Pháp Luật Về Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Lĩnh Vực Sở Hữu Công Nghiệp Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở việt nam hiện nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Thu Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Lĩnh Vực Sở Hữu Công Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 1.3. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 1.4. Các công trình nghiên cứu liên quan đến phương hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 1.5. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.6. Những vấn đề luận án sẽ kế thừa
• 1.7. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.9. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP
• 2.1. Lý luận về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm của hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 2.3. Lý luận về quyền sở hữu công nghiệp và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.4. Hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.5. Những vấn đề lý luận pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.6. Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.7. Những nội dung chủ yếu của pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 2.8. Mối quan hệ giữa pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp với một số lĩnh vực pháp luật khác
• 2.9. Vai trò của pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về quá trình hình thành, phát triển của pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 3.2. Giai đoạn trước khi ban hành Luật cạnh tranh 2004
• 3.3. Giai đoạn từ khi ban hành Luật cạnh tranh 2004 đến nay
• 3.4. Pháp luật điều chỉnh và thực tiễn về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 3.5. Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 3.6. Chủ thể tham gia quan hệ cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 3.7. Cơ quan thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 3.8. Các biện pháp xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 4.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 4.2. Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật
• 4.3. Đáp ứng yêu cầu tạo lập môi trường pháp lý cho cạnh tranh công bằng, lành mạnh
• 4.4. Đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi của chủ thể kinh doanh, của người tiêu dùng
• 4.5. Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.6. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam
• 4.7. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về các loại hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 4.8. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về chủ thể tham gia quan hệ pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 4.9. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về chủ thể thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 4.10. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về các biện pháp xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• 4.11. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, cạnh tranh là yếu tố then chốt thúc đẩy sự phát triển của thị trường. Tuy nhiên, cạnh tranh không lành mạnh (CTKLM) trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp (SHCN) gây ra những hệ lụy tiêu cực, ảnh hưởng đến quyền lợi của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các hành vi này, đảm bảo một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch. Bài viết này sẽ đi sâu vào các quy định pháp luật liên quan đến CTKLM trong lĩnh vực SHCN tại Việt Nam, phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

1.1. Khái niệm Cạnh Tranh Không Lành Mạnh trong SHCN

Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp là hành vi cạnh tranh trái với các chuẩn mực đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác, người tiêu dùng hoặc Nhà nước trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Các hành vi này thường liên quan đến việc xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, sử dụng trái phép nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, hoặc các hành vi gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Theo tài liệu gốc, pháp luật phải điều tiết cạnh tranh để kiểm soát hoạt động cạnh tranh trên thị trường đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ người tiêu dùng, đồng thời thúc đẩy hội nhập về kinh tế theo xu hướng toàn cầu hóa.

1.2. Vai trò của Pháp Luật về Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Pháp luật về CTKLM trong lĩnh vực SHCN đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tạo động lực cho các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, pháp luật cũng bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, đảm bảo họ được tiếp cận với các sản phẩm và dịch vụ chất lượng, không bị nhầm lẫn bởi các hành vi gian lận thương mại. Pháp luật cạnh tranh và pháp luật sở hữu trí tuệ (gọi tắt là SHTT) là hai lĩnh vực pháp luật đặc trưng của nền kinh tế thị trường, đều ra đời từ nền kinh tế trƣờng và nhằm mục đích phát triển nền kinh tế thị trƣờng.

II. Cách Nhận Diện Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Việc nhận diện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp là vô cùng quan trọng để bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Các hành vi này thường rất tinh vi và đa dạng, đòi hỏi sự am hiểu về pháp luật và thực tiễn kinh doanh. Dưới đây là một số dấu hiệu và ví dụ điển hình giúp nhận diện các hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN.

2.1. Hành Vi Xâm Phạm Quyền Sở Hữu Công Nghiệp Phổ Biến

Các hành vi xâm phạm quyền SHCN bao gồm: sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái; sử dụng trái phép nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp đã được bảo hộ; sao chép, phân phối các sản phẩm vi phạm bản quyền. Các hành vi này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho chủ sở hữu quyền SHCN mà còn ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu của doanh nghiệp. Ví dụ, một công ty sản xuất hàng giả nhãn hiệu nổi tiếng sẽ làm giảm giá trị thương hiệu và gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

2.2. Hành Vi Gây Nhầm Lẫn Cho Người Tiêu Dùng Thường Gặp

Các hành vi gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng bao gồm: sử dụng tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương tự gây nhầm lẫn; quảng cáo sai sự thật, quảng cáo gây nhầm lẫn về chất lượng, nguồn gốc, xuất xứ của sản phẩm; sử dụng các dấu hiệu, biểu tượng tương tự gây nhầm lẫn. Các hành vi này đánh lừa người tiêu dùng, khiến họ mua phải các sản phẩm kém chất lượng hoặc không đúng với mong đợi. Ví dụ, một công ty sử dụng tên thương mại gần giống với một thương hiệu nổi tiếng để bán sản phẩm của mình sẽ gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

2.3. Hành Vi Gièm Pha Gây Cản Trở Hoạt Động Kinh Doanh

Các hành vi gièm pha, gây cản trở hoạt động kinh doanh bao gồm: tung tin đồn thất thiệt về đối thủ cạnh tranh; gây áp lực, đe dọa đối thủ cạnh tranh; cản trở việc tiếp cận thị trường của đối thủ cạnh tranh. Các hành vi này gây thiệt hại về uy tín, danh dự và lợi ích kinh tế của đối thủ cạnh tranh. Ví dụ, một công ty tung tin đồn sai lệch về chất lượng sản phẩm của đối thủ cạnh tranh sẽ làm giảm doanh số bán hàng của đối thủ.

III. Quy Định Pháp Luật Việt Nam Về Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Pháp luật Việt Nam có nhiều quy định nhằm điều chỉnh các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Các quy định này được thể hiện trong Luật Cạnh tranh, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản pháp luật liên quan. Việc nắm vững các quy định này là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp và người tiêu dùng.

