ĐẶT VẤN ĐỀ Cùng với những thành tựu quan trọng khác của nhân loại, vắc xin được coi là sản phẩm vĩ đại của trí tuệ con người. Nhờ có vắc xin, con người đã thành công trong việc dự phòng, thanh toán, loại trừ được nhiều căn bệnh truyền nhiễm gây dịch nguy hiểm. Tại Việt Nam Chương trình TCMR là một trong những chương trình mục tiêu quốc gia quan trọng. Thành tựu và ý nghĩa của tiêm chủng phòng bệnh đã được khẳng định sau hơn 25 năm hoạt động: đó là sự thay đổi về cơ cấu bệnh tật ở trẻ em.
Tỷ lệ trẻ em mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đã giảm đi rõ rệt. Bệnh bại liệt đã được thanh toán từ năm 2000. Bệnh uốn ván sơ sinh được loại trừ vào năm 2005. Tỷ lệ mắc bệnh bạch hầu năm 2010 là 0,007/100.000 dân giảm 586 lần so với năm 1984 (4,1/100.
Tỷ lệ mắc ho gà năm 2010 là 0,10/100.000 dân giảm 844 lần so với năm 1984 (84,4/100. Việt Nam đang tiến tới mục tiêu loại trừ bệnh sởi vào năm 2012. Vắc xin Quinvaxem (trong thực hành tiêm chủng còn gọi là vắc xin phối hợp 5 trong 1) là loại vắc xin phối hợp với công thức mới để phòng 5 bệnh trong cùng một mũi tiêm: bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B nhằm thay thế vắc xin DPT và viêm gan B đơn giá đã dùng trước đây, đồng thời bổ sung thêm một thành phần mới là Haemophilus influenza týp b. Vắc xin Quinvaxem chính thức được đưa vào chương trình TCMR trên toàn quốc bắt đầu từ tháng 6 năm 2011.
Để gây miễn dịch cơ bản, trẻ cần tiêm chủng 3 liều vắc xin ở các thời điểm 2, 3 và 4 tháng tuổi. Đây là loại vắc xin đã được triển khai tại 50 nước trên thế giới với hơn 100 triệu liều được đánh giá là an toàn và hiệu quả [4]. Với trên 1,6 triệu trẻ em dưới 1 tuổi được sinh ra hàng năm, ước tính mỗi năm Việt Nam cần sử dụng trên 4,5 triệu liều vắc xin Quinvaxem [15]. Tuy được đánh giá là an toàn, song cũng giống như thuốc, bất cứ vắc xin nào khi sử dụng cũng có thể xảy ra những tác dụng không mong muốn.
Khi tỷ lệ 2 tiêm chủng càng cao, số lần tiếp xúc với vắc xin càng nhiều thì xác xuất gặp các phản ứng càng gia tăng. Theo tài liệu của WHO và hướng dẫn của chương trình TCMR Quốc gia, phản ứng sau tiêm chủng được định nghĩa là tình trạng bệnh xảy ra sau khi tiêm chủng được nghĩ là do tiêm chủng gây ra. Các trường hợp này có thể do vắc xin, hoặc liên quan tới quá trình tiêm chủng [11]. Phản ứng sau tiêm chủng không những chỉ phụ thuộc vào chất lượng vắc xin mà còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác như: kỹ thuật bảo quản vắc xin, chất lượng hệ thống dây chuyền lạnh, kỹ năng thực hành tiêm chủng, thể trạng của từng trẻ, kỹ năng chăm sóc và theo dõi trẻ sau tiêm chủng của các bà mẹ.
Việc đánh giá và theo dõi các phản ứng sau tiêm chủng của các loại vắc xin, đặc biệt là các vắc xin mới là hết sức quan trọng và cần thiết nhằm giúp cho các nhà chuyên môn và các nhà quản lý có thể triển khai sử dụng vắc xin rộng rãi trong cộng đồng một cách hiệu quả và an toàn nhất. Do vắc xin mới được triển khai nên đến thời điểm này ở Việt Nam nói chung và tỉnh Quảng Ninh nói riêng chưa có số liệu chính thức nào về các phản ứng sau tiêm vắc xin Quinvaxem. Chính vì những lý do và tầm quan trọng nêu trên, chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “Thực trạng phản ứng sau tiêm vắc Quinvaxem trong tiêm chủng mở rộng và thực hành chăm sóc trẻ sau tiêm chủng của các bà mẹ tại thành phố Hạ Long, Quảng Ninh, năm 2011”. Số liệu từ nghiên cứu này ngoài việc đóng góp thiết thực nhằm nâng cao chất lượng và an toàn tiêm chủng tại tỉnh Quảng Ninh, còn góp phần bổ sung thông tin vào nguồn số liệu trên cả nước về tính an toàn của vắc xin khi triển khai trên thực địa của Việt Nam.
