc phân chia thị trường tiền tệ được luận án tiếp cận theo mô hình nào?
Luận án tiếp cận TTTT là thị trường giao dịch vốn ngắn hạn (kỳ hạn thanh toán dưới 1 năm) có tính thanh khoản cao và an toàn. Về cấu trúc, luận án phân chia thành hai thị trường bộ phận: Thị trường 1 (TTTT mở rộng - giữa các tổ chức tài chính với doanh nghiệp, cá nhân và các tổ chức kinh tế) và Thị trường 2 (TTTT liên ngân hàng - giữa các định chế tài chính với nhau và giữa NHTW với các định chế tài chính).

2. Hệ thống tiêu chí đánh giá sự phát triển thị trường tiền tệ của luận án gồm những nội dung gì?
Hệ thống tiêu chí gồm: Tiêu chí định lượng (Quy mô thị trường thể hiện qua số thành viên và doanh số giao dịch; Độ sâu thị trường thể hiện qua tỷ lệ tiền gửi/GDP và huy động/GDP) và Tiêu chí định tính (Sự phát triển cân đối của các thị trường bộ phận; Tính đa dạng của công cụ, hàng hóa; Năng lực tài chính của thành viên tham gia; Mức độ phản ánh cung - cầu vốn của lãi suất; Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và thanh toán).

3. Bốn giai đoạn phát triển của thị trường tiền tệ theo khung lý thuyết IMF được trình bày ra sao?
Bốn giai đoạn gồm: Giai đoạn 0 (Thị trường chưa phát triển, chỉ có quản lý tiền tệ thô sơ); Giai đoạn 1 (Phát triển vai trò trung gian tài chính và chức năng tín dụng của NHTM); Giai đoạn 2 (Phát triển thị trường liên ngân hàng và thanh khoản ngắn hạn); Giai đoạn 3 (Đa dạng hóa công cụ tài chính, liên thông TTTT với thị trường ngoại hối và trái phiếu, CSTT vận hành trên công cụ thị trường).

4. Luận án chỉ ra những nguyên nhân chính nào dẫn đến các hạn chế của thị trường tiền tệ Việt Nam giai đoạn 2006–2018?
Các nguyên nhân chính gồm: Năng lực tài chính và quản trị rủi ro của một số TCTD còn hạn chế, gánh nặng nợ xấu từ giai đoạn trước; hành lang pháp lý cho các công cụ như thương phiếu và repo chuẩn hóa chưa đầy đủ; sự phối hợp giữa CSTT và chính sách tài khóa trong phát hành công cụ nợ còn thiếu đồng bộ; hạ tầng thông tin, sàn giao dịch tập trung và tổ chức xếp hạng tín nhiệm chưa phát triển tương xứng.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để phát triển thị trường tiền tệ đến năm 2030?
Luận án đề xuất hai nhóm giải pháp chính: Nhóm giải pháp tăng cường năng lực quản lý nhà nước của NHNN (hoàn thiện pháp lý, đổi mới điều hành CSTT qua kênh lãi suất, nâng cao năng lực giám sát an toàn vĩ mô và hạ tầng MIS) và Nhóm giải pháp phát triển thị trường tiền tệ (đa dạng hóa công cụ CPs, BAs, Repo; tái cơ cấu nâng cao năng lực TCTD; phát triển hệ thống nhà tạo lập thị trường PDs và hạ tầng thanh toán bù trừ tập trung).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam" của tác giả Đỗ Thị Bích Hồng đã giải quyết một cách có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển thị trường tiền tệ dưới góc độ quản lý kinh tế của NHTW. Thông qua việc phân tích thực trạng giai đoạn 2006–2018 gắn với tiến trình tái cơ cấu hệ thống TCTD và tổng kết bài học quốc tế, công trình đã làm rõ những điểm nghẽn nội tại về công cụ, thành viên và cơ chế điều hành. Hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách được đề xuất có tính nhất quán với Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đóng góp thiết thực cho việc xây dựng thị trường tiền tệ Việt Nam ổn định, an toàn và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu - Chương 2: Cơ sở lý luận về thị trường tiền tệ - Chương 3: Thực trạng phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng - Chương 4: Giải pháp phát triển thị trường tiền tệ Việt Nam 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nƣớc Về sự phát triển của TTTT: Mối quan hệ tương tác giữa phát triển TTTT với hiệu quả điều hành CSTT của NHTW cũng như vai trò của NHTW trong việc quản lý, phát triển TTTT chưa được đề cập nhiều trong các nghiên cứu. Chủ yếu mới chỉ dừng lại ở việc liệt kê các vai trò chung nhất của NHTW đối với TTTT (Tô Thị Ánh Dương, 2016); hoặc đánh giá vai trò của NHTW trong việc phát triển một thị trường bộ phận trên TTTT như TTTT liên ngân hàng (Trần Thị Thanh Hòa, 2012; Đỗ Văn Độ, 2013). Ngoài ra, cơ chế tác động thông qua lãi suất (là một phần hoạt động trên TTTT) trong điều hành CSTT của NHTW lần đầu được đề cập trong nghiên cứu của Nguyễn Thanh Nhàn (2014).