3.1. Luật Cạnh Tranh và Các Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Luật Cạnh tranh quy định về các hành vi CTKLM bị cấm, bao gồm: xâm phạm bí mật kinh doanh, gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác, quảng cáo sai sự thật, lôi kéo khách hàng bất chính, bán hàng dưới giá thành. Luật cũng quy định về thẩm quyền và thủ tục xử lý các hành vi CTKLM. Theo Luật cạnh tranh số 27/2004/QH11 ngày 3/12/2014 đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI ban hành (gọi t t là Luật cạnh tranh 2004). Sau hơn 12 năm thực hiện, ngày 12/6/2018, Luật cạnh tranh số 23/2018/QH14 đã đƣợc Quốc hội thông qua, sẽ có hiệu lực vào ngày 1/7/2019 (gọi t t là Luật cạnh tranh 2018).

3.2. Luật Sở Hữu Trí Tuệ và Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Công Nghiệp

Luật Sở hữu trí tuệ quy định về quyền SHCN đối với nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, chỉ dẫn địa lý, tên thương mại. Luật cũng quy định về các hành vi xâm phạm quyền SHCN và các biện pháp xử lý. Luật sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 ngày 29/11/2005 do Quốc hội nƣớc CHXHCN Việt Nam ban hành. Luật này đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009 và đƣợc hợp nhất trong văn ản hợp nhất số 19/VBHN-VPQH ngày 18/12/2013 (gọi t t là Luật SHTT).

3.3. Các Văn Bản Pháp Luật Liên Quan Khác Cần Lưu Ý

Ngoài Luật Cạnh tranh và Luật Sở hữu trí tuệ, còn có một số văn bản pháp luật khác liên quan đến CTKLM trong lĩnh vực SHCN, như Luật Quảng cáo, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật Thương mại điện tử. Các văn bản này quy định về các hành vi bị cấm trong hoạt động quảng cáo, thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng khi mua sắm hàng hóa, dịch vụ.

IV. Thực Thi Pháp Luật Về Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Thực tiễn thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp tại Việt Nam còn nhiều thách thức. Số lượng vụ việc được xử lý còn hạn chế, mức xử phạt chưa đủ sức răn đe, và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa thực sự hiệu quả. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

4.1. Thẩm Quyền Xử Lý Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Thẩm quyền xử lý hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN thuộc về nhiều cơ quan khác nhau, bao gồm: Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Tòa án, Cục Quản lý thị trường. Việc phân tán thẩm quyền có thể gây khó khăn trong việc phối hợp và xử lý vụ việc một cách hiệu quả. Việc xử lý hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN hiện nay thuộc thẩm quyền của nhiều cơ quan khác nhau nhƣ C c cạnh tranh và bảo vệ ngƣ i tiêu dùng, Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Tòa án, C c quản lý thị trƣ ng, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông…

4.2. Các Biện Pháp Xử Lý Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Các biện pháp xử lý hành vi CTKLM bao gồm: xử phạt hành chính, buộc cải chính thông tin sai lệch, thu hồi giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, khởi kiện ra tòa án để yêu cầu bồi thường thiệt hại. Mức xử phạt hành chính hiện nay còn thấp so với thiệt hại gây ra, chưa đủ sức răn đe các hành vi vi phạm.

4.3. Khó Khăn và Thách Thức Trong Quá Trình Thực Thi

Quá trình thực thi pháp luật về CTKLM gặp nhiều khó khăn, thách thức, bao gồm: sự phức tạp của các hành vi vi phạm, thiếu chứng cứ, sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan chức năng, và nhận thức còn hạn chế của doanh nghiệp và người tiêu dùng về pháp luật. Do pháp luật về CTKLM trong lĩnh vực SHCN chịu sự điều chỉnh của nhiều văn ản pháp luật trong các lĩnh vực khác nhau: pháp luật về cạnh tranh, pháp luật về sở hữu trí tuệ, pháp luật về thông tin và truyền thông, pháp luật doanh nghiệp và thƣơng mại (liên quan đến tên thƣơng mại)…

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Để nâng cao hiệu quả phòng chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, cần có những giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện hệ thống pháp luật đến nâng cao năng lực thực thi và ý thức của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Dưới đây là một số giải pháp cụ thể.

5.1. Sửa Đổi Bổ Sung Các Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành về CTKLM, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Cần quy định rõ hơn về các hành vi CTKLM, các biện pháp xử lý và thẩm quyền của các cơ quan chức năng. Có thể thấy trong quy định về hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh (gọi t t là BMKD). Hành vi xâm phạm MK đƣợc coi là một loại hành vi CTKLM theo quy định tại Điều 39 và Điều 41 của Luật cạnh tranh 2004 nhƣng không đƣợc quy định trong các hành vi CTKLM theo Điều 130 Luật SHTT.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi Pháp Luật Của Cơ Quan Chức Năng

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ thực thi pháp luật, trang bị các phương tiện, công cụ hỗ trợ hiện đại. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra và xử lý các hành vi CTKLM.

5.3. Tăng Cường Tuyên Truyền Nâng Cao Nhận Thức Về Pháp Luật

Cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về CTKLM cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, giúp họ nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của mình, cũng như các hành vi vi phạm và hậu quả của chúng. Cần khuyến khích doanh nghiệp xây dựng văn hóa kinh doanh lành mạnh, tuân thủ pháp luật và cạnh tranh công bằng.

VI. Tương Lai Pháp Luật Cạnh Tranh Không Lành Mạnh SHCN

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ngày càng trở nên tinh vi và phức tạp hơn. Pháp luật cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng những thách thức mới, bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp và người tiêu dùng trong môi trường kinh doanh số.

6.1. Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trên Môi Trường Số

Các hành vi CTKLM trên môi trường số bao gồm: xâm phạm quyền SHCN trên internet, quảng cáo sai sự thật trên mạng xã hội, bán hàng giả, hàng nhái trên các sàn thương mại điện tử. Cần có các quy định pháp luật đặc thù để điều chỉnh các hành vi này.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phát Hiện và Xử Lý Vi Phạm

Cần ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, blockchain để phát hiện và xử lý các hành vi CTKLM một cách nhanh chóng và hiệu quả. Cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về các hành vi vi phạm để phục vụ công tác điều tra và xử lý.

