Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄNVỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO CHÍNH SÁCH CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng tại NHTM theo chính sách của ngân hàng nhà nước 1. Khái niệm Cho vay tiêu dùng của ngân hàng thương mại là hoạt động cấp vốn của ngân hàng thương mại cho người đi vay để phục vụ mục đích tiêu dùng cá nhân. Cho vay tiêu dùng là hình thức tài trợ cho mục đích chi tiêu của cá nhân hộ gia đình.
Các khoản vay tiêu dùng là nguồn tài trợ chính quan trọng giúp cho người tiêu dùng có thể trang trải cho nhu cầu trong cuộc sống: nhà ở, phương tiện đi lại, tiện nghi sinh hoạt, học tập, du lịch…trước khi họ có đủ khả năng tài chính để hưởng thụ. Đặc trưng cơ bản của món vay tiêu dùng - Đối tượng của các khoản cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình. Nhu cầu vay của họ phụ thuộc vào tình hình tài chính. Đối với các cá nhân, hộ gia đình có mức thu nhập thấp thì nhu cầu tín dụng thường không cao, chỉ nhằm thoả mãn nhu cầu gia đình tạo sự cân đối giữa thu nhập và chi tiêu.
Đối với cá nhân, hộ gia đình có mức thu nhập trung bình thì nhu cầu tín dụng tiêu dùng phát triển mạnh do ý muốn vay mượn để mua hàng tiêu dùng lớn hơn khoản tiền dự phòng của mình. Đối với những người có mức thu nhập cao thì nhu cẩu tín dụng tiêu dùng nảy sinh nhằm tăng thêm khả năng thanh toán hoặc một khoản tài trợ rất linh hoạt trong chi tiêu khi mà nguồn vốn của họ đã nằm trong tài khoản đầu tư. Đồng thời, những cá nhân và hộ gia đình này phải là những người có đầy đủ năng lực pháp lý và mục đích vay rõ ràng. Mục đích vay của c 6 khách hàng phải phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của họ, như: xây dựng hoặc sửa chữa nhà cửa, mua sắm vật dụng gia đình….
- Một khoản vay tiêu dùng có tính chu kỳ: Nhu cầu cho vay tiêu dùng của khách hàng không chỉ phụ thuộc vào tình hình tài chính mà còn phụ thuộc vào tình hình kinh tế vào những giai đoạn cụ thể. - Chi phí một khoản vay tiêu dùng cao: Khoản cho vay tiêu dùng thường không lớn trong khi ngân hàng lại tốn rất nhiều thời gian và nhân lực để điều tra thu thập thông tin của khách hàng vay tiền. Bên cạnh đó, ngân hàng cũng phải quản lý các khoản cho vay nhỏ lẻ chiếm khối lượng khá lớn. Do đó, chi phí cho vay tiêu dùng có lãi suất thường lớn hơn cho vay thương mại.
- Lãi suất của khoản vay tiêu dùng cao và khá cứng nhắc: Lãi suất của một khoản vay tiêu dùng là lãi suất cố định. Khách hàng kém nhạy bén với lãi suất, họ chỉ quan tâm đến khoản lãi phải trả hàng tháng hơn là lãi suất ghi trên hợp đồng. Tuy nhiên, lãi suất không phải là yếu tố quan trọng để cá nhân, hộ gia đình quan tâm khi quyết đinh vay nhiều hay ít. Yếu tố được coi là quan trọng hơn đó là mức thu nhập và trình độ dân trí, cụ thể: những người có mức thu nhập cao thường có xu hướng vay nhiều hơn mức thu nhập hàng tháng; còn đối với những người có trình độ dân trí cao thì việc vay mượn là để đạt được mức sống mong muốn chứ không phải chỉ là để lựa chọn dùng trong trường hợp khẩn cấp.hính vì chi phí và rủi ro của các khoản vay tiêu dùng lớn nên hầu hết các ngân hàng thường đặt ra lãi suất áp dụng đối với cho vay tiêu dùng là khá cao.
Lãi suất này bao gồm cả phần bù rủi ro đến mức mà chi phí và tỉ lệ tổn thất phải tăng lên đáng kể thì các khoản tín dụng tiêu dùng mới không mang lại lợi nhuận. - Nguồn trả nợ của khách hàng có thể biến động lớn: Khi khoản vay để kinh doanh, nguồn trả nợ là kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Khi khoản vay để tiêu dùng, đó là khoản thu nhập của khách hàng. c 7 - Rủi ro cao: do chất lượng thông tin tài chính của khách hàng thường không cao, khách hàng gian lận hay rủi ro về lãi suất khi chi phí huy động vốn tăng lên.Trên phương diện rủi ro lãi suất, ta biết lãi suất “cứng nhắc” được áp dụng cho các khoản vay tiêu dùng trong khi các khoản cho vay kinh doanh hiện nay thường áp dụng lãi suất thay đổi theo điều kiện thị trường.
Do đó, một sự tăng lên trong chi phí huy động vốn ngân hàng cúng sẽ gặp rủi ro lãi suất.Trên phương diện rủi ro từ phía khách hàng có thể được chia thành hai loại: rủi ro chủ quan và rủi ro khác quan. Rủi ro chủ quan là khi khách hàng không có thiện chí trả nợ cho ngân hàng, cung cấp thông tin không trung thực, chính xác. Rủi ro khách quan là khi khách hàng bị chết, ốm, mất việc và ngân hàng ngay lập tức sẽ gặp khó khăn trong việc thu hồi được nợ. - Quy mô của các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ lẻ nhưng số lượng các khoản vay tiêu dùng này lại rất lớn.
Các hình thức cho vay tiêu dùng * Căn cứ vào mối quan hệ giữa ngân hàng và khách hàng - Cho vay tiêu dùng trực tiếp là hình thức cho vay trong đó ngân hàng và khách hàng gặp nhau trực tiếp để tiến hành thủ tục vay mượn. - Cho vay tiêu dùng gián tiếp là hình thức cho vay mà trong đó ngân hàng và khách hàng không gặp nhau trực tiếp để tiến hành thủ tục vay mượn mà thông qua một bên thứ ba. Ngân hàng mua các phiếu bán hàng từ những người bán lẻ hàng hoá (thực chất đây là hình thức tài trợ bán trả góp). * Căn cứ vào mục đích vay - Cho vay tiêu dùng bất động sản là các khoản cho vay nhằm mục đích dùng vào các khoản bất động sản như mua mới, sửa chữa hoặc xây dựng nhà cửa, đất đai.
Qui mô trung bình của một món vay tiêu dùng bất động sản thường lớn hơn so với qui mô trung bình của một món vay tiêu dùng thông thường, kỳ hạn dài hơn hẳn nên độ rủi ro của món vay tiêu dùng bất động sản cũng lớn hơn. c 8 - Cho vay tiêu dùng thông thườnglà các khoản cho vay nhằm mục đích hỗ trợ tài chính cho các hoạt động thiết yếu, nhu cầu trong cuộc sống của con người, như: cho vay du học, mua xe hơi hay du lịch,… * Căn cứ vào phương thức hoàn trả - Cho vay tiêu dùng trả góp là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó khách hàng trả nợ cho ngân hàng thành nhiều lần (định kỳ trong thời hạn cho vay, phụ thuộc vào quy định của ngân hàng), mỗi lần trả nợ khách hàng sẽ tiến hành trả nợ cả gốc và lãi của kỳ đó. - Cho vay tiêu dùng trả một lần là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó khách hàng trả nợ cho ngân hàng một lần duy nhất (thời điểm đáo hạn khoản vay), tất cả gốc và lãi đều được trả khi đến hạn. - Cho vay tiêu dùng tuần hoàn à hình thức cho vay tiêu dùng trong đó khách hàng được phép vay, trả nợ nhiều kỳ một cách tuần hoàn cho ngân hàng theo một hạn mức tín dụng nhất định (bằng thẻ tín dụng, phát hành séc được phép thấu chi dựa trên tài khoản vãng lai).
* Căn cứ vào cách đảm bảo tiền vay - Cho vay có tài sản đảm bảolà hình thức cho vay tiêu dùng mà trong đó để vay được tiền cho mình thì khách hàng phải cầm cố, thế chấp tài sản thuộc sở hữu của mình để đảm bảo cho khoản vay. Nếu trong trường hợp khách hàng không trả được nợ thì ngân hàng có quyền tịch thu tài sản đảm bảo để hạn chế tổn thất cho mình. - Cho vay không có tài sản đảm bảo là hình thức cho vay tiêu dùng mà trong đó khách hàng không cần phải cầm cố, thế chấp tài sản thuộc sở hữu của mình để đảm bảo cho khoản vay. Ngân hàng cho vay dựa trên uy tín và khả năng trả nợ của khách hàng, không căn cứ vào tài sản đảm bảo.
Lợi ích của cho vay tiêu dùng - Đối với ngân hàng ngân hàng cho vay tiêu dùng sẽ tạo thói quen cho người dân tiếp cận với các dịch vụ tiện ích của ngân hàng. Đây cũng là cách để c 9 đa dạng hoá các lĩnh vực đầu tư của ngân hàng nhằm nâng cao thu nhập, phân tán rủi ro. Thông qua cho vay tiêu dùng, ngân hàng mở rộng quan hệ với khách hàng và từ đó tăng khả năng huy động vốn của ngân hàng. - Đối với đời sống của người dân khi được ngân hàng cung cấp hoạt động cho vay tiêu dùng, khách hàng được hưởng các dịch vụ tiện ích trước khi họ có đủ nguồn tài chính đặc biệt trong trường hợp chi tiêu cấp bách như nhu cầu về y tế, giáo dục, … Ngoài ra, khách hàng còn được hưởng một số lợi ích khác như: + Khách hàng sẽ có một khoản tiền lớn ngay lúc cần thiết để chi tiêu và có thể hoàn trả dần từ thu nhập trong tương lai của mình.
+ Trong trường hợp khẩn cấp, khách hàng có thể vay ngân hàng với lãi suất hợp lý thay vì phải vay “nóng” bên ngoài với lãi suất cao hơn nhiều. + Ngân hàng cho phép thời hạn cho vay và phương thức trả nợ linh hoạt, tất cả căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng. + Người tiêu dùng có thu nhập đều đặn để trả nợ ngân hàng. Họ không phải lo rằng mình không thể trả nợ được, bên cạnh đó họ đạt được mong ước của mình là nâng cao mức sống và tăng khả năng được đào tạo…giúp họ có nhiều cơ hội để tìm kiếm những công việc với mức lương cao hơn.
+ Điều kiện và thủ tục để có được khoản vay tiêu dùng cũng không quá phức tạp cho khách hàng. Họ chỉ cần xác minh có hộ khẩu thường trú hoặc tạm trú dài hạn trên cùng địa bàn tỉnh, thành phố, nơi có chi nhánh của ngân hàng mà họ định vay tiền hoạt động. Ngoài ra, khách hàng cần xác nhận mức thu nhập hàng tháng ổn định và đảm bảo được khả năng trả nợ và mục đích sử dụng vốn vay phải hợp lý. - Đối với xã hội: cho vay tiêu dùng giúp cải thiện đời sống dân cư, góp phần giảm chi phí giao dịch xã hội thông qua tiết kiệm chi phí và thời gian cho cả ngân hàng và khách hàng.