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Thanh (2008) nhận định phát triển TTTT là giải pháp có tính quyết định trong việc hoàn thiện cơ chế tác động của CSTT; theo đó, việc phát triển TTTT góp phần giảm sự phân tách, luận chuyển vốn trên thị trường nói chung. Cũng có không nhiều nghiên cứu đề cập và phân tích mối quan hệ giữa TTTT với các thị trường khác của hệ thống tài chính. Đến nay, mới chỉ có 2 nghiên cứu đề đến nội dung này (Đặng Thị Nhàn, 2005 và Tô Thị Ánh Dương, 2016). Theo đó, cả hai tác giả đều không đi sâu phân tích mối quan hệ và tác động qua lại giữa TTTT với từng thị trường bộ phân khác trong hệ thống tài chính; tuy nhiên, đều khẳng định có mối quan hệ mật thiết, gắn bó hữu cơ giữa các thị trường và việc xem xét môi quan hệ giữa chúng là cần thiết để đảm bảo sự phát triển hài hòa, ổn định của hệ thống tài chính, qua đó góp phần ổn định kinh tế vĩ mô; đặt nền móng cho những nghiên cứu sâu hơn về sau.

Khá nhiều nghiên cứu đề cập đến các giải pháp phát triển TTTT tại Việt Nam như nghiên cứu của Vũ Thị Kim Liên (1996), Nguyễn Đức Thảo (2004), Ngô Hướng (2005), Đặng Thị Nhàn (2005), Nguyễn Thị Kim Thanh (2008), Nguyễn Thị Thành (2013), Tô Thị Ánh Dương (2016). Tuy nhiên, những nghiên cứu này phần lớn chỉ dừng lại ở việc đưa ra các giải pháp phát triển thị trường tài chính nói chung trong đó có TTTT; hoặc các giải pháp phát triển TTTT nằm trong tổng thể giải pháp của một đối tượng nghiên cứu nhất định (Nguyễn Thị Hồng, 2015; Nguyễn Thị Kim Thanh, 2008; Lê Đình Hợp, 2003; Ngô Hướng, 2005). Chưa có nghiên cứu nào đưa ra được các giải pháp phát triển TTTT dựa trên việc đánh giá tổng thể các tiêu chí 10 và nhân tố ảnh hưởng đển sự phát triển của thị trường; đặc biệt xét trên giác độ quản lý và điều hành của NHNN trong bối cảnh mới. Về khái niệm, chức năng và cấu trúc của TTTT: Khái niệm và định nghĩa về TTTT được đề cập khá đầy đủ trong nhiều nghiên cứu(Vũ Thị Kim Liên, 1996; Nguyễn Thị Nhung, 2002; Đặng Thị Nhàn, 2005; Nguyễn Đình Quang, 2009; Trần Thị Thanh Hòa, 2012; Nguyễn Thị Thành, 2013; Tô Thị Ánh Dương, 2016).