6.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Phòng Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong việc phòng chống CTKLM, chia sẻ kinh nghiệm và thông tin, phối hợp điều tra và xử lý các vụ việc xuyên quốc gia. Cần tham gia các tổ chức quốc tế và ký kết các hiệp định song phương, đa phương về phòng chống CTKLM.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Phương Thảo thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Thị Thu Thủy. Luận án thuộc chuyên ngành Luật kinh tế, mã số 9380101.05.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là quy luật khách quan thúc đẩy các chủ thể kinh doanh đầu tư vào sáng tạo, công nghệ và phát triển các chỉ dẫn thương mại để tạo lập lợi thế thương mại. Tuy nhiên, thực tiễn nảy sinh hiện tượng nhiều chủ thể sử dụng thủ đoạn bất chính nhằm chiếm đoạt hoặc lợi dụng thành quả đầu tư của chủ thể khác để thu lợi. Pháp luật sở hữu trí tuệ (SHTT) trao quyền độc quyền khai thác tài sản trí tuệ nhưng luôn bị giới hạn bởi không gian, thời gian và điều kiện xác lập. Do đó, cơ chế xử lý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (SHCN) thuần túy không đủ bao quát mọi hành vi xâm hại; các quốc gia đều áp dụng pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh (CTKLM) như một công cụ bảo vệ bổ sung.

Tại Việt Nam, tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng (gia nhập WTO năm 2007, tham gia Công ước Paris, Hiệp định TRIPS) thúc đẩy sự ra đời của Luật Cạnh tranh 2004 (được thay thế bởi Luật Cạnh tranh 2018, hiệu lực từ 01/7/2019) và Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2009, hợp nhất 2013). Dù vậy, hệ thống pháp luật điều chỉnh hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN bộc lộ nhiều bất cập:

• Quy định phân tán, chồng chéo giữa nhiều ngành luật (cạnh tranh, sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp, thương mại, thông tin và truyền thông). Điển hình là hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh được quy định là hành vi CTKLM tại Điều 39 và 41 Luật Cạnh tranh 2004, được quy định xử phạt vi phạm hành chính tại Điểm a Khoản 15 Điều 14 Nghị định 99/2013/NĐ-CP, nhưng lại không có trong danh mục hành vi CTKLM tại Điều 130 Luật SHTT.
• Thẩm quyền xử lý bị phân tán giữa nhiều cơ quan (Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Tòa án nhân dân, Quản lý thị trường, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông), dẫn đến nguy cơ đùn đẩy trách nhiệm và hiệu lực răn đe chưa cao.
• Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề ở từng góc độ riêng lẻ hoặc cấp độ luận văn thạc sĩ; chưa có công trình luận án tiến sĩ nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống cả về lý luận, thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN tại Việt Nam, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Phân tích và làm rõ các vấn đề lý luận về hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN và pháp luật về vấn đề này (khái niệm, đặc điểm, sự cần thiết điều chỉnh, cấu thành, phân biệt với hành vi xâm phạm quyền SHCN, vai trò và mối quan hệ với các lĩnh vực pháp luật khác).
2. Nghiên cứu các quy định của pháp luật Việt Nam về CTKLM trong lĩnh vực SHCN; phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và hoạt động xử lý hành vi này của các cơ quan chức năng, chỉ ra những mâu thuẫn, khoảng trống và nguyên nhân.
3. Đưa ra các phương hướng và đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật (về hành vi, chủ thể, cơ quan thực thi, chế tài xử lý) cùng các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật trên thực tế.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án xây dựng 3 nhóm câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu:

• Về lý luận:
  • Câu hỏi: Hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN có những đặc thù gì so với hành vi CTKLM nói chung và được nhận dạng qua dấu hiệu nào? Chủ thể thực hiện là ai? Tại sao cần có pháp luật điều chỉnh riêng? Khái niệm, đặc điểm, nội dung điều chỉnh và cơ quan có thẩm quyền xử lý được xác định ra sao? Khung pháp lý được xây dựng trên cơ sở lý luận nào?
  • Giả thuyết: Đối tượng của quyền SHCN có đặc thù riêng so với các tài sản khác nên hành vi và pháp luật CTKLM trong lĩnh vực này có tính đặc thù; khung pháp luật được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa khung pháp luật cạnh tranh chung và các quy định riêng biệt cho đối tượng SHCN.
• Về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi:
  • Câu hỏi: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi tại Việt Nam hiện nay ra sao về dấu hiệu hành vi, chủ thể, chế tài và cơ quan có thẩm quyền? Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân là gì?
  • Giả thuyết: Pháp luật đã hình thành khung cơ bản nhưng còn thiếu đồng bộ, mâu thuẫn giữa các văn bản; chế tài chưa thống nhất và chưa đủ răn đe; các cơ quan xử lý hoạt động chưa đạt hiệu quả cao.
• Về phương hướng và giải pháp:
  • Câu hỏi: Phương hướng và giải pháp cụ thể nào có thể khắc phục các hạn chế, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ thể kinh doanh và người tiêu dùng?
  • Giả thuyết: Cần hoàn thiện đồng bộ khung pháp luật trên cơ sở lý luận và thực tiễn đầy đủ để bảo đảm tính minh bạch, thống nhất và tương thích quốc tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam về CTKLM trong lĩnh vực SHCN và thực tiễn thực thi pháp luật xử lý hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN ở Việt Nam hiện nay.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật tại Việt Nam, có so sánh có chọn lọc với pháp luật một số quốc gia (như Pháp, Bỉ, Hoa Kỳ, EU, Singapore) và điều ước quốc tế liên quan. Trong 3 nhóm hành vi CTKLM, luận án tập trung sâu vào nhóm hành vi mang tính chất lợi dụng thành quả đầu tư của chủ thể kinh doanh khác.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm lại

Luận án phân loại và phân tích các công trình nghiên cứu theo 3 nhóm nội dung:

1. Các công trình nghiên cứu lý luận:

   • Nghiên cứu quốc tế: Jean-Jacques Burst (1993, Concurrence déloyale et parasitisme) phân loại 3 nhóm hành vi CTKLM: gây nhầm lẫn, gièm pha/bôi nhọ và gây rối; Yves Chaput (1988, Le droit de la concurrence) khẳng định bản chất pháp lý của CTKLM dựa trên trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng; Yves Serra (1993, Le droit français de la concurrence) phân tích các yếu tố cấu thành hành vi và hiện tượng "cạnh tranh ký sinh"; Kamil Idris (WIPO, 2005) nghiên cứu vai trò kinh tế của SHTT; Joanna Schmidt-Szalewski và Jean-Luc Pierre (2001, Droit de la propriété industrielle) phân chia quyền SHCN thành sáng tạo công nghiệp và dấu hiệu phân biệt; Andrée Puttemans (2000, Droits intellectuels et concurrence déloyale) phân tích mối quan hệ khởi kiện bảo vệ SHTT bằng hành động chống CTKLM tại Bỉ.
   • Nghiên cứu trong nước: Nguyễn Như Phát và Bùi Nguyên Khánh (2001) nghiên cứu nền tảng pháp luật cạnh tranh; Đặng Vũ Huân (2004) phân loại các hành vi CTKLM; Lê Danh Vĩnh, Hoàng Xuân Bắc, Nguyễn Ngọc Sơn (2006) phân tích tổng quan pháp luật cạnh tranh; Lê Xuân Thảo (2005), Lê Nết (2006) tiếp cận quyền SHCN dưới dạng liệt kê đối tượng; Nguyễn Thanh Tâm (2005, 2006) luận giải 5 luận điểm khẳng định bản chất thương mại của quyền SHCN.
   • Các nghiên cứu chuyên đề về CTKLM trong lĩnh vực SHCN: Lê Văn Cường (2012), Đặng Thị Hồng Tuyền (2013), Đặng Công Huân (2016) nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sĩ; Nguyễn Hữu Huyên (2008) phân biệt CTKLM và vi phạm quyền SHTT qua 3 tiêu chí; Nguyễn Như Quỳnh (2014) khảo sát mối quan hệ giữa quyền SHTT và cạnh tranh trong thương mại quốc tế; Lê Anh Tuấn (2008, 2009) khẳng định sự giao thoa giữa pháp luật chống CTKLM và bảo hộ SHTT; Nguyễn Vũ Quỳnh Lâm (2006), Đỗ Thu Thủy (2016), Trương Thị Thanh Tuyết (2011), Nguyễn Thị Kim Liên (2013), Bùi Thị Huyền (2010), Đoàn Tích Tử Phước (2009) phân tích các khía cạnh liên quan đến nhãn hiệu, tên thương mại, bí mật kinh doanh.

2. Các công trình nghiên cứu thực trạng:

   • Nguyễn Bá Diến (2010) đánh giá thực trạng hệ thống hành chính áp đảo hệ thống tư pháp trong thực thi SHTT tại Việt Nam; Kiều Thị Thanh (2013) đánh giá tính tương thích của Luật SHTT Việt Nam với Hiệp định TRIPS và Công ước Paris; Tăng Văn Nghĩa (2007) dự báo các vướng mắc về phạm vi ưu tiên áp dụng giữa Luật Cạnh tranh và Luật SHTT; Đề tài cấp Bộ do Nguyễn Như Quỳnh làm chủ nhiệm (2014) khảo sát thực tiễn xử lý của Tòa án, cơ quan hành chính và trọng tài; Hồ Xuân Thắng (2015) chỉ ra các hạn chế về nguồn lực của Cục Quản lý cạnh tranh; Phạm Văn Toàn (bài viết năm 2011, 2013), Đặng Vũ Huân và Nguyễn Thùy Dung (2016), Trương Hồng Quang (2011) phân tích hạn chế của các cơ quan quản lý và bộ máy thực thi.

3. Các công trình về phương hướng và giải pháp:

   • Đề tài cấp Bộ của Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ (2014) đề xuất sửa đổi Điều 39 Luật Cạnh tranh và Điều 16 Nghị định 72/2013/NĐ-CP; các đề xuất về thống nhất hóa quy định và bổ sung chế tài xử phạt từ luận văn của Nguyễn Vũ Quỳnh Lâm (2006), Đặng Thị Hồng Tuyền (2013), Đặng Công Huân (2016); Nguyễn Thái Mai (2009) đề xuất giải pháp bảo hộ bí mật kinh doanh đối với hành vi từ bên thứ ba.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án kế thừa các nền tảng lý luận chung về cạnh tranh, quyền SHCN, xử lý vi phạm hành chính và tư pháp. Trên cơ sở đó, luận án tập trung giải quyết các khoảng trống nghiên cứu chưa được giải quyết thấu đáo:

• Xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh, chuyên biệt về pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN;
• Xác lập khung tiêu chí 4 yếu tố để phân biệt rành mạch giữa hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN và hành vi xâm phạm quyền SHCN;
• Phân tích toàn diện thực trạng xung đột, chồng chéo giữa Luật Cạnh tranh, Luật SHTT và các văn bản dưới luật tại Việt Nam;
• Đưa ra hệ thống giải pháp lập pháp và thực thi đồng bộ, đáp ứng yêu cầu của Luật Cạnh tranh 2018 và tiến trình hoàn thiện pháp luật SHTT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Tác giả triển khai nghiên cứu dựa trên hệ thống 5 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết hành vi: Phân tích việc con người cân nhắc giữa lợi ích và bất lợi khi hành động; từ đó làm rõ nguyên nhân dẫn đến hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN, cơ chế can thiệp của Nhà nước và vai trò của các chế tài xử lý vi phạm.
2. Lý thuyết về sự công bằng: Cân bằng giữa quyền độc quyền khai thác tài sản trí tuệ của chủ thể sáng tạo với lợi ích tiếp cận của công chúng; giải thích cơ chế sử dụng pháp luật CTKLM để bảo vệ đối tượng SHCN khi chưa đăng ký bảo hộ hoặc khi đã hết thời hạn bảo hộ.
3. Lý thuyết phần thưởng (vị lợi): Xác lập quyền được hưởng lợi ích tài chính của chủ thể sáng tạo khi thương mại hóa sản phẩm trí tuệ; làm cơ sở bảo vệ tính thương mại của quyền SHCN trước các hành vi xâm phạm.
4. Lý thuyết tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh: Thừa nhận quyền tự do cạnh tranh nhưng khẳng định cạnh tranh phải nằm trong khuôn khổ pháp lý có sự điều tiết của Nhà nước nhằm ngăn chặn các hành vi méo mó thị trường và gây tổn hại đến đối thủ, người tiêu dùng.
5. Lý thuyết cạnh tranh "ăn bám" (cạnh tranh "ký sinh"): Luận giải hiện tượng chủ thể kinh doanh lợi dụng uy tín, công sức đầu tư của đối thủ đối với các đối tượng SHCN (nhãn hiệu, tên thương mại...) để lôi kéo khách hàng thông qua sự nhầm lẫn.

