Chương 1 giới thiệu lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và kết cấu của luận văn. Lý do chọn đề tài Đô thị hóa là một quá trình tất yếu diễn ra trên thế giới. Đặc biệt ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, thì tốc độ đô thị hóa được thể hiện một cách rõ ràng nhất. Theo thống kê của Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng 2010, 2014), nếu năm 1990, ở Việt Nam mới có khoảng 500 đô thị, tỷ lệ đô thị hóa khoảng 18% thì đến tháng 12/2014, con số đó là 774 đô thị.
Trong đó có 2 đô thị đặc biệt, 15 đô thị loại I, 21 đô thị loại II, 42 đô thị loại III, 67 đô thị loại IV và 627 đô thị loại V. Tỷ lệ đô thị hóa trung bình cả nước khoảng 34%. Quá trình hình thành và phát triển hệ thống đô thị đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của mỗi lãnh thổ, mỗi quốc gia. Kết quả của nhiều đề tài nghiên cứu liên quan đến vấn đề đô thị hóa cũng đã chỉ ra tác động của quá trình đô thị hóa lên đời sống con người trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, trong đó có cả những mặt tích cực cũng như tiêu cực.
Với sự gia tăng dân số liên tục cũng như đáp ứng nhu cầu phát triển không ngừng của con người, quá trình đô thị hóa buộc phải diễn ra và kèm theo những hệ lụy là điều không tránh khỏi. Tuy nhiên, bên cạnh những hệ quả tiêu cực thì chúng ta không thể phủ nhận những lợi ích mà đô thị hóa mang lại. Trong các nghiên cứu của Anett và Guanghua (2013), Standard Chartered Bank (2014) chỉ ra rằng đô thị hóa có mối quan hệ tích cực đến tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư. Người dân có cơ hội tiếp cận các dịch vụ cung ứng về giáo dục, y tế, văn hóa.hiện đại hơn, chất lượng hơn.
Hay trong báo cáo Giám Sát Toàn Cầu 2013, do Ngân Hàng Thế Giới và Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế đã nhận định các nước đang phát triển cần dùng đô thị hóa để thực hiện mục tiêu phát triển thiên niên kỷ v. 1 Việt Nam đang trong giai đoạn mà theo nhận định của các chuyên gia là thời kỳ cơ cấu “dân số vàng”, làm cho quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ đi kèm với việc nhiều đô thị, khu đô thị mới được hình thành và phát triển. Trong Quyết định số 445/QĐ-TTg ngày 7/5/2009 của Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2050. Theo đó, chỉ tiêu đô thị đến năm 2025, tổng số đô thị cả nước khoảng 1000 đô thị, trong đó, đô thị từ loại I đến đặc biệt là 17 đô thị, đô thị loại II là 20 đô thị; đô thị loại III là 81 đô thị; đô thị loại IV là 122 đô thị, còn lại là các đô thị loại V.
Năm 2015 cũng là năm quan trọng đánh dấu việc hoàn thành khuôn khổ Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDG) bảo đảm cho quá trình chuyển đổi sang các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Bên cạnh đó, chúng ta đang đẩy nhanh quá trình phát triển trở thành một nước công nghiệp hiện đại vào năm 2020. Do đó việc xây dựng và phát triển đô thị theo hướng bền vững là hết sức cần thiết. Từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đô thị hóa tại các tỉnh – thành phố ở Việt Nam” bằng mô hình kinh tế lượng để thực hiện luận văn thạc sỹ kinh tế học.
Qua đó góp phần cho các nhà quản lý có thêm nguồn tư liệu tham khảo về những vấn đề liên quan đến tình hình đô thị hóa ở các tỉnh - thành phố nhằm xây dựng hệ thống đô thị Việt Nam hướng đến sự phát triển bền vững, sử dụng nguồn tài nguyên hợp lý mà vẫn phải đảm bảo chất lượng cuộc sống cho con người. Vấn đề nghiên cứu Luận văn “Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đô thị hóa tại các tỉnh – thành phố ở Việt Nam” nghiên cứu và làm rõ một số yếu tố thuộc lĩnh vực kinh tế - xã hội có khả năng tác động đến tốc độ đô thị hóa tại 63 tỉnh – thành phố ở Việt Nam. Trong đó, các chỉ số về lĩnh vực kinh tế: GRDP bình quân đầu người; Tỷ trọng công nghiệp – xây dưng và dịch vụ trong cơ cấu kinh tế; Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài; 2 Tỷ trọng xuất khẩu và nhập khẩu so với GRDP. Các chỉ tiêu đại diện cho lĩnh vực xã hội: Số sinh viên đại học – cao đẳng; Tốc độ tăng dân số; Cơ sở hạ tầng giao thông; Tỷ lệ hộ nghèo.
Bên cạnh đó, đề tài còn nghiên cứu vấn đề quy hoạch ảnh hưởng đến thực trạng phát triển đô thị. Từ kết quả nghiên cứu, đưa ra nhận định và gợi ý đề xuất cho các địa phương trong định hướng xây dựng phát triển đô thị hiệu quả hơn. Mục tiêu nghiên cứu - Trên nền tảng cơ sở lý luận và tổng hợp các nghiên cứu trước để đánh giá thực trạng đô thị hóa, từ đó xác định những yếu tố của mô hình đô thị hóa ở Việt Nam. - Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố có khả năng tác động đến tốc độ đô thị hóa.