Mặc dù không có một định nghĩa chuẩn thống nhất, nhưng tựu chung lại, những khái niệm/định nghĩa về TTTT trong các nghiên cứu trên đều có những điểm chung như sau: (i) Là một bộ phận của thị trường tài chính; (ii) Là nơi thực hiện việc mua, bán và chuyển giao các khoản vốn ngắn hạn với các công cụ giao dịch thường có kỳ hạn từ một năm trở xuống; (iii) Đáp ứng những yêu cầu vay vốn ngắn hạn và cung cấp thanh khoản hay tiền mặt cho người đi vay và cho nền kinh tế; và (iv) Là nơi vốn khả dụng ngắn hạn dư thừa tạm thời của tổ chức tài chính, của các tổ chức khác và của các cá nhân được chào mua bởi những người đi vay bao gồm các tổ chức, các cá nhân và cả Chính phủ. Ngoài những điểm chung nói trên, một số nghiên cứu còn nhận định, TTTT là sự phát triển cao hơn của thị trường tiền gửi truyền thống (còn gọi là thị trường tín dụng) (Nguyễn Thị Nhung, 2002 và Nguyễn Đình Quang, 2009). Theo Nguyễn Đình Quang (2009), TTTT là điểm tựa cho NHTW tiến hành các hoạt động tiền tệ khi theo đuổi các mục tiêu của CSTT, tạo ra một kênh cho sự can thiệp của NHTW nhằm tác động đến giá và lượng của thanh khoản trên thị trường tài chính, từ đó truyền dẫn những động lực của CSTT đến nền kinh tế thực2. Tô Thị Ánh Dương (2016) chỉ ra ranh giới giữa TTTT và thị trường chứng khoán truyền thống trong một nước hay giữa thị trường nội địa với thị trường vốn quốc tế đang bị mờ dần cùng với quá trình tự do hóa kinh tế - tài chính, gia tăng các hoạt động đổi mới tài chính và công nghệ thông tin – truyền thông.

Đặc biệt, tác giả cho rằng, TTTT còn tồn tại với tư cách là thị trường thứ cấp cho các công cụ nợ kể cả các công cụ nợ dài hạn3. Chức năng của TTTT cũng được hệ thống hóa một cách khá đầy đủ. Theo đó, chức năng tài trợ cho vốn lưu động cho doanh nghiệp của TTTT lần đầu tiên được đề cập đến tại nghiên cứu của Đặng Thị Nhàn (2005). Trên cơ sở nghiên cứu này, Nguyễn Đình Quang (2009) đã chỉ ra 05 chức năng cơ bản của TTTT, trong đó 2 Ổn định thị trường tiền tệ: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam, trang 4.

3 Phát triển TTTT Việt Nam, trang 29 11 bao gồm cả chức năng tài trợ vốn cho vay trung và dài hạn mà Đặng Thị Nhàn (2005) đã đề cập, cụ thể: (i) Chức năng luân chuyển vốn từ những người có thặng dư vốn đến những người thiếu vốn để dùng cho mục đích đầu tư hoặc tiêu dùng thông qua các tổ chức trung gian, qua đó góp phần sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của xã hội; (ii) Cung cấp một cơ chế tạo lập điểm cân bằng cho nguồn vốn dư thừa và thiếu hụt tạm thời, theo đó cung và cầu về vốn ngắn hạn sẽ gặp nhau và giá cả (lãi suất) sẽ được xác định theo cơ chế thị trường; (iii) Cung cấp một điểm tựa cho sự can thiệp của NHTW để tác động đến thanh khoản của nền kinh tế thông qua cơ chế truyền dẫn của CSTT; (iv) Góp phần tài trợ vốn cho vay trung và dài hạn khi các công cụ nợ dài hạn được giao dịch ngắn hạn trên thị trường này; (v) Giúp Chính phủ có khả năng huy động vốn để bù đắp ngân sách một cách hiệu quả hơn, với chi phí thấp. Cấu trúc và phân loại TTTT có sự khác nhau tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu của từng tác giả. Phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất ba thị trường bộ phận trong TTTT, trong đó thị trường liên ngân hàng đóng vai trò quan trọng nhất, bao gồm: (i) thị trường nội tệ liên ngân hàng (còn gọi là thị trường cho vay, gửi tiền giữa các TCTD/thị trường 2); (ii) thị trường ngoại tệ liên ngân hàng (còn gọi là thị trường ngoại hối và tỷ giá/thị trường hối đoái); (iii) thị trường mua bán GTCG (thị trường đấu thầu tín phiếu Kho bạc, thị trường trái phiếu chính quyền địa phương và trái phiếu doanh nghiệp, thị trường GTCG do các TCTD phát hành). Ngoài ra, một số nghiên cứu cũng đề cập đến một số thị trường khác như là thị trường bộ phận của TTTT như thị trường tín dụng (Vũ Thị Kim Liên, 1996); thị trường tiền gửi và thị trường hối đoái (Nguyễn Thị Nhung, 2002); thị trường chứng khoán – không bao gồm việc giao dịch các nguồn vốn dài hạn mà còn các nguồn vốn tài trợ ngắn hạn (Nguyễn Đức Thảo, 2004); thị trường phái sinh và nghiệp vụ thị trường mở (Tô Thị Ánh Dương, 2016 và Nguyễn Đình Quang, 2009); cho vay tái cấp vốn và chiết khấu; dự trữ bắt buộc (Nguyễn Đình Quang, 2009); thị trường giao dịch giữa hệ thống NHTM với nền kinh tế/thị trường 1 (Tô Thị Ánh Dương, 2016).