3 MỤC TIÊU CỤ THỂ 1. Mô tả thực trạng các phản ứng sau tiêm vắc xin Quinvaxem tại thành phố Hạ Long năm 2011. Mô tả thực hành chăm sóc trẻ sau tiêm chủng của bà mẹ tại thành phố Hạ Long năm 2011. Tìm hiểu các yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc trẻ sau tiêm chủng của bà mẹ tại thành phố Hạ Long năm 2011.
4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm về vắc xin 1. Định nghĩa Vắc xin là chế phẩm sinh học với thành phần là các kháng nguyên có nguồn gốc từ các vi sinh vật gây bệnh đã được bào chế để làm giảm hoặc mất khả năng gây bệnh. Vắc xin được chủ động đưa vào trong cơ thể để kích thích cơ thể sinh miễn dịch chủ động phòng bệnh [7].
Bản chất Vắc xin có thể được chế tạo từ vi khuẩn, vi rút, hoặc độc tố của chúng hoặc tái tổ hợp từ các kháng nguyên đặc hiệu [23]. Vắc xin được chế tạo từ vi khuẩn Vắc xin vi khuẩn bất hoạt: là vắc xin chứa toàn bộ vi sinh vật bị bất hoạt (vắc xin ho gà, thương hàn tiêm) hoặc chỉ chứa các kháng nguyên đặc hiệu của vi khuẩn (vắc xin chống phế cầu, Hib). Vắc xin sống giảm độc lực (vắc xin phòng lao-BCG, thương hàn uống). Vắc xin được chế tạo từ độc tố của vi khuẩn giảm độc lực (vắc xin bạch hầu, uốn ván).
Vắc xin được chế tạo từ vi rút Vắc xin chứa toàn bộ vi rút (vắc xin bại liệt uống hoặc tiêm, vắc xin viêm gan A) hoặc vắc xin chứa kháng nguyên đặc hiệu của virus (vắc xin cúm). Vắc xin sống giảm độc lực (vắc xin sởi, bại liệt uống, thủy đậu. Vắc xin tái tổ hợp: chỉ lựa chọn những gen có tính quyết định kháng nguyên cao, sau đó cấy vào các vi sinh vật có khả năng tăng sinh nhanh và nhiều để sản xuất các gen này tạo ra một vắc xin tái tổ hợp có độ tinh khiết và có tính sinh miễn dịch cao ( vắc xin viêm gan B tái tổ hợp).Bảo quản vắc xin Vắc xin nhạy cảm với nhiệt độ và đông băng, do vậy phải bảo quản vắc xin ở nhiệt độ cho phép trong hệ thống dây chuyền lạnh (DCL). DCL là hệ thống bảo quản, vận chuyển và phân phối vắc xin từ nơi sản xuất đến người tiêu dùng [9].
5 DCL bao gồm: con người tham gia bảo quản vắc xin, hệ thống trang thiết bị bảo quản lạnh, hệ thống dụng cụ kiểm tra DCL. Nếu chỉ cần sai sót một khâu trong dây chuyền này thì vắc xin có nguy cơ bị hỏng và toàn bộ các hoạt động khác của tiêm chủng trở thành vô nghĩa. WHO khuyến cáo nhiệt độ bảo quản và vận chuyển vắc xin về cơ bản dựa vào hướng dẫn của nhà sản xuất. Mỗi vắc xin có đặc thù riêng trong việc bảo quản ở nhiệt độ nào và trong khoảng thời gian bao lâu.
Tất cả vắc xin có thể bảo quản ở nhiệt độ dương (từ +2oC đến +8oC). Tuy nhiên, một vài vắc xin có thể bảo quản ở nhiệt độ âm ( từ -15oC đến -25oC). Vắc xin sẽ mất hiệu lực vì nhiệt độ cao: Vắc xin tiếp xúc với nhiệt độ trên +8oC có thể bị mất hiệu lực sau một thời gian. Chỉ thị nhiệt độ được gắn trên nhãn lọ sẽ giúp người sử dụng phát hiện vắc xin có bị hỏng bởi tiếp xúc với nhiệt độ cao không.
