CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CHO VAY BÁN LẺ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 TỔNG QUAN HOẠT ĐỘNG CHO VAY BÁN LẺ CỦA NHTM 1.1 Hoạt động cho vay và cho vay bán lẻ của NHTM Cho vay là một phần của hoạt động tín dụng của các NHTM. Đây là hoạt động kinh doanh chủ đạo, mang lại phần lớn lợi nhuận cho các NHTM. Cho vay là quan hệ giữa hai bên chủ thể, một bên cho vay và một bên đi vay. Thông qua hoạt động cho vay, các NHTM thực hiện điều hòa vốn bằng hình thức huy động nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội sau đó phân phối những nguồn vốn này đến các chủ thể có nhu cầu sử dụng vốn phục vụ cho sản xuất kinh doanh hoặc tiêu dùng.
Theo Wikipedia định nghĩa thì: Cho vay, còn gọi là tín dụng, là việc một bên (bên cho vay) cung cấp nguồn tài chính cho đối tượng khác (bên đi vay) trong đó bên đi vay sẽ hoàn trả tài chính cho bên cho vay trong một thời hạn thỏa thuận và thường kèm theo lãi suất. Theo luật “Các tổ chức tín dụng” năm 2010 định nghĩa như sau: - Khoản 14 điều 4: Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. - Khoản 16 điều 4: Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Căn cứ vào chủ thể vay vốn thì hoạt động cho vay của các NHTM có thể phân chia thành hai loại: bên đi vay là tổ chức, doanh nghiệp (cho vay bán buôn) và bên đi vay là cá nhân (cho vay bán lẻ).
9 Theo định nghĩa của BIDV thì "Khách hàng bán lẻ" là cá nhân (cá nhân Việt Nam và cá nhân nước ngoài), hộ gia đình có nhu cầu sử dụng sản phẩm, dịch vụ của BIDV. Qua những phân tích trên cùng phạm vi nghiên cứu tại một Chi nhánh trong hệ thống BIDV, ta có thể hiểu “Cho vay khách hàng bán lẻ của NHTM là một hình thức cấp tín dụng nhằm đáp ứng nhu cầu về vốn cho khách hàng là cá nhân và hộ gia đình để thực hiện sản xuất kinh doanh hoặc đáp ứng nhu cầu tài chính cho tiêu dùng trên nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi theo thỏa thuận”. Đối tượng khách hàng bán lẻ là cá nhân, cá nhân là chủ hộ kinh doanh, cá nhân là chủ doanh nghiệp tư nhân (trong trường hợp vay vốn phục vụ nhu cầu đời sống của cá nhân hoặc gia đình của chủ doanh nghiệp tư nhân), các khách hàng khác theo quy định của Ngân hàng trong từng thời kỳ. Đối tượng cho vay bán lẻ rất rộng, số lượng rất lớn nhưng số vốn cho vay lại rất ít.
Chất lượng thông tin tài chính của khách hàng vay thông thường không cao, khách hàng cá nhân và gia đình khó đánh giá. Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, báo cáo tài chính thường không được kiểm toán. Tỷ trọng cho vay trung dài hạn trong cho vay bán lẻ thường cao hơn so với mặt bằng chung, do nhu cầu vay trung dài hạn như nhà, đất, tài sản cố định tương đối lớn và người vay thường không chủ động lập kế hoạch dòng tiền. Nhu cầu vay tiêu dùng thường có thời hạn trên 12 tháng.
Nhu cầu vay của khách hàng bán lẻ bị ảnh hưởng lớn bởi tình hình kinh tế, thu nhập, tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát, ., chi phí cho vay bán lẻ cao hơn so với mặt bằng chung do lượng khách hàng lớn, các khoản vay nhỏ lẻ khiến chi phí hoạt động, chi phí quản lý lớn; nhu cầu dùng vốn trung và dài hạn lớn nên chi phí vốn cao. Các khoản cho vay bán lẻ có mức độ đa dạng hóa rủi ro cao, số lượng khách hàng lớn và giá trị khoản vay khá thấp.2 Phân loại cho vay bán lẻ của NHTM 10 Trong điều kiện của nền kinh tế thị trường, các NHTM có rất nhiều loại hình cho vay và tín dụng. Việc sử dụng loại vốn vay nào phụ thuộc vào đặc điểm kinh tế của cá nhân sử dụng vốn vay. Để sử dụng và quản lý vốn vay có hiệu quả, vốn vay được phân loại theo các tiêu thức sau theo sự thay đổi của đối tượng cho vay và các đặc điểm kinh tế khác nhau.
Căn cứ vào thời hạn vay - Cho vay ngắn hạn: là khoản cho vay có thời gian đáo hạn dưới một năm, thường được sử dụng để bổ sung khả năng thanh khoản thiếu hụt tạm thời trong quá trình sản xuất, hoạt động của hộ gia đình, hộ kinh doanh hoặc đáp ứng một phần nhu cầu vốn ngắn hạn cho sinh hoạt cá nhân và gia đình. - Cho vay trung hạn: là khoản cho vay có thời gian từ 12 tháng đến dưới 60 tháng, điều này giúp ích rất nhiều cho những cá nhân cần tiền ngay lập tức nhưng không có khả năng xoay vốn để trả nợ. Nếu như cho vay ngắn hạn phù hợp cho các nhu cầu cần vốn tạm thời, thì trung hạn dành cho các nhu cầu đầu tư tài sản cố định như mua xe hay sửa chữa nhà ở… - Cho vay dài hạn: là khoản cho vay có thời gian đáo hạn trên 5 năm, được sử dụng chủ yếu để đáp ứng nhu cầu đầu tư dài hạn như mua bất động sản, xây nhà, xây dựng nhà xưởng, cải tạo mở rộng sản xuất và đầu tư trang thiết bị. Do đó, thời hạn cho vay của hình thức cho vay này dài hơn so với các khoản vay ngắn hạn có thời gian đáo hạn dưới 12 tháng và các khoản vay trung hạn có thời gian đáo hạn từ 12 đến 60 tháng.
Việc chia thời hạn vay vốn như vậy, ngân hàng sẽ phân nhóm đối tượng và đưa ra những quy định, chế tài phù hợp phù hợp về lãi suất, kế hoạch sử dụng vốn, những yêu cầu cụ thể với từng thời gian vay. Khách hàng vay vốn cũng sẽ lựa chọn được loại hình cho vay phù hợp với mục đích sử dụng khoản vay, đảm bảo cho nhu cầu vay cũng như khả năng trả nợ của mình. Căn cứ vào mục đích vay - Cho vay sản xuất kinh doanh: là khoản vay dành cho các hộ kinh doanh cá thể nhằm đáp ứng nhu cầu vốn phục vụ sản xuất kinh doanh như: bổ sung vốn 11 lưu động; mua máy móc thiết bị; cải tiến công nghệ, xây dựng, mở rộng nhà xưởng; kinh doanh nhà thuốc, thuốc bảo vệ thực vật theo quy định của pháp luật. - Cho vay tiêu dùng cá nhân: là các khoản cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân như: vay nhu cầu nhà ở; vay mua ô tô; vay du học; vay cầm cố; vay tiêu dùng có hoặc không có tài sản bảo đảm… Đây sẽ là cơ sở để ngân hàng giám sát mục đích sử dụng vốn vay, căn cứ xác định kế hoạch cấp tín dụng của khách hàng.
Ngoài ra, vào từng thời kỳ ngân hàng sẽ đưa ra chính sách khuyến khích tiêu dùng hay phát triển kinh doanh. Căn cứ vào phương thức vay - Cho vay từng lần (theo món): Là loại hình cho vay mà mỗi lần vay vốn khách hàng và TCTD thực hiện thủ tục vay vốn cần thiết và ký kết hợp đồng tín dụng. - Cho vay theo hạn mức tín dụng: Là loại hình cho vay mà TCTD và khách hàng xác định và thỏa thuận một hạn mức tín dụng duy trì trong một khoảng thời gian nhất định. - Cho vay theo hạn mức thấu chi: Là hình thức mà khách hàng đưuọc cấp vốn trên tài khoản tiền gửi tại ngân hàng.
Theo đó, khách hàng được phép sử dụng vượt số tiền nhất định hiện đang có trong tài khoản và NHTM sẽ thu lãi vay trên số tiền khách hàng đã chi vượt. Mỗi phương thức vay vốn sẽ phù hợp với điều kiện hoạt động của từng NHTM, từng khách hàng và từng khoản vay cụ thể. Căn cứ vào mức độ tín nhiệm của khách hàng - Cho vay tín chấp: là khoản cho vay không có tài sản đảm bảo, cầm cố, thế chấp của bên vay hoặc bảo lãnh của bên thứ ba. Khoản vay chỉ dựa trên uy tín hoặc sự lành mạnh của chính khách hàng hoặc hiệu quả kinh tế và khả năng trả nợ từ phương án/dự án vay.
Loại hình cho vay này thường được cung cấp cho những khách hàng có uy tín, trung thực, tài chính vững vàng, thường xuyên hoạt động kinh doanh có lãi và có ít nợ hoặc các khoản vay tương đối nhỏ so với vốn của người đi vay. 12 - Cho vay thế chấp: Là khoản cho vay có tài sản đảm bảo dưới hình thức cầm cố, thế chấp tài sản của bên vay, bảo lãnh của bên thứ ba do Bộ luật dân sự quy định. Bên vay chuyển giao tất cả quyền sở hữu, quyền kiểm soát và quyền sử dụng; hoặc tất cả giấy tờ chứng nhận, sở hữu tài sản được thế chấp cho ngân hàng. Hình thức này phù hợp với những khách hàng có uy tín không cao đối với ngân hàng, cần phải có tài sản đảm bảo khi vay vốn.
Điều này cho phép, nếu nguồn trả nợ đầu tiên của khách hàng từ sản xuất kinh doanh hoặc lương thưởng không đủ để trả nợ ngân hàng thì ngân hàng có được nguồn thu nợ thứ hai bằng cách bán tài sản. Với mỗi hình thức sử dụng tài sản bảo đảm thì ngân hàng và khách hàng sẽ có các trình tự thủ tục pháp lý liên quan đến khoản vay khác nhau, và đây cũng là cơ sở để ngân hàng quyết định có cho vay hay không.3 Vai trò của cho vay bán lẻ của NHTM Cho vay bán lẻ là một bộ phận quan trọng trong hoạt động cho vay của ngân hàng và có vai trò quan trọng đối với hoạt động cho vay và hiệu quả hoạt động của NHTM. Cho vay bán lẻ là một phần tạo nên hoạt động tín dụng của ngân hàng. Các khoản cho vay bán lẻ có ý nghĩa rất quan trọng đối với các NHTM, khách hàng và nền kinh tế.
Đối với các NHTM - Cho vay bán lẻ làm tăng lợi nhuận cho ngân hàng: Việc phát triển cho vay bán lẻ là xu hướng tất yếu phù hợp với xu thế chung của các ngân hàng trong khu vực và thế giới giúp cho các ngân hàng đa dạng hóa lĩnh vực kinh doanh, mở rộng phân khúc khách hàng tiềm năng, mở rộng thị trường.