Khái niệm và khung phân tích

• Khái niệm CTKLM: Xuất phát từ nội hàm thuật ngữ "déloyale" (gồm tính bất hợp pháp và tính trái xử sự trung thực trong thương mại), luận án xác định quan hệ CTKLM là quan hệ ba bên (chủ thể kinh doanh - đối thủ cạnh tranh - khách hàng/người tiêu dùng).
• Định nghĩa của luận án: Hành vi CTKLM là hành vi cạnh tranh của chủ thể kinh doanh trong hoạt động kinh doanh trái với tập quán trung thực, thiện chí trong thương mại, gây thiệt hại và/hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của chủ thể kinh doanh khác hoặc/và của người tiêu dùng.
• Khung phân biệt 4 tiêu chí: Bản chất hành vi, đối tượng bị vi phạm, chủ thể vi phạm và yếu tố lỗi.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, khoa học - công nghệ, SHTT, hội nhập kinh tế quốc tế và cách mạng công nghiệp 4.0.
• Phương pháp nghiên cứu chung: Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp thống kê (thống kê số lượng vụ việc xử lý hành chính và tư pháp).
• Phương pháp nghiên cứu pháp lý đặc thù:
  • Phương pháp phân loại pháp lý (xác định cấu trúc và phân nhóm hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN);
  • Phương pháp phân tích quy phạm (phân tích quy định của các điều ước quốc tế, luật nước ngoài và luật thực định Việt Nam);
  • Phương pháp mô tả, phân tích tình huống pháp lý (nghiên cứu các vụ việc tranh chấp và xử lý thực tế);
  • Phương pháp so sánh pháp luật (so sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế và so sánh giữa các giai đoạn phát triển pháp luật Việt Nam).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Luật Cạnh tranh 2004, Luật Cạnh tranh 2018, Luật SHTT 2005 sửa đổi 2009, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, BLTTDS, Nghị định 99/2013/NĐ-CP, Nghị định 72/2013/NĐ-CP...).
• Điều ước quốc tế: Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp 1883, Hiệp định TRIPS, các tài liệu của WIPO và WTO.
• Dữ liệu thực tiễn: Báo cáo thống kê vụ việc CTKLM của Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (2010–2017); Báo cáo Tổng kết Chương trình hành động phòng, chống xâm phạm quyền SHTT giai đoạn 2012–2015; các bản án, quyết định xử phạt vi phạm hành chính và kết quả điều tra, khảo sát thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa và đánh giá toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo 3 trục: lý luận, thực trạng và giải pháp hoàn thiện. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra các khoảng trống khoa học cần tiếp tục đi sâu giải quyết, xác lập 5 cơ sở lý thuyết nền tảng, xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và khung phương pháp luận làm kim chỉ nam cho toàn bộ công trình.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp và pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận chuyên sâu cho đề tài:

• Bản chất và đặc điểm của hành vi CTKLM: Làm rõ lịch sử thuật ngữ, khẳng định hành vi CTKLM luôn xuất phát từ chủ thể kinh doanh, có mục đích tối đa hóa lợi nhuận, thể hiện tính trái với tập quán kinh doanh trung thực và xâm phạm quyền lợi của đối thủ hoặc người tiêu dùng.
• Bản chất thương mại của quyền SHCN và quyền chống CTKLM: Phân tích quyền SHCN như một tài sản thương mại đặc biệt tạo ra lợi thế cạnh tranh. Quyền chống CTKLM đóng vai trò bảo vệ bổ trợ đối với những đối tượng chưa hoặc không thể bảo hộ độc quyền theo luật SHTT.
• Phân biệt hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN với hành vi xâm phạm quyền SHCN: Luận án làm rõ sự khác biệt thông qua 4 tiêu chí:

Tiêu chí phân biệt	Hành vi xâm phạm quyền SHCN	Hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN
Bản chất hành vi	Xâm phạm trực tiếp quyền độc quyền đã được xác lập/bảo hộ hợp pháp	Hành vi cạnh tranh trái tập quán trung thực, thiện chí, trục lợi hoặc gây rối
Đối tượng bị vi phạm	Các đối tượng SHCN đang trong thời hạn và phạm vi bảo hộ độc quyền	Có thể là đối tượng chưa đăng ký, chỉ dẫn thương mại, bí mật kinh doanh hoặc lợi thế kinh doanh
Chủ thể vi phạm	Mọi cá nhân, tổ chức (không nhất thiết phải là đối thủ cạnh tranh)	Chủ thể kinh doanh có mối quan hệ cạnh tranh trên cùng thị trường liên quan
Yếu tố lỗi	Không bắt buộc phải có lỗi cố ý (có thể do vô ý)	Yếu tố lỗi cố ý, nhằm mục đích tìm kiếm lợi thế cạnh tranh bất chính

• Lý luận về pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN: Khái niệm, đặc điểm, nội dung điều chỉnh (hành vi, chủ thể, cơ quan thực thi, chế tài), phân tích mối quan hệ tương tác với pháp luật cạnh tranh, pháp luật SHTT và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam

Chương 3 khảo sát thực tế lập pháp và thực thi pháp luật tại Việt Nam:

• Tiến trình phát triển: Phân kỳ qua 2 giai đoạn chính: giai đoạn trước khi ban hành Luật Cạnh tranh 2004 và giai đoạn từ khi ban hành Luật Cạnh tranh 2004 đến nay.
• Thực trạng điều chỉnh và thực tiễn các hành vi: Đi sâu vào các nhóm hành vi phổ biến: sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn (phân tích vụ việc so sánh tạo dáng bao bì giữa sản phẩm dầu gội Sunsilk của Unilever Việt Nam và Dầu gội dược liệu Thái Dương 3 của Công ty Cổ phần Sao Thái Dương qua Hình ảnh 3.1, 3.2, 3.3), xâm phạm bí mật kinh doanh, đăng ký/chiếm đoạt tên miền internet...
• Chủ thể và cơ quan thực thi: Đánh giá sự chồng chéo giữa Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Quản lý thị trường và Tòa án nhân dân.
• Thống kê thực tiễn thực thi: Tổng hợp dữ liệu thực tế từ các bảng số liệu và biểu đồ khảo sát:

Dữ liệu thống kê trong luận án	Nội dung phản ánh chính
Bảng 3.1 (Trang 132)	Số lượng vụ việc CTKLM do Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng xử lý từ năm 2010 đến năm 2017.
Bảng 3.2 (Trang 138)	Báo cáo Tổng kết Chương trình hành động phòng, chống xâm phạm quyền SHTT giai đoạn 2012–2015.
Biểu đồ 3.1 & 3.2 (Trang 124, 125)	Mức độ hiểu biết của doanh nghiệp về pháp luật cạnh tranh và mức độ tham khảo pháp luật cạnh tranh khi xây dựng chính sách kinh doanh.
Biểu đồ 3.3 (Trang 127)	Mức độ nhận biết của cộng đồng doanh nghiệp đối với cơ quan quản lý cạnh tranh.
Biểu đồ 3.4 & 3.5 (Trang 129)	Cách thức doanh nghiệp lựa chọn giải quyết tranh chấp và lý do người tiêu dùng lựa chọn im lặng, bỏ qua khi quyền lợi bị xâm hại.