Một số ý kiến khác và cho rằng TTTT theo nghĩa rộng bao gồm cả thị trường tín dụng ngắn hạn căn cứ vào Luật NHNN 2010 (Tô Thị Ánh Dương, 2016); tuy nhiên cũng có ý kiến không nhất trí gộp thị trường tín dụng như là một bộ phận của TTTT để đảm bảo nhất quán và cũng thống nhất với định nghĩa ghi trong luật rằng TTTT là nơi mua bán những GTCG ngắn hạn (Nguyễn Đình Quang, 2009). 12 Về các tham viên tham gia, hàng hóa vàcông cụ trên TTTT: Việc phân tích và đánh giá vai trò của các thành viên tham gia TTTT được đề cập khá đầy đủ và chi tiết tại các nghiên cứu (Vũ Thị Kim Liên, 1996; Nguyễn Đình Quang, 2009; Tô Thị Ánh Dương, 2016). Một số nghiên cứu khác tập trung phân tích vai trò của các thành viên tham gia một thị trường bộ phận trên TTTT (thường là TTTT liên ngân hàng), như nghiên cứu của Trần Thị Thanh Hòa (2012) và Đỗ Văn Độ (2013). Theo đó, có thể thấy tất cả các thành viên trong nền kinh tế từ Chính phủ cho đến doanh nghiệp và cá nhân nhất đều có thể tham gia TTTT.

NHTW với vai trò thực thi CSTT và các TCTD, có thể cả các tổ chức tài chính phi ngân hàng là hai thành phần tham gia tích cực và đóng vai trò then chốt trên TTTT Việt Nam. Việc nghiên cứu về các hàng hóa, công cụ giao dịch trên TTTT thường được đề cập trong các nghiên cứu về thị trường tài chính nói chung, trong đó TTTT là một thị trường bộ phận (Ngô Hướng, 2005; Lê Đình Hợp, 2003). Một số ít nghiên cứu khác, phân tích trực tiếp đặc điểm của các công cụ giao dịch trên TTTT như các nghiên cứu của Đặng Thị Nhàn (2005), Nguyễn Đình Quang (2009), và gần đây nhất là Tô Thị Ánh Dương (2016). Theo đó, các hàng hóa, công cụ tài chính thường được giao dịch trên TTTT bao gồm các loại sau: tín phiếu Kho bạc (Treasury bills hay T-bills); tín phiếu NHTW; trái phiếu Chính phủ; trái phiếu chính quyền địa phương; các chứng chỉ tiền gửi có thể chuyển nhượng được (negociabel certificates of deposits – CDs); các hợp đồng mua lại (repurchase agreements – REPO); thương phiếu (commercial paper – CP); chấp phiếu ngân hàng (banker‟s acceptances – BA); lệnh phiếu (promisory note); hối phiếu (bill of exchange).