CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ QUẢN LÝ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong quá trình phát triển giáo dục, ở bất kỳ giai đoạn nào, việc nghiên cứu, xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý là vấn rất quan trọng và cấp thiết. Quản lý bắt nguồn từ tính chất xã hội của lao động, nên quản lý là một hoạt động mang tính lịch sử - xã hội, nhờ có hoạt động quản lý mà xã hội loài người không ngừng vận động và phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lê nin về vai trò của hoạt động quản lý, Người chỉ ra rằng: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH), trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa (XHCN)”. Người khẳng định: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc; muôn việc thành công hay thất bại đều do cán bộ tốt hay kém”, “có cán bộ tốt thì việc gì cũng xong”, cán bộ cách mạng phải là người “vừa hồng, vừa chuyên”, đó chính là mối quan hệ giữa tài và đức trong nhân cách của người CBQL.
Trong đó, đức là gốc, còn năng lực của con người không phải tự nhiên có, mà phần lớn là do quá trình công tác, rèn luyện tạo nên. Ngày nay, đất nước ta đang bước vào thời kỳ hội nhập mạnh mẽ và sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực. Trong đó, giáo dục có vai trò quyết định đối với sự tồn tại và phát triển của quốc gia. Chỉ thị số 40 - CT/TW, ngày 15/6/2004 của Ban Bí thư Trung ương Đảng, về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục và Quyết định số 09/2005/QĐ-CP, ngày 11/01/2005 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Đề án xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục với mục tiêu tổng quát là “Xây 7 dựng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục theo hướng chuẩn hoá, nâng cao chất lượng, bảo đảm đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đặc biệt chú trọng nâng cao bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, lương tâm nghề nghiệp và trình độ chuyên môn của nhà giáo, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp giáo dục trong công cuộc đẩy mạnh CNH - HĐH đất nước”.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI cũng đã nêu rõ: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa. đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục đào tạo” [24], đó là một trong những giải pháp có tính quyết định để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo. Xây dựng và phát triển đội ngũ CBQL giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm, là giải pháp có tính quyết định để giáo dục đào tạo thoát khỏi tình trạng yếu kém về chất lượng và nâng cao được hiệu quả. Một trong những yếu kém đang tồn tại trong hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay, là sự bất cập và hiệu quả thấp của công tác quản lý giáo dục.
Đúng như nhận định sau đây trong Chỉ thị 40-CT/TW, ngày 15/6/2004 của Ban Bí thư TW Đảng: “Năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục chưa ngang tầm với yêu cầu phát triển của sự nghiệp giáo dục. Chế độ, chính sách còn bất hợp lý, chưa tạo được động lực đủ mạnh để phát huy tiềm năng của đội ngũ này”. Như vậy, có thể nói đội ngũ CBQL giáo dục là lực lượng nòng cốt, là những người đứng đầu thực hiện và chịu trách nhiệm về quản lý, chỉ đạo để biến mục tiêu giáo dục thành hiện thực. Ở Việt Nam, ngoài những nghiên cứu vể khoa học quản lý nói chung, có không ít tác phẩm và công trình nghiên cứu chuyên sâu về quản lý giáo dục có giá trị như: - Nhà sư phạm, người góp phần đổi mới lý luận dạy học của tác giả Phạm Minh Hạc; Giáo dục học hiện đại của tác giả Thái Duy Tuyên; - Tâm lý học quản lý của tác giả Vũ Dũng - Phùng Đình Mẫn; Cẩm nang 8 nâng cao năng lực quản lý nhà trường của tác giả Đặng Quốc Bảo (chủ biên); - Khoa học quản lý giáo dục - Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn của tác giả Trần Kiểm; - Đại cương về quản lý của tác giả Nguyễn Quốc Chí - Nguyễn Thị Mỹ Lộc; - Cơ sở của khoa học quản lý của tác giả Nguyễn Minh Đạo… Trong thời gian qua, một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục cũng đã đề cập đến công tác phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THCS và trường trung học phổ thông (THPT) như: - “Phát triển đội ngũ CBQL trường THCS huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi” của tác giả Nguyễn Quang Ngọc, Luận văn thạc sĩ, 2016.
- “Phát triển đội ngũ CBQL trên địa bàn huyện Vân canh, tỉnh Bình Định” của tác giả Nguyễn Tá Quan, Luận văn thạc sĩ, 2017. - “Phát triển đội ngũ CBQL các trường THCS thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục” của tác giả Lê Minh Tiến, Luận văn thạc sĩ, 2017. - “Biện pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THCS huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng” của tác giả Nguyễn Xuân Đính, Luận văn thạc sĩ, 2015. Nhìn chung, vấn đề phát triển đội ngũ CBQL trường học nói chung và trường THCS nói riêng, được thể hiện trong các công trình nghiên cứu ở các địa phương, tỉnh, thành trong cả nước.