Đông băng: một số vắc xin như DPT, Quinvaxem, viêm gan B.sẽ bị hỏng khi bị đông băng. Một số vắc xin nhạy cảm với ánh sáng mạnh. Do vậy khi bảo quản và sử dụng phải luôn được bảo vệ tránh tiếp xúc với ánh sáng mặt trời hoặc ánh sáng đèn nê- ông: vắc xin BCG, sởi-quai bị-rubella, sởi. Trong quá trình sản xuất các vắc xin này thường được đựng trong những lọ thủy tinh màu nâu sẫm.
Bảo quản dung môi: nếu vắc xin được đóng gói cùng dung môi thì được bảo quản ở nhiệt độ +2oC đến +8oC. Nếu dung môi không được đóng cùng gói với vắc xin thì có thể được bảo quản ở ngoài dây chuyền lạnh, nhưng cần phải được làm lạnh ở nhiệt độ +2oC đến +8oC trước khi sử dụng [17]. Vắc xin Quinvaxem Quinvaxem là vắc xin do hãng Berna Biotech, Hàn Quốc sản xuất. Đây là vắc xin dạng dung dịch có chứa các thành phần gồm: giải độc tố bạch hầu tinh chế, giải độ tố uốn ván tinh chế, vi khuẩn ho gà bất hoạt, kháng nguyên bề mặt viêm gan B, kháng nguyên của vi khuẩn Hib, và tá dược.
Tác dụng phòng các bệnh bạch 6 hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B và viêm phổi, viêm màng não mủ do Hib. Vắc xin được đóng lọ 0,5ml/lọ, bảo quản: nhiệt độ +2oC đến +8oC, tránh đông băng. Gây miễn dịch cơ bản cho trẻ dưới 1 tuổi gồm 3 liều, vào thời điểm trẻ được 2, 3, 4 tháng tuổi. Liều lượng: tiêm 0,5ml/ liều; đường tiêm: tiêm bắp; vị trí: 1/3 giữa đùi.
Không tiêm vào mông hoặc tiêm dưới da. Vắc xin được hoãn tiêm nếu trẻ có sốt hoặc có biểu hiện nhiễm trùng cấp tính. Không tiêm cho trẻ phản ứng nặng với liều tiêm trước, trẻ có phản ứng nặng với vắc xin DPT hoặc VGB, trẻ dưới 6 tuần vì không có hiệu quả do còn miễn dịch của mẹ. Những trẻ trên 5 tuổi hoặc người lớn không được tiêm vắc xin này vì sẽ tăng phản ứng sau tiêm do thành phần ho gà toàn tế bào trong vắc xin.
Những trường hợp có phản ứng nặng của liều tiêm trước đó hoặc liều tiêm trước của vắc xin DPT, VBG cần phải được xem xét, đánh giá kỹ lưỡng việc nên hay không nên tiêm chủng liều tiếp theo [14]. Phản ứng sau tiêm chủng 1. Định nghĩa Phản ứng sau tiêm chủng là tình trạng bệnh xảy ra sau khi tiêm chủng được nghĩ là do tiêm chủng gây ra. Các trường hợp này có thể do vắc xin, hoặc liên quan tới quá trình tiêm chủng [11].
Nguyên nhân Phản ứng của vắc xin: Vắc xin có tác dụng kích thích hệ thống miễn dịch của người được tiêm chủng để tạo ra miễn dịch chủ động phòng bệnh. Phản ứng tại chỗ, phản ứng sốt, và những triệu chứng toàn thân có thể là một phần của phản ứng miễn dịch cơ thể. Ngoài ra một số thành phần như tá chất, chất bảo quản có thể gây phản ứng. Rất hiếm gặp những phản ứng nặng do vắc xin.
Phản ứng sốc nặng cũng có thể qua khỏi nếu được điều trị thích hợp. Sai sót trong tiêm chủng: sai sót khi thực hành là những lỗi gây ra trong khi chuẩn bị tiêm chủng, bảo quản hoặc sử dụng vắc xin.