Phân Tích Các Yếu Tố Tác Động Đến Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu 0546 phân tích các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các nhtm việt nam khóa luận, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Trâm
• Người hướng dẫn: ThS. Võ Văn Hảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Phân Tích Các Yếu Tố Tác Động Đến Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. BỐ CỤC ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. THU NHẬP LÃI THUẦN CỦA NHTM
• 2.1.1. Khái niệm về tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM
• 2.1.2. Cách đo lường thu nhập lãi thuần của NHTM
• 2.1.3. Ý nghĩa của tỷ lệ thu nhập lãi thuần
• 2.2. CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TỶ LỆ THU NHẬP LÃI THUẦN
• 2.2.1. Các yếu tố vi mô
• 2.2.1.1. Mức ngại rủi ro (hay quy mô vốn chủ sở hữu)
• 2.2.1.2. Quy mô hoạt động cho vay
• 2.2.1.3. Tính thanh khoản
• 2.2.1.4. Rủi ro tín dụng
• 2.2.1.5. Chi phí hoạt động
• 2.2.1.6. Chất lượng quản lý
• 2.2.1.7. Chính sách dự trữ tại Ngân hàng Nhà nước
• 2.2.2. Yếu tố vĩ mô (Lãi suất)
• 2.3. NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TỶ LỆ THU THẬP LÃI THUẦN CỦA NHTM
• 2.3.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.3.2. Các nghiên cứu trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. GIỚI THIỆU MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH
• 3.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.2.2. Các biến độc lập
• 3.2.2.1. Mức ngại rủi ro (CAP)
• 3.2.2.2. Quy mô hoạt động cho vay (LOAN)
• 3.2.2.3. Tính thanh khoản (LIQ)
• 3.2.2.4. Rủi ro tín dụng (CR)
• 3.2.2.5. Chi phí hoạt động (OE)
• 3.2.2.6. Chất lượng quản lý (MQ)
• 3.2.2.7. Chính sách dự trữ tại NHNN (SBR)
• 3.3. THU THẬP SỐ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH DỮ LIỆU
• 3.4.1. Giới thiệu về dữ liệu bảng
• 3.4.2. Một số phương pháp ước lượng cơ bản trong hồi quy dữ liệu bảng
• 3.4.2.1. Phương pháp bình phương tối thiểu dạng gộp (Pooled OLS)
• 3.4.2.2. Phương pháp hiệu ứng cố định (Fixed Effects Model – FEM)
• 3.4.2.3. Phương pháp hiệu ứng ngẫu nhiên (Random Effects Model – REM)
• 3.4.3. Lựa chọn mô hình hồi quy
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ THỐNG KÊ MÔ TẢ DỮ LIỆU
• 4.1.1. Tỷ lệ thu nhập lãi thuần NIM
• 4.1.2. Mức ngại rủi ro (CAP)
• 4.1.3. Quy mô hoạt động cho vay (LOAN)
• 4.1.4. Rủi ro tín dụng (CR)
• 4.1.5. Chi phí hoạt động (OE)
• 4.1.6. Chất lượng quản lý (MQ)
• 4.1.7. Chính sách dự trữ tại NHNN (SBR)
• 4.2. PHÂN TÍCH SỰ TƯƠNG QUAN
• 4.3. LỰA CHỌN MÔ HÌNH
• 4.3.1. Kết quả ước lượng hồi quy
• 4.3.2. Kiểm định lựa chọn mô hình
• 4.4. KIỂM ĐỊNH CÁC KHUYẾT TẬT CỦA MÔ HÌNH REM
• 4.4.1. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.4.2. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 4.4.3. Kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi
• 4.4.4. Khắc phục các khuyết tật
• 4.5. PHÂN TÍCH DẤU CỦA CÁC BIẾN
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.2. KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI CÁC NHTM VIỆT NAM VÀ CƠ QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
• 5.2.1. Đối với các NHTM
• 5.2.1.1. Kiểm soát tăng trưởng tín dụng
• 5.2.1.2. Kiểm soát rủi ro tín dụng
• 5.2.1.3. Tăng cường quản lý chi phí
• 5.2.1.4. Kiểm soát chất lượng quản lý
• 5.2.1.5. Tăng cường tài sản thanh khoản
• 5.2.2. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước
• 5.3. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU MỞ RỘNG
• 5.3.1. Hạn chế của đề tài
• 5.3.2. Hướng mở rộng đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) là một chỉ số quan trọng trong ngành ngân hàng, phản ánh khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. NIM được tính bằng chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi phải trả so với tổng tài sản có sinh lãi. Chỉ số này không chỉ giúp đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng mà còn ảnh hưởng đến sự ổn định của nền kinh tế. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, việc phân tích các yếu tố tác động đến NIM là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

1.1. Khái Niệm Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần

Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) là chỉ số đo lường khả năng sinh lời của ngân hàng, được tính bằng tỷ lệ giữa thu nhập lãi và chi phí lãi. NIM cao cho thấy ngân hàng có khả năng tạo ra lợi nhuận tốt từ hoạt động cho vay.

1.2. Vai Trò Của NIM Trong Ngành Ngân Hàng

NIM không chỉ là thước đo hiệu quả hoạt động của ngân hàng mà còn ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và chính sách lãi suất. Một NIM cao có thể thu hút nhiều nhà đầu tư và khách hàng.

II. Các Thách Thức Đối Với Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần Của Ngân Hàng Thương Mại

Ngành ngân hàng thương mại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và nâng cao tỷ lệ thu nhập lãi thuần. Các yếu tố như lãi suất biến động, rủi ro tín dụng và chi phí hoạt động đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến NIM. Việc quản lý rủi ro và tối ưu hóa chi phí là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngân hàng.

2.1. Tác Động Của Lãi Suất Đến NIM

Lãi suất là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến NIM. Khi lãi suất tăng, chi phí vay mượn của ngân hàng cũng tăng, có thể làm giảm NIM nếu không được quản lý tốt.

2.2. Rủi Ro Tín Dụng Và Chi Phí Hoạt Động

Rủi ro tín dụng và chi phí hoạt động cao có thể làm giảm khả năng sinh lời của ngân hàng. Việc kiểm soát rủi ro và tối ưu hóa chi phí là cần thiết để duy trì NIM ở mức cao.

III. Phương Pháp Phân Tích Tác Động Đến Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần

Để phân tích các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần, nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy dữ liệu bảng với các mô hình như Pooled OLS, Fixed Effects Model và Random Effects Model. Các biến độc lập như mức ngại rủi ro, quy mô hoạt động cho vay, tính thanh khoản, rủi ro tín dụng, chi phí hoạt động, chất lượng quản lý và chính sách dự trữ ngân hàng nhà nước được xem xét.

3.1. Mô Hình Hồi Quy Dữ Liệu Bảng

Mô hình hồi quy dữ liệu bảng cho phép phân tích tác động của nhiều biến độc lập đến NIM, giúp xác định các yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần.

3.2. Các Biến Độc Lập Trong Nghiên Cứu

Các biến như mức ngại rủi ro, quy mô cho vay và chi phí hoạt động được đưa vào mô hình để đánh giá tác động của chúng đến NIM. Việc lựa chọn biến phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo độ chính xác của kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Đến Tỷ Lệ Thu Nhập Lãi Thuần

Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố như chi phí hoạt động, chính sách dự trữ và lãi suất có tác động tích cực đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần. Ngược lại, quy mô cho vay và rủi ro tín dụng lại có tác động tiêu cực. Những phát hiện này cung cấp thông tin quan trọng cho các ngân hàng trong việc điều chỉnh chiến lược kinh doanh.

4.1. Phân Tích Kết Quả Hồi Quy

Kết quả hồi quy cho thấy rằng chi phí hoạt động và chính sách dự trữ có tác động tích cực đến NIM, trong khi quy mô cho vay và rủi ro tín dụng có tác động ngược chiều.

4.2. Ý Nghĩa Của Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp các ngân hàng hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến NIM mà còn cung cấp cơ sở để xây dựng các chính sách quản lý hiệu quả hơn.

V. Kết Luận Và Khuyến Nghị Đối Với Ngân Hàng Thương Mại

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quản lý hiệu quả các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Các ngân hàng cần chú trọng đến việc kiểm soát chi phí, quản lý rủi ro và điều chỉnh chính sách lãi suất để tối ưu hóa NIM.

5.1. Khuyến Nghị Đối Với Ngân Hàng

Các ngân hàng nên tập trung vào việc kiểm soát chi phí hoạt động và rủi ro tín dụng để nâng cao NIM. Việc cải thiện chất lượng quản lý cũng là một yếu tố quan trọng.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Cho Cơ Quan Quản Lý

Cơ quan quản lý nhà nước cần có chính sách ổn định lãi suất và hỗ trợ ngân hàng trong việc quản lý rủi ro để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Phân tích các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các ngân hàng thương mại Việt Nam" được thực hiện bởi học viên Nguyễn Ngọc Trâm (MSHV: 030631150300, Lớp: HQ03 - GE01), chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã ngành: 7340201), Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Võ Văn Hảo vào tháng 12 năm 2019.

Trong cấu trúc của nền kinh tế quốc gia, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò là trung gian tài chính huyết mạch, quyết định trực tiếp đến mức độ tăng trưởng và tính ổn định vĩ mô. Tại Việt Nam, hoạt động huy động vốn tiền gửi và cấp tín dụng cho vay luôn là các hoạt động kinh doanh chủ đạo, đóng góp phần lớn nguồn thu nhập cho các ngân hàng. Để đo lường khả năng sinh lời và hiệu quả hoạt động, tỷ lệ thu nhập lãi thuần (Net Interest Margin - NIM, được xác định bằng tỷ lệ chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi trên tổng tài sản Có sinh lãi) là một chỉ báo tài chính mang tính cốt lõi. Tuy nhiên, sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, trước định hướng của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước trong việc duy trì mặt bằng lãi suất cho vay ở mức thấp nhằm hỗ trợ phục hồi sản xuất kinh doanh, biên độ lãi ròng của các NHTM chịu áp lực thu hẹp đáng kể. Mặt khác, NIM duy trì quá cao trong thời gian dài có thể làm suy giảm chức năng trung gian tài chính do đẩy chi phí vốn của nền kinh tế lên cao, trong khi NIM quá thấp lại đe dọa trực tiếp đến sự lành mạnh và an toàn vốn của ngân hàng. Xuất phát từ thực tế đó, việc phân tích định lượng các nhân tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của các NHTM tại Việt Nam, đo lường mức độ tác động của từng yếu tố, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện tỷ lệ thu nhập lãi thuần và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống NHTM.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Tìm hiểu về tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của các NHTM và hệ thống các yếu tố tác động đến thu nhập lãi thuần của NHTM.
  2. Phân tích mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM Việt Nam dựa trên mô hình hồi quy đa biến.
  3. Đưa ra các đề xuất, khuyến nghị nhằm nâng cao tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM Việt Nam trên cơ sở kết quả nghiên cứu thực nghiệm.

Để hoàn thành các mục tiêu trên, tác giả đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu:

1. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của các NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2018?
2. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của các NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2018 như thế nào?
3. Từ kết quả phân tích thực trạng có những đề xuất gì để các NHTM cải thiện tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM)?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) của NHTM và các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM.
• Phạm vi không gian: 25 ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2008 - 2018, số liệu tài chính thu thập theo chu kỳ năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt khái niệm và khung pháp lý, đề tài tiếp cận khái niệm NIM theo nghiên cứu của John W. Goddard (1992) và Thông tư số 52/2018/TT-NHNN ngày 31 tháng 12 năm 2018 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định về xếp hạng tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Tác giả so sánh hai công thức đo lường phổ biến trên thế giới và lựa chọn công thức xác định biến phụ thuộc dựa trên quy mô tài sản Có sinh lãi bình quân:

$$\text{NIM} = \frac{\text{Thu nhập lãi} - \text{Chi phí lãi}}{\text{Tổng tài sản Có sinh lãi bình quân}}$$

Trong đó, thu nhập lãi và chi phí lãi được trích xuất từ Báo cáo kết quả kinh doanh; tài sản Có sinh lãi bình quân bao gồm: tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước, tiền gửi và cho vay các tổ chức tín dụng khác, cho vay khách hàng, chứng khoán đầu tư, các khoản góp vốn và đầu tư dài hạn được phản ánh trên Bảng cân đối kế toán. Các khía cạnh pháp lý điều chỉnh hoạt động tín dụng và quản trị rủi ro được viện dẫn gồm Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng xử lý rủi ro tín dụng và Thông tư số 156/2016/TT-NHNN về quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.

Về khung mô hình lý thuyết, nghiên cứu kế thừa nền tảng từ mô hình xác định biên lãi thuần của Ho & Saunders (1981) và mô hình thực nghiệm của Neelesh Gounder & Parmendra Sharma (2012). Tác giả phát triển mô hình cho thị trường Việt Nam bằng việc bổ sung biến quy mô hoạt động cho vay (LOAN) dựa trên nghiên cứu của Demirguc-Kunt (1999), Khrawish & cs (2008), Maudos & Solis (2009), Hassan Hamadi & Ali Awdeh (2012), Phạm Hoàng Ân & Võ Thị Kim Loan (2016); đồng thời bổ sung biến kinh tế vĩ mô là lãi suất cho vay (IRT) dựa trên nghiên cứu của Hassan Hamadi & Ali Awdeh (2012), Bektas (2014), Raja Almarzoqi & Sami Ben Naceur (2015).

Mô hình hồi quy đa biến tổng quát được thiết lập như sau:

• Biến phụ thuộc: Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM).
• Các biến độc lập vi mô nội tại ngân hàng:
  1. Mức ngại rủi ro (CAP): Tỷ lệ Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản (%).
  2. Quy mô hoạt động cho vay (LOAN): Tỷ lệ Tổng cho vay / Tổng tài sản (%).
  3. Tính thanh khoản (LIQ): Đo lường lượng tiền và tương đương tiền nhằm đáp ứng các nghĩa vụ nợ đến hạn.
  4. Rủi ro tín dụng (CR): Đo lường qua quy mô dự phòng rủi ro và tổn thất tín dụng.
  5. Chi phí hoạt động (OE): Tỷ lệ Chi phí hoạt động / Tổng tài sản (%) theo Daniel K. Chekol & Milcah Mutwol (2012).
  6. Chất lượng quản lý (MQ): Tỷ số Tổng chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động (%) theo Angbazo (1997), Maudos & Fernandez (2004).
  7. Chính sách dự trữ tại Ngân hàng Nhà nước (SBR): Tỷ lệ Tiền gửi tại NHNN / Tổng tài sản sinh lời (%) theo Maudos & Fernandez (2004), Bektas (2014).
• Biến độc lập vĩ mô: 8. Lãi suất (IRT): Lãi suất cho vay trung bình năm của các NHTM tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu thực hiện qua hai bước:

• Phương pháp định tính: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả chuỗi thời gian và phân tích ma trận tương quan để đánh giá sơ bộ phân phối của các biến và mối quan hệ tuyến tính giữa các biến độc lập với biến phụ thuộc.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng kỹ thuật phân tích hồi quy dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) với tổng cộng 275 quan sát (25 NHTM trong 11 năm). Tác giả lần lượt ước lượng ba dạng mô hình: Mô hình bình phương tối thiểu dạng gộp (Pooled OLS), Mô hình hiệu ứng cố định (Fixed Effects Model - FEM) và Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
• Quy trình kiểm định lựa chọn mô hình và khuyết tật:
  • Thực hiện kiểm định F (F-test) và kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier (LM test) để đánh giá sự khác biệt giữa các thực thể, loại bỏ mô hình Pooled OLS.
  • Thực hiện kiểm định Hausman để xác định sự tương quan giữa các biến giải thích và thành phần ngẫu nhiên, từ đó lựa chọn giữa FEM và REM.
  • Kiểm định chẩn đoán khuyết tật đối với mô hình được chọn: Kiểm định hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF) kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến; Kiểm định Wooldridge kiểm tra hiện tượng tự tương quan chuỗi; Kiểm định LM Breusch-Pagan kiểm tra hiện tượng phương sai thay đổi (heteroskedasticity).
  • Khắc phục khuyết tật: Ước lượng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên với sai số chuẩn mạnh (Random Effects Model with Robust Standard Errors).

Nguồn dữ liệu: Số liệu vi mô của 25 NHTM Việt Nam giai đoạn 2008 - 2018 thu thập từ Báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm; số liệu lãi suất cho vay trung bình năm thu thập từ cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank). Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê Stata 13.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 mở đầu bằng việc phân tích lý do chọn đề tài nghiên cứu. Tác giả luận giải vai trò huyết mạch của hệ thống NHTM đối với nền kinh tế và tầm quan trọng của chỉ tiêu tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) trong đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Chương nêu rõ 1 mục tiêu nghiên cứu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể và thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm. Bên cạnh việc xác định rõ đối tượng nghiên cứu (NIM và các yếu tố ảnh hưởng) cùng phạm vi nghiên cứu (25 NHTM Việt Nam, giai đoạn 2008 - 2018), tác giả tóm lược phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên dữ liệu bảng. Phần ý nghĩa thực tiễn chỉ rõ đề tài cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các nhân tố quyết định NIM, đồng thời tạo điểm mới so với các nghiên cứu trong nước trước đó khi đưa thêm biến lãi suất vĩ mô (IRT) vào mô hình. Kết cấu khóa luận gồm 5 chương cũng được giới thiệu chi tiết tại chương này.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 tập trung hệ thống hóa toàn bộ lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm liên quan đến NIM của NHTM:

• Khái niệm và phương pháp đo lường: Trình bày định nghĩa NIM theo John W. Goddard (1992) và Thông tư 52/2018/TT-NHNN; phân tích hai công thức tính toán và giải thích cơ sở lựa chọn công thức lấy thu nhập lãi thuần chia cho tổng tài sản Có sinh lãi bình quân; phân tích ý nghĩa kinh tế của NIM dưới góc độ quản trị ngân hàng (đánh giá hiệu quả quản lý tài sản Có và tài sản Nợ, mức NIM > 5% là tương đối cao, < 3% là thấp theo Standard & Poor's) và góc độ lợi ích xã hội (phản ánh mức độ cạnh tranh ngành và chi phí tiếp cận vốn vay của doanh nghiệp).
• Cơ chế tác động của các biến nghiên cứu: Luận giải cơ chế vận hành của 7 biến vi mô: mức ngại rủi ro (CAP), quy mô hoạt động cho vay (LOAN), tính thanh khoản (LIQ), rủi ro tín dụng (CR), chi phí hoạt động (OE), chất lượng quản lý (MQ), chính sách dự trữ tại NHNN (SBR) và 1 biến vĩ mô là lãi suất cho vay (IRT).
• Khảo lược nghiên cứu thực nghiệm: Phân tích sâu sắc các công trình nghiên cứu quốc tế từ giai đoạn sơ khởi đến hiện đại, bao gồm Ho & Saunders (1981), Angbazo (1997), Demirguc-Kunt & Huizinga (1999), Saunders & Schumacher (2000), Brock & Suarez (2000), Joaquin Maudos & Juan Fernandez de Guevara (2004), Husni Khrawish & cs (2008), Aboagye & cs (2008), Samy Ben Naceur & Mohamed Goaied (2008), Maudos & Solis (2009), Mugume (2009), Ahmet Ugur & Hankan Erkus (2010), Fungáčová & Poghosyan (2011), Ben Khediri & Ben-Khedhiri (2011), Daniel K. Chekolb & Milcah Mutwolc (2012), Neelesh Gounder & Parmendra Sharma (2012), Hassan Hamadi & Ali Awdeh (2012), Akinlo & Owoyemi (2012), Ong Tze San & Teh Boon Heng (2013), Ines Ghazouani Ben Ameur & Sonia Moussa Mhiri (2013), Pamuji Gesang Raharjo & cs (2014), Bektas (2014), Were & Wambua (2014), Raja Almarzoqi & Sami Ben Naceur (2015). Đây là cơ sở khoa học trực tiếp để tác giả xác lập các biến và kỳ vọng dấu giả thuyết.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình thiết kế nghiên cứu:

• Xây dựng mô hình: Thuyết minh mô hình nghiên cứu kế thừa từ Neelesh Gounder & Parmendra Sharma (2012), bổ sung biến LOAN và IRT.
• Định nghĩa biến và kỳ vọng dấu: Thiết lập Bảng 3.1 giải thích chi tiết biến phụ thuộc NIM, cách tính toán 8 biến độc lập (CAP, LOAN, LIQ, CR, OE, MQ, SBR, IRT) và cơ sở kỳ vọng mối quan hệ cùng chiều hoặc ngược chiều.
• Thu thập dữ liệu: Trình bày danh sách 25 NHTM tại Việt Nam trong Bảng 3.2 cùng phương pháp thu thập dữ liệu bảng cân bằng 11 năm liên tục (2008 - 2018), hình thành bộ dữ liệu 275 quan sát.
• Phương pháp phân tích: Trình bày nền tảng lý thuyết của ba mô hình ước lượng dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM); quy trình thực hiện kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Breusch-Pagan LM, Hausman test); các phương pháp kiểm định khuyết tật mô hình (VIF, Wooldridge test, Breusch-Pagan LM test) và quy trình xử lý khuyết tật bằng hồi quy hiệu chỉnh sai số chuẩn mạnh Robust Standard Errors; tóm tắt quy trình nghiên cứu thông qua Hình 3.1.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố và thảo luận các kết quả phân tích định lượng trên Stata 13:

• Thống kê mô tả và phân tích tương quan: Thống kê mô tả dữ liệu bảng (Bảng 4.1) và các đồ thị trực quan từ Hình 4.1 đến Hình 4.10 về tỷ lệ NIM trung bình, tổng vốn chủ sở hữu, tổng cho vay, tốc độ tăng trưởng thanh khoản, tổng dự phòng rủi ro cho vay, chi phí hoạt động, chất lượng quản lý, tiền gửi tại NHNN và lãi suất cho vay trung bình giai đoạn 2008 - 2018. Bảng 4.2 thể hiện ma trận hệ số tương quan giữa các biến.
• Kết quả ước lượng hồi quy và lựa chọn mô hình: Trình bày kết quả hồi quy ban đầu của Pooled OLS, FEM và REM (Bảng 4.3). Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình (Bảng 4.4) cho thấy kiểm định F-test và Breusch-Pagan LM có mức ý nghĩa 1%, bác bỏ mô hình Pooled OLS. Kiểm định Hausman cho thấy không có tương quan giữa các biến độc lập và thành phần ngẫu nhiên, dẫn đến kết luận lựa chọn mô hình REM.
• Kiểm định khuyết tật trên mô hình REM: Kiểm định VIF (Bảng 4.5) cho kết quả các hệ số phóng đại phương sai đều nhỏ hơn 10 rất nhiều, khẳng định mô hình không xuất hiện hiện tượng đa cộng tuyến. Kiểm định Wooldridge (Bảng 4.6) xác nhận mô hình tồn tại hiện tượng tự tương quan. Kiểm định LM Breusch-Pagan (Bảng 4.7) xác nhận mô hình bị hiện tượng phương sai thay đổi.
• Khắc phục khuyết tật và phân tích dấu: Tác giả thực hiện ước lượng mô hình REM theo phương pháp sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors - Bảng 4.8), cho ra kết quả Prob = 0, khẳng định mô hình hồi quy có độ phù hợp thống kê rất cao với biến phụ thuộc NIM. Kết quả phân tích dấu và mức ý nghĩa của các hệ số hồi quy được thảo luận chi tiết làm căn cứ thực tiễn cho chương tiếp theo.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Chương 5 đúc kết các phát hiện then chốt và đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Khuyến nghị đối với các NHTM Việt Nam: Tập trung vào 5 nhóm hành động cụ thể gồm kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng, kiểm soát chặt chẽ rủi ro tín dụng, tăng cường quản lý chi phí hoạt động, kiểm soát và tối ưu hóa chất lượng quản lý, tăng cường tài sản thanh khoản.
• Khuyến nghị đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Đề xuất Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước duy trì ổn định mặt bằng lãi suất cho vay thông qua công cụ chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt.
• Hạn chế và hướng nghiên cứu mở rộng: Chỉ rõ giới hạn về mẫu nghiên cứu (25 NHTM) và số lượng biến vĩ mô trong phương trình hồi quy, đồng thời gợi ý mở rộng phạm vi dữ liệu và tích hợp thêm các nhân tố vĩ mô khác trong các nghiên cứu tương lai.

Kết quả và đóng góp

Kết quả ước lượng định lượng cuối cùng từ mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên với sai số chuẩn mạnh (Random Effects Model with Robust Standard Errors) được tổng hợp cụ thể trong bảng dưới đây:

Tên biến nghiên cứu	Ký hiệu	Phương pháp đo lường	Tác động thực nghiệm đến NIM	Mức ý nghĩa thống kê
Chi phí hoạt động	OE	Chi phí hoạt động / Tổng tài sản (%)	Cùng chiều (+)	1%
Chính sách dự trữ tại NHNN	SBR	Tiền gửi tại NHNN / Tổng tài sản sinh lời (%)	Cùng chiều (+)	5%
Lãi suất	IRT	Lãi suất cho vay trung bình năm của NHTM (%)	Cùng chiều (+)	5%
Quy mô hoạt động cho vay	LOAN	Tổng cho vay / Tổng tài sản (%)	Ngược chiều (-)	10%
Rủi ro tín dụng	CR	Dự phòng rủi ro và tổn thất tín dụng	Ngược chiều (-)	5%
Chất lượng quản lý	MQ	Tổng chi phí HĐ / Tổng thu nhập HĐ (%)	Ngược chiều (-)	1%
Mức ngại rủi ro	CAP	Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản (%)	Không tác động	Không có ý nghĩa
Tính thanh khoản	LIQ	Khả năng đáp ứng nghĩa vụ nợ đến hạn	Không tác động	Không có ý nghĩa

Phân tích chi tiết các phát hiện:

1. Nhóm nhân tố tác động cùng chiều:
   • Chi phí hoạt động (OE, mức ý nghĩa 1%): Biến này có mối quan hệ đồng biến mạnh mẽ với NIM. Khi chi phí hoạt động gia tăng, các NHTM có xu hướng chuyển gánh nặng chi phí này sang khách hàng bằng cách nới rộng biên độ lãi suất (tăng lãi suất cho vay và giảm lãi suất tiền gửi), từ đó làm tăng tỷ lệ thu nhập lãi thuần.
   • Chính sách dự trữ tại NHNN (SBR, mức ý nghĩa 5%): Tiền gửi dự trữ tại NHNN tác động cùng chiều đến tỷ lệ NIM của các NHTM trong mẫu nghiên cứu.
   • Lãi suất thị trường (IRT, mức ý nghĩa 5%): Lãi suất cho vay bình quân tăng lên trực tiếp mở rộng nguồn thu lãi từ các hợp đồng tín dụng, đóng góp tích cực vào việc gia tăng NIM.
2. Nhóm nhân tố tác động ngược chiều:
   • Quy mô hoạt động cho vay (LOAN, mức ý nghĩa 10%): Tác động nghịch chiều cho thấy việc mở rộng quy mô dư nợ cho vay trên tổng tài sản không đồng nghĩa với gia tăng NIM; trái lại, việc tăng trưởng tín dụng nóng có thể đi kèm áp lực chi phí huy động vốn và rủi ro thanh khoản, làm thu hẹp biên lãi thuần.
   • Rủi ro tín dụng (CR, mức ý nghĩa 5%): Rủi ro tín dụng gia tăng buộc các ngân hàng phải trích lập dự phòng tổn thất lớn hơn và đối mặt với nợ xấu không tạo ra thu nhập lãi, dẫn đến suy giảm lợi nhuận và NIM.
   • Chất lượng quản lý (MQ, mức ý nghĩa 1%): Biến chất lượng quản lý được xác định bằng tỷ số Chi phí hoạt động trên Thu nhập hoạt động. Tỷ số này càng cao phản ánh hiệu quả quản trị chi phí của ban điều hành càng kém, dẫn tới tác động tiêu cực đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần.
3. Nhóm nhân tố không có ý nghĩa thống kê:
   • Mức ngại rủi ro (CAP) và Tính thanh khoản (LIQ) không có ý nghĩa thống kê trong mô hình ước lượng thực nghiệm tại 25 NHTM Việt Nam giai đoạn 2008 - 2018.

Đóng góp của khóa luận:

• Về mặt học thuật: Bổ sung thêm biến kinh tế vĩ mô lãi suất (IRT) vào mô hình thực nghiệm xác định NIM tại thị trường Việt Nam so với các nghiên cứu trước đó, giúp làm rõ hơn cơ chế tác động của đặc thù ngành và môi trường lãi suất vĩ mô đến NIM.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