Tuy nhiên, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý các trường THCS huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu vấn đề này.2 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Phát triển Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Phát triển là vận động tiến triển theo chiều hướng tăng lên”. 9 Có thể hiểu, phát triển là quá trình biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Đó là quá trình biến đổi làm cho số lượng, chất lượng và cơ cấu luôn vận động, tiến triển theo chiều hướng đi lên trong mối hỗ trợ, bổ sung lẫn nhau ngày càng bền vững.2 Đội ngũ cán bộ quản lý Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Đội ngũ là một tổ chức gồm nhiều người tập hợp lại thành một lực lượng; tập hợp số đông người cùng chức năng, nghề nghiệp”. Từ các khái niệm và định nghĩa nêu trên, có thể hiểu: Đội ngũ CBQL trường học là những người đứng đầu các trường học (nhà trường) gồm hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, chịu trách nhiệm lãnh đạo, quản lý, điều hành các hoạt động của nhà trường.3 Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THCS 1.
Cán bộ quản lý giáo dục Cán bộ quản lý là những người đứng đầu hay là cán bộ của một cơ quan, một tổ chức, được giao chức trách quản lý, tổ chức, điều hành hoạt động của đơn vị. Cán bộ quản lý trước hết là những người đã có kinh nghiệm thực tiễn hoặc được bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ chính trị của từng đơn vị. Như vậy, có thể hiểu: Cán bộ quản lý giáo dục là những người đứng đầu hoặc những cán bộ được phân công quản lý một hay nhiều lĩnh vực trong công tác giáo dục của một tổ chức trong hệ thống giáo dục, cơ sở giáo dục, tổ chức điều hành giáo dục của đơn vị. CBQL giáo dục trước hết phải là một nhà giáo có nhiều kinh nghiệm thực tiễn hoặc được bồi dưỡng nghiệp vụ trong các trường quản lý giáo dục của ngành.
10 Nói cách khác, CBQL giáo dục là những người được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm giữ một chức vụ trong bộ máy lãnh đạo, quản lý ở các tổ chức, đơn vị giáo dục, cơ sở giáo dục.2 Đội ngũ CBQL trường học Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam định nghĩa: “Đội ngũ là một tổ chức gồm nhiều người tập hợp lại thành một lực lượng; tập hợp số đông người cùng chức năng, nghề nghiệp”. Từ các khái niệm và định nghĩa nêu trên, có thể hiểu: Đội ngũ CBQL trường học là những người đứng đầu các trường học (nhà trường) gồm hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, chịu trách nhiệm lãnh đạo, quản lý, điều hành các hoạt động của nhà trường.3 Phát triển đội ngũ CBQL trường học Phát triển đội ngũ CBQL trường học, thực chất là làm tăng thêm giá trị về năng lực, phẩm chất và đạo đức cho đội ngũ CBQL, là quá trình đào tạo, bổ sung kiến thức về chuyên môn, nghiệp vụ quản lý cần thiết để họ có thể hoàn thành nhiệm vụ quản lý nhà trường một cách tốt nhất; đồng thời, phải bảo đảm chất lượng, đủ về số lượng và đồng bộ về cơ cấu. Hiểu cách khác, phát triển đội ngũ CBQL trường học là một sự vận động, biến đổi về số lượng, cơ cấu cũng như chất lượng của đội ngũ CBQL theo chiều hướng đi lên. Đó là quá trình xây dựng đội ngũ hiệu trưởng, phó hiệu trưởng có đủ phẩm chất và năng lực.
Phát triển đội ngũ CBQL trường học là một bộ phận của phát triển con người, phát triển nguồn nhân lực. Cho nên, nói đến phát triển đội ngũ CBQL trường học là nói đến phát triển nguồn lực con người. Đội ngũ CBQL trường THCS, cũng chính là một bộ phận của nguồn nhân lực giáo dục. Phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục được thể hiện trong các mặt: Một là, phát triển đội ngũ CBQL là xây dựng đội ngũ CBQL, làm cho 11 đội ngũ đó được biến đổi theo chiều hướng đi lên, xây dựng đội ngũ đủ về số lượng, từng bước nâng cao chất lượng, đồng bộ về cơ cấu.
Hai là, thực hiện tốt tất cả các khâu từ việc quy hoạch, tuyển chọn, bổ nhiệm, sử dụng hợp lý, đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá, sàng lọc đội ngũ CBQL. Đó là quá trình làm cho đội ngũ nâng cao trình độ chuyên môn, trình độ chính trị, năng lực quản lý, có phẩm chất tốt, có trí tuệ và tay nghề thành thạo, nhằm giúp họ hoàn thành tốt vai trò nhiệm vụ của người quản lý. Ba là, con người với tư cách là tiềm lực của sự phát triển giáo dục và đào tạo, phát triển xã hội, cải tạo xã hội, làm cho chất lượng cuộc sống ngày càng cao hơn.