- Phân tích kết quả mô hình và gợi ý chính sách cho nhà quản lý trong định hướng xây dựng đô thị gắn với phát triển kinh tế xã hội ở địa phương. Câu hỏi nghiên cứu Để giải quyết mục tiêu đã đề ra, luận văn tập trung phân tích các vấn đề sau: - Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đô thị hóa? Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đó như thế nào? - Mức độ ý nghĩa thu được từ kết quả nghiên cứu? Các gợi ý về giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch và quản lý đô thị cho các địa phương? 1. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận văn nghiên cứu các yếu tố về kinh tế - xã hội, cũng như công tác lập quy hoạch sử dụng đất ảnh hưởng đến quá trình đô thị hóa tại các tỉnh – thành phố ở Việt Nam. 3 Nghiên cứu được thực hiện cho 63 tỉnh - thành phố ở Việt Nam, bao gồm: An Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bạc Liêu, Bắc Kạn, Bắc Giang, Bắc Ninh, Bến Tre, Bình Dương, Bình Định, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cao Bằng, Cần Thơ, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Đắk Nông, Điện Biên, Đồng Nai, Đồng Tháp, Gia Lai, Hà Giang, Hà Nam, Hà Nội, Hà Tĩnh, Hải Dương, Hải Phòng, Hậu Giang, Hòa Bình, Hưng Yên, Khánh Hòa, Kiên Giang, Kon Tum, Lai Châu, Lâm Đồng, Lạng Sơn, Lào Cai, Long An, Nam Định, Nghệ An, Ninh Bình, Ninh Thuận, Phú Thọ, Phú Yên, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Ninh, Quảng Trị, Sóc Trăng, Sơn La, Tây Ninh, Thái Bình, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Thừa Thiên - Huế, Tiền Giang, Tp Hồ Chí Minh, Trà Vinh, Tuyên Quang, Vĩnh Long, Vĩnh Phúc và Yên Bái.
Thời gian nghiên cứu từ năm 2010 - 2014. Dữ liệu về thời gian liên tục trong 5 năm 2010, 2011, 2012, 2013 và 2014 của 63 tỉnh - thành phố. Phƣơng pháp nghiên cứu: Có nhiều phương pháp đánh giá về mức độ đô thị hóa: Phương pháp viễn thám, phương pháp phân tích đa tiêu chí, phương pháp sử dụng chuyên gia, phương pháp xác định bằng tỷ lệ dân số đô thị. Đề tài này nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình đô thị hóa thông qua mô hình kinh tế lượng.
Trong đó, biến quan sát là mức độ đô thị hóa, còn các biến độc lập là những yếu tố về về kinh tế - xã hội có tác động đến quá trình đô thị hóa. Do đó nghiên cứu lựa chọn phương pháp xác định bằng tỷ lệ dân số đô thị để đại diện cho biến quan sát là mức độ đô thị hóa. Trên cơ sở dữ liệu thu thập được và một số nghiên cứu trước, đề tài sử dụng phần mềm Stata13 để phân tích mô hình theo các phương pháp phân tích cho dữ liệu bảng. Ý nghĩa của nghiên cứu: 4 Luận văn hoàn thiện sẽ bổ sung thêm nguồn tư liệu tham khảo cho các nhà quản lý trong việc lập quy hoạch, xây dựng và cải tạo đô thị, phát triển kinh tế - xã hội nhằm nâng cao chất lượng sống cho nhân dân.
Kết cấu của luận văn: Ngoài các phần mục lục, bảng biểu, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm 6 chương: Chƣơng 1: Giới thiệu. Chương này giới thiệu tổng quan về vấn đề nghiên cứu; mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu; xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu. Chƣơng 2: Tổng quan cơ sở lý thuyết. Chương 2 trình bày khái niệm về đô thị, các yếu tố kinh tế - xã hội liên quan, khái quát quá trình đô thị hóa ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay.
Trình bày mối quan hệ giữa Đô thị hóa với Tăng trưởng kinh tế; Công nghiệp hóa; Đô thị hóa và các Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ gắn với mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam; Đô thị hóa bền vững trong công tác quy hoạch sử dụng đất ở Việt Nam. Đồng thời chương này cũng khái quát một số nghiên cứu trước đây về vấn đề đô thị hóa. Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu. Trên cơ sở những lý thuyết có được ở chương 2, chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, mô hình kinh tế lượng và cơ sở nguồn dữ liệu nghiên cứu.
Chƣơng 4: Phân tích kết quả. Chương này phân tích mô tả thống kê dữ liệu, phân tích kết quả mô hình kinh tế lượng, kiểm tra mức độ phù hợp của mô hình thông qua các phương pháp kiểm định trong kinh tế lượng. Sau đó, lựa chọn phương pháp cho kết quả mô hình phù hợp. Từ đó giải thích, trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu đặt ra.
Chƣơng 5: Kết luận và khuyến nghị. Chương này đưa ra kết luận dựa trên kết quả nghiên cứu đã đạt được, từ đó có hướng đề xuất các giải pháp, chính sách 5 góp phần xây dựng định hướng cho quá trình đô thị hóa. Đồng thời, chương này cũng nêu lên những hạn chế của nghiên cứu và gợi ý cho hướng nghiên cứu tiếp theo.