• Hạn chế phát hiện qua thực tiễn: Sự thiếu thống nhất giữa các luật thực định, mức chế tài hành chính chưa đủ sức răn đe, cơ chế khởi kiện dân sự tại Tòa án ít được áp dụng do thủ tục phức tạp và gánh nặng chứng minh thiệt hại.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam

Chương 4 đưa ra các định hướng và giải pháp cụ thể:

• Bốn phương hướng hoàn thiện:
  1. Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.
  2. Đáp ứng yêu cầu tạo lập môi trường pháp lý cho cạnh tranh công bằng, lành mạnh.
  3. Đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi của chủ thể kinh doanh và của người tiêu dùng.
  4. Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
• Các nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Hoàn thiện quy định về các loại hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN: Rà soát, xử lý mâu thuẫn giữa Luật Cạnh tranh và Luật SHTT đối với hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh; bổ sung các dạng hành vi liên quan đến kiểu dáng bao bì và tên miền internet.
  • Hoàn thiện quy định về chủ thể tham gia quan hệ pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN.
  • Hoàn thiện quy định về cơ quan thực thi: Phân định rành mạch thẩm quyền giữa cơ quan quản lý cạnh tranh và cơ quan thanh tra chuyên ngành SHTT.
  • Hoàn thiện quy định về các biện pháp xử lý: Tăng mức tiền phạt hành chính, hoàn thiện thủ tục áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và biện pháp dân sự tại Tòa án.
• Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi: Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ thực thi; đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng; tăng cường công tác phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về khoa học trên các phương diện:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN; xây dựng khung lý thuyết phân biệt hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN với hành vi xâm phạm quyền SHCN dựa trên 4 dấu hiệu cốt lõi (bản chất, đối tượng bị vi phạm, chủ thể vi phạm và yếu tố lỗi); làm rõ khái niệm, đặc điểm, cấu thành, nội dung điều chỉnh và mối quan hệ giữa pháp luật CTKLM trong lĩnh vực SHCN với các ngành luật khác.
• Về mặt thực tiễn: Khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng quy định pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng tại Việt Nam; chỉ rõ các mâu thuẫn, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân của những hạn chế trong bộ máy thực thi hành chính và tư pháp; cung cấp các bằng chứng thực nghiệm qua bảng số liệu vụ việc xử lý và khảo sát nhận thức doanh nghiệp.
• Về giải pháp: Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về hành vi, chủ thể, cơ quan thực thi, chế tài xử lý và các biện pháp nâng cao hiệu lực thực thi, phục vụ quá trình triển khai Luật Cạnh tranh 2018 và sửa đổi Luật SHTT.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo phạm vi nghiên cứu được xác định, luận án tập trung sâu vào nhóm hành vi CTKLM mang tính chất lợi dụng thành quả đầu tư của chủ thể kinh doanh khác trong lĩnh vực SHCN; chưa đi sâu nghiên cứu toàn bộ các nhóm hành vi CTKLM khác ngoài phạm vi SHCN.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động thực tế của Luật Cạnh tranh 2018 sau khi có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2019; nghiên cứu sự biến đổi của các hành vi CTKLM trong lĩnh vực SHCN trên môi trường kinh tế số, thương mại điện tử và các nền tảng xuyên biên giới.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Sử dụng làm tài liệu học tập, nghiên cứu chuyên sâu trong các môn học Luật Kinh tế, Luật Cạnh tranh và Luật Sở hữu trí tuệ; đặc biệt là nội dung phân tích lý luận và khung 4 tiêu chí phân biệt tại Chương 2.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để phục vụ việc rà soát, sửa đổi Luật Cạnh tranh, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thi hành nhằm khắc phục sự chồng chéo quy định.
• Cơ quan thực thi pháp luật (Tòa án, Thanh tra KH&CN, Quản lý cạnh tranh, Quản lý thị trường): Tham khảo trong quá trình phân định thẩm quyền, nhận diện bản chất hành vi vi phạm và áp dụng chế tài xử lý đối với các vụ việc cụ thể trên thực tế.
• Cộng đồng doanh nghiệp và luật sư: Nâng cao nhận thức pháp lý để xây dựng chiến lược bảo vệ tài sản trí tuệ và xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh từ đối thủ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp với hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp dựa trên những tiêu chí nào?

Tác giả phân biệt hai nhóm hành vi này dựa trên 4 tiêu chí cốt lõi:

• Bản chất hành vi: Xâm phạm quyền SHCN là hành vi trực tiếp xâm phạm quyền độc quyền đã được xác lập hợp pháp; CTKLM là hành vi cạnh tranh trái với tập quán trung thực, thiện chí trong thương mại.
• Đối tượng bị vi phạm: Xâm phạm quyền SHCN hướng tới đối tượng đang được bảo hộ độc quyền; CTKLM có thể hướng tới đối tượng chưa đăng ký, chỉ dẫn thương mại hoặc bí mật kinh doanh.
• Chủ thể vi phạm: Hành vi CTKLM bắt buộc phải do chủ thể kinh doanh có vị thế cạnh tranh thực hiện; hành vi xâm phạm quyền SHCN có thể do bất kỳ chủ thể nào thực hiện.
• Yếu tố lỗi: CTKLM bắt buộc phải có yếu tố lỗi cố ý; xâm phạm quyền SHCN không bắt buộc yếu tố lỗi cố ý (có thể do vô ý).

2. Sự không thống nhất điển hình giữa Luật Cạnh tranh 2004 và Luật Sở hữu trí tuệ được luận án chỉ ra là gì?

Điểm không thống nhất điển hình được luận án nêu rõ là trường hợp hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh:

• Luật Cạnh tranh 2004 quy định xâm phạm bí mật kinh doanh là hành vi CTKLM tại Điều 39 và Điều 41.
• Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2009) không quy định hành vi này trong danh mục các hành vi CTKLM tại Điều 130.
• Tuy nhiên, Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực SHCN lại quy định xử phạt vi phạm hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh tại Điểm a Khoản 15 Điều 14, tạo ra sự phức tạp và thiếu đồng bộ giữa các văn bản luật.

3. Hệ thống 5 cơ sở lý thuyết được tác giả sử dụng trong luận án gồm những lý thuyết nào?

Hệ thống lý thuyết được tác giả áp dụng bao gồm:

• Lý thuyết hành vi;
• Lý thuyết về sự công bằng;
• Lý thuyết phần thưởng (vị lợi);
• Lý thuyết tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh;
• Lý thuyết cạnh tranh "ăn bám" (cạnh tranh "ký sinh").

4. Bốn phương hướng hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp được đề xuất trong luận án là gì?

Tác giả đề xuất 4 phương hướng tại Chương 4:

• Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật;
• Đáp ứng yêu cầu tạo lập môi trường pháp lý cho cạnh tranh công bằng, lành mạnh;
• Đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi của chủ thể kinh doanh và của người tiêu dùng;
• Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Phương Thảo là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về pháp luật cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp tại Việt Nam. Công trình đã làm rõ bản chất pháp lý, xây dựng khung tiêu chí phân biệt giữa hành vi cạnh tranh không lành mạnh với xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, đồng thời chỉ ra những xung đột, bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện hành. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án cung cấp các luận cứ khoa học có giá trị thực tiễn cho việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu công nghiệp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài và các vấn đề liên quan đến đề tài. Chương 2: Những vấn đề lý luận về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp và pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam. Chương 4: Phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ở Việt Nam.

8 z C ƣơn 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp ngày càng trở nên phổ biến bởi nó đem lại lợi ích lớn cho các chủ thể thực hiện hành vi CTKLM trên thị trƣ ng mà không cần đầu tƣ vào nghiên cứu, sáng tạo. Trong th i gian qua, đã có những công trình nghiên cứu về CTKLM nói chung và pháp luật về CTKLM trong lĩnh vực SHCN nói riêng, các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án đã đƣợc quan tâm thực hiện ở trong và ngoài nƣớc. Các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp 1.

Các công trình nghiên cứu lý luận về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp Cạnh tranh không lành mạnh, quyền SHCN là những vấn đề đƣợc các học giả ở các nƣớc có nền kinh tế thị trƣ ng phát triển nghiên cứu và có các công trình khoa học đã đƣợc công bố từ thế kỷ trƣớc. Ở Việt Nam, các học giả b t đầu nghiên cứu về những vấn đề này khi Việt Nam chuyển từ nền kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trƣ ng o đó, các công trình nghiên cứu chƣa nhiều, phần lớn đều công nhận và kế thừa các vấn đề lý luận cơ ản đã đƣợc các học giả đi trƣớc xây dựng. Các công trình nghiên cứu về khái niệm và đặc điểm của hành vi cạnh tranh không lành mạnh Sách “Concurrence déloyale et parasitisme” (Cạnh tranh không lành mạnh và hành vi ăn ám) của Jean- Jacques Burst (1993) [110, p.9] nghiên cứu về các dạng hành vi cạnh tranh không lành mạnh nói chung và hành vi CTKLM “ăn ám” nói riêng. Tại trang 9, tác giả đƣa ra khái niệm “bị coi là hành vi CTKLM tất cả những hành vi trái với xử sự trung thực trong thương mại” M c 2 Phần 1 của cuốn sách tác giả phân tích 3 loại hành vi CTKLM trong 3 chƣơng: hành vi gây nhầm lẫn (Chƣơng I), hành vi gièm pha, bôi nhọ (Chƣơng II) và hành vi gây rối hoạt động 9 z của đối thủ cạnh tranh (Chƣơng III) Hành vi gây nhầm lẫn là hành vi CTKLM theo đó “chủ thể cạnh tranh, một cách rất tự nhiên có xu hướng bằng cách lợi dụng thành quả của đối thủ cạnh tranh tạo ra một sự nhầm lẫn trong suy nghĩ của khách hàng” Sự nhầm lẫn này có thể tạo ra bởi các yếu tố khác nhau: nhầm lẫn về các dấu hiệu có khả năng phân iệt nhƣ tên thƣơng mại, biển hiệu, nhãn hiệu…; nhầm lẫn về sự giới thiệu sản phẩm do đối thủ cạnh tranh sao chép bao bì sản phẩm, nhãn hàng hóa hoặc catalogue của sản phẩm; nhầm lẫn về chính các sản phẩm do việc sao chép hình dáng của sản phẩm hoặc sao chép những họa tiết bên ngoài của sản phẩm; nhầm lẫn về quảng cáo; nhầm lẫn về sự giới thiệu cửa hàng qua sự tƣơng tự trong cách giới thiệu bên trong hoặc bên ngoài cửa hàng của đối thủ cạnh tranh.

Hành vi gièm pha là “hành vi có xu hướng đưa ra những thông tin bôi nhọ về nhân thân hoặc về sản phẩm hoặc dịch vụ của đối thủ cạnh tranh” Các phƣơng tiện có thể đƣợc sử d ng để thực hiện hành vi gièm pha: t rơi, t quảng cáo, t thông tin hay tất cả các tài liệu khác. Hành vi gây rối đối thủ cạnh tranh có thể đƣợc thực hiện bởi nhiều cách thức khác nhau. Theo cách chung nhất, “đó là việc làm yếu đi đối thủ cạnh tranh bằng cách gây hại đến các phương tiện sản xuất, kinh doanh hoặc thu hút nhân sự của đối thủ cạnh tranh” Hành vi gây rối hoạt động sản xuất của đối thủ cạnh tranh thông thƣ ng là hành vi tiết lộ bí mật sản xuất hoặc bí quyết công nghệ hoặc những nguy cơ nhƣng chƣa đủ cấu thành hành vi làm hàng giả. Hành vi gây rối hoạt động thƣơng mại của đối thủ nhƣ hủy bỏ quảng cáo, làm đổi hƣớng các đơn đặt hàng, làm đổi hƣớng danh sách hay phiếu thông tin khách hàng, nhà cung cấp… Khái niệm hành vi CTKLM của Jean- Jacques urst tƣơng đồng với khái niệm CTKLM trong pháp luật ở Việt Nam hiện nay.

Các loại hành vi CTKLM, cách phân loại hành vi CTKLM theo cách phân loại của trong sách này là cách phân loại phổ biến, hiện nay vẫn đƣợc các nghiên cứu về CTKLM sử d ng. Sách “Le droit de la concurrence” (Luật cạnh tranh) của tác giả Yves Chaput (1988) [114, p.69], trang 69 khẳng định bản chất pháp lý của hành vi CTKLM là “việc áp dụng một cách rõ ràng đơn giản luật chung về trách nhiệm pháp lý ngoài hợp đồng” Từ trang 75 đến trang 84, Yves Chaput đã phân iệt hành vi CTKLM gồm 4 loại: hành vi gièm pha, hành vi gây nhầm lẫn, hành vi gây rối nội bộ doanh 10 z nghiệp và hành vi gây rối trên thị trƣ ng Hành vi gièm pha là “hành vi CTKLM có mục đích phát tán thông tin bôi nhọ, nói xấu về nhân thân đối thủ cạnh tranh, về doanh nghiệp đối thủ hay sản phẩm của doanh nghiệp đối thủ” Hành vi gây nhầm lẫn “có mục đích tạo ra sự nhầm lẫn trong suy nghĩ của công chúng” Sự nhầm lẫn này có thể là về cá nhân, về doanh nghiệp hoặc về các sản phẩm của đối thủ cạnh tranh. Hành vi gây rối nội bộ doanh nghiệp không tác động trực tiếp đến khách hàng của đối thủ mà tác động vào sức mạnh của đối thủ cạnh tranh thông qua việc thực hiện các hành vi nhƣ hành vi gián điệp công nghiệp, tiếp cận bí mật, bí quyết công nghệ, chiếm những thông điệp dữ liệu hoặc xúi gi c ngƣ i lao động bỏ việc… Hành vi gây rối chung trên thị trƣ ng, đó có thể là trƣ ng hợp một doanh nghiệp để trốn thuế và các khoản trách nhiệm xã hội đã khai áo không trung thực về số nhân công thực tế sử d ng. Nhƣ vậy, Yves Chaput cũng đứng trên quan điểm của các học giả Pháp, xác định căn cứ giải quyết hành vi CTKLM là trên cơ sở trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng.

Tuy nhiên, nhóm hành vi thứ 4- hành vi gây rối chung trên thị trƣ ng, thông thƣ ng chịu sự điều chỉnh của pháp luật trong lĩnh vực khác nhƣ thuế, luật lao động hoặc hành vi hạn chế cạnh tranh nhiều hơn là thuộc nhóm hành vi CTKLM. Sách “Le droit francais de la concurrence” (Luật cạnh tranh của Pháp) của tác giả Yves Serra (1993) [115] dành Chƣơng 2 để phân tích về CTKLM. Ông khẳng định nguyên t c các chủ thể đƣợc tự do cạnh tranh, hoàn toàn hợp pháp khi thu hút khách hàng của chủ thể khác nhƣng việc tìm kiếm khách hàng phải không đƣợc thực hiện bằng những cách thức không lành mạnh và nếu các tòa án khẳng định quyền tự do cho mỗi chủ thể kinh doanh đƣợc lôi kéo khách hàng của đối thủ cạnh tranh, thì đó phải là quyền tự do với điều kiện “tuân thủ những tập quán lành mạnh trong hoạt động thương mại” Yves Chaput phân tích các yếu tố cấu thành của hành vi CTKLM: phải có hành vi mang yếu tố lỗi, có thiệt hại và có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại. Các dạng biểu hiện của hành vi CTKLM: hành vi gây nhầm lẫn, hành vi gièm pha, hành vi gây rối hoạt động và cạnh tranh “ăn ám”.

Hành vi gây nhầm lẫn có thể là gây nhầm lẫn về bản thân doanh nghiệp hoặc về sản phẩm của doanh nghiệp. Hành vi gièm pha là xử sự có thể gây thiệt hại đến hình ảnh, danh tiếng của một doanh nghiệp hay một sản phẩm. Theo tác giả 11 z ngƣ i Pháp này, hành vi gièm pha có thể biểu hiện dƣới mọi hình thức: l i nói, hình ảnh, chữ viết; có thể hƣớng đến một sản phẩm hay một dịch v hay một nhóm nghề nghiệp; tác giả cũng xác định ranh giới giữa hành vi gièm pha và quảng cáo so sánh. Hành vi gây rối hoạt động của doanh nghiệp đối thủ thông qua việc lôi kéo ngƣ i lao động sang làm cho doanh nghiệp đối thủ, tiếp cận ngƣ i lao động để làm lộ bí mật kinh doanh.

Hành vi gây rối cũng có thể ở dạng gây rối hoạt động chung trên thị trƣ ng nhƣ việc tài xế taxi không tuân thủ những quy t c nghề nghiệp, bán hàng tự động không tuân theo các quy t c đang có hiệu lực. Hành vi “ký sinh kinh tế” là một hiện tƣợng theo đó “một chủ thể thu hút được khách hàng thông qua việc lợi dụng tên tuổi hoặc công việc của một chủ thể khác” Hành vi này bị coi là “cạnh tranh ký sinh” khi một doanh nghiệp sử d ng phƣơng thức “ký sinh kinh tế” đối với một doanh nghiệp là đối thủ cạnh tranh của nó. Nhƣ vậy, các học giả Pháp đều coi CTKLM là hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp trong thƣơng mại, chịu sự điều chỉnh của luật chung về trách nhiệm bồi thƣ ng thiệt hại ngoài hợp đồng. Các tác giả đã phân loại hành vi CTKLM thành 3 nhóm: hành vi gây nhầm lẫn, hành vi gièm pha, hành vi gây rối hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, đến nay, hành vi gây rối trật tự chung trên thị trƣ ng ít xem xét ở dạng hành vi CTKLM mà thƣ ng đƣợc xem xét vào hành vi phạm trật tự quản lý hành chính. Bên cạnh đó, một số hành vi CTKLM mới xuất hiện do yếu tố kỹ thuật công nghệ nhƣng chƣa đƣợc thể hiện trong cuốn sách nêu trên nhƣ: hành vi sử d ng tên miền gây nhầm lẫn.