CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG CHO VAY BÁN LẺ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HOẠT ĐỘNG CHO VAY BÁN LẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm hoạt động hoạt động cho vay bán lẻ Ngân hàng “thương mại là tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan vì mục tiêu lợi nhuận theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật. (Luật các tổ chức tín dụng, 2010) Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác.
(Luật các tổ chức tín dụng, 2010) Cho ivay ilà ihoạt iđộng itruyền ithống ivà iquan itrọng inhất icủa iNgân ihàng ithương imại. iCho ivay ichiếm itỷ itrọng icao inhất itrong itổng itài isản, itạo ithu inhập itừ ilãi ilớn inhất ivà icũng ilà ihoạt iđộng icó inhiều irủi iro inhất. iCác ingân ihàng ithương imại icó ihai ihình ithức icho ivay ichính ilà icho ivay ikhách ihàng icá inhân ivà icho ivay ikhách ihàng idoanh inghiệp.Rose (2003), “Cho vay là chức năng kinh tế hàng đầu của Ngân hàng, để tài trợ cho chi tiêu của các doanh nghiệp, các cá nhân và các cơ quan chính phủ.” Theo thông tư 39/2016/TT-NHNN, “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.” Như vậy, “cho vay là một trong các hình thức cấp tín dụng của NHTM. Cho vay thể hiện mối quan hệ giữa người cho vay và người vay, trong mối quan hệ này NHTM với tư cách là người cho vay cam kết giao cho người vay một khoản tiền và người vay cam kết sẽ hoàn trả cho người cho vay khoản tiền tương ứng với số tiền đã vay kèm theo khoản lãi do các bên thỏa thuận.
Với cách hiểu như vậy, giao dịch 9 cho vay của NHTM phản ánh những đặc trưng cơ bản sau đây: Có sự chuyển giao một khoản tiền hoặc cam kết chuyển giao một khoản tiền cho người vay bằng thủ tục giải ngân theo phương thức đã thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng. Mục đích cho vay của ngân hàng là ứng vốn cho người vay sử dụng trong một thời hạn nhất định để được nhận tiền lãi, thông qua hành vi chuyển giao quyền sở hữu vốn cho người vay. Tóm lại, cho vay của NHTM là việc chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ NHTM (người sở hữu) sang khách hàng vay (người sử dụng) sau một thời gian nhất định quay trở lại NHTM với lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu. Hay có thể hiểu cho vay của NHTM là quan hệ giữa một bên là người cho vay (NHTM) bằng cách chuyển giao tiền hoặc tài sản cho bên người vay (khách hàng vay) để sử dụng trong một thời gian nhất định với cam kết của người vay là hoàn trả cả gốc và lãi khi đến hạn.
Từ khái niệm cho vay của NHTM, có thể hiểu cho vay bán lẻ (CVBL) là quan hệ tín dụng giữa ngân hàng (người cho vay) và các cá nhân, hộ gia đình (người đi vay) nhằm tài trợ cho các nhu cầu của cá nhân, hộ gia đình, trên nguyên tắc người vay sẽ hoàn trả cả gốc lẫn lãi tại một thời điểm xác định trong tương lai. Nếu như cho vay sản xuất kinh doanh là một hình thức tín dụng mà các NHTM cấp cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và cá nhân nhằm tài trợ cho các dự án đầu tư, phương án sản xuất kinh doanh thì CVBL lại là một sản phẩm tín dụng nhằm tài trợ cho những nhu cầu của cá nhân, hộ gia đình. Như vậy, khác với các khoản cho vay sản xuất kinh doanh - các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế sử dụng vốn vay để tài trợ cho vốn lưu động, xây dựng nhà xưởng, mua sắm trang thiết bị., các khoản CVBL” giúp khách hàng có thể sử dụng hàng hoá dịch vụ trước khi họ có khả năng chi trả, tạo cho họ có thể hướng tới một cuộc sống cao hơn như mua xe, các dụng cụ” dân dụng, chi phí du lịch, khám chữa bệnh. Phân loại hoạt động hoạt động cho vay bán lẻ Tùy theo “từng mục đích sử dụng và tiêu thức phân loại, cho vay bán lẻ có thể 10 phân thành nhiều loại.
Cụ thể như sau: Thứ nhất, căn cứ vào mục đích sử dụng vốn vay Căn cứ vào mục đích sử dụng vốn vay, cho vay bán lẻ bao gồm: Vay tiêu dùng và vay sản xuất kinh doanh. - Cho vay tiêu dùng Là khoản vay đáp ứng nhu cầu chi tiêu của các cá nhân, hộ gia đình như: xây nhà, sửa nhà, mua xe ô tô, du học, chữa bệnh, cưới hỏi, … - Cho vay sản xuất kinh doanh Là các khoản vay phục vụ mục đích bổ sung vốn sản xuất kinh doanh, đầu tư của cá nhân, hộ gia đình như: bổ sung vốn lưu động, đầu tư cơ sở vật chất cho hoạt động sản xuất kinh doanh, đầu tư kinh doanh chứng khoán, vàng,. Thứ hai, căn cứ vào phương thức cho vay Theo tiêu thức này, cho vay bán lẻ chủ yếu bao gồm: Cho vay từng lần, cho vay trả góp, Cho vay theo hạn mức thấu chi, Cho vay theo hạn mức tín dụng. - Cho vay từng lần Là phương pháp cho vay mà mỗi lần vay khách hàng và Ngân hàng đều phải làm các thủ tục cần thiết và ký hợp đồng tín dụng.
Đây là hình thức cho vay theo món khi khách hàng có nhu cầu. - Cho vay trả góp Đây là hình thức cho vay mà Ngân hàng và khách hàng xác định và thỏa thuận số lãi vốn vay phải trả cộng với số nợ gốc được chia ra để trả nợ theo nhiều kỳ hạn trong thời hạn vay. - Cho vay theo hạn mức thấu chi Là phương thức cho vay mà Ngân hàng thỏa thuận bằng văn bản chấp nhận cho khách hàng chi vượt số tiền có trên số dư tài khoản thanh toán của khách hàng tới một hạn mức nhất định, trong thời gian nhất định. Hiện nay, phương thức cho vay này đang được các NHTM thực hiện ngày càng rộng rãi bởi tính ưu việt của nó.
- Cho vay theo hạn mức tín dụng Cho vay theo hạn mức tín dụng là phương pháp cho vay mà Ngân hàng và 11 khách xác định và thỏa thuận một hạn mức tín dụng, duy trì hạn mức cho vay được tính từ thời điểm hạn mức cho vay bắt đầu có hiệu lực, cho đến thời điểm hạn mức tín dụng đó hết hiệu lực hoặc hạn mức cho vay khác thay thế. Thứ ba, căn cứ biện pháp đảm bảo khoản vay Theo tiêu thức này, cho vay bán lẻ chủ yếu bao gồm: cho vay có tài sản đảm bảo và cho vay không có tài sản đảm bảo (tín chấp). Trong cả hai hình thức cho vay đều có kì hạn linh hoạt: ngắn hạn hoặc trung và dài hạn. - Cho vay có tài sản đảm bảo Là loại cho vay mà Ngân hàng đưa ra điều kiện khách hàng vay phải thế chấp tài sản, cầm cố hoặc có bảo lãnh của bên thứ ba.
- Cho vay không có tài sản đảm bảo (tín chấp) Là loại cho vay mà Ngân hàng không yêu cầu tài sản đảm bảo, cầm cố hoặc bảo lãnh của bên thứ ba mà chỉ dựa trên uy tín của bên thứ ba. Đây là phương thức cho vay chủ yếu áp dụng đối với các khách hàng truyền thống, lâu năm và có uy tín. Ngoài các cách phân loại trên còn có một số cách phân loại khác về cho vay bán lẻ. Nguyên tắc cho vay bán lẻ Giống như các hoạt động cho vay khác của NHTM, cho vay bán lẻ cũng mang đầy đủ các nguyên tắc sau: - Nguyên tắc quản lý mục đích tiền vay.
Theo nguyên tắc này mặc dù người đi vay phải thế chấp tài sản để được vay tiền, nhưng người cho vay (ngân hàng thương mại) có quyền kiểm tra việc sử dụng vốn vay đối với người vay. Người vay phải xây dựng dự án, phương án xin vay vốn và phải có trách nhiệm thực hiện theo đúng hợp đồng đã ký với ngân hàng. Mục đích của việc đề ra nguyên tắc này là đảm bảo tính hoàn trả của đồng vốn đồng thời quản lý vốn đầu tư theo đúng định hướng và cơ cấu đầu tư. Quản lý vốn đầu tư đúng định hướng từ đó đảm bảo tính cân đối trong nền kinh tế.
- Nguyên tắc hoàn trả: Vốn vay phải được hoàn trả cả gốc và lãi cho ngân hàng sau thời gian vay vốn. 12 Thời gian vay vốn là khoảng thời gian kể từ khi người vay lĩnh tiền vay lần đầu tiên đến khi trả hết nợ gốc và tiền lãi. Nguyên tắc hoàn trả thể hiện ở hai khía cạnh: khía cạnh thứ nhất là số lượng hoàn trả Số lượng hoàn trả sẽ bằng tổng số tiền gốc của khoản vay và số lãi phát sinh trong quá trình vay vốn. Khía cạnh thứ hai là thời gian hoàn trả.
Thời gian hoàn trả phải thực hiện theo thoả thuận giữ hai bên được ghi trong hợp đồng vay tiền. - Nguyên tắc trả lãi: ngoài việc thanh toán đầy đủ, đúng hạn khoản gốc, khách hàng phải có trách nhiệm thanh toán khoản lãi tính bằng tỷ lệ % trên số tiền vay, được coi là giá mua quyền sử dụng vốn. - Nguyên tắc tài sản đảm bảo: để bảo vệ nguồn vốn của ngân hàng khi khách hàng vi phạm các điều kiện vay vốn hoặc khi chủ nhân của các tài sản thế chấp không còn khả năng thanh toán” cho ngân hàng. Đặc điểm hoạt động cho vay bán lẻ Cho vay bán lẻ có một số đặc điểm sau: Thứ inhất, iquy imô ikhoản ivay ithường itương iđối inhỏ inhưng isố ilượng khoản ivay ilớn, ido icho ivay ibán ilẻ iđáp iứng inhu icầu icủa icá inhân ivà icác ihộ gia iđình inhằm imục iđích itiêu idùng ihoặc isản ixuất ikinh idoanh inhỏ, inên iquyimô của imột ikhoản ivay itương iđối inhỏ iso ivới itài isản icủa ingân ihàng, isố ilượng icác khoản ivay ilại irất ilớn ido iđối itượng icủa icho ivay ilà icác icá inhân ivà icác ihộ igia đình ivới isố ilượng inhiều ivà inhu icầu itiêu idùng irất iđa idạng.
Thứ hai, mục “đích vay đa dạng, nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng hoặc sản xuất kinh doanh nhỏ của cá nhân, hộ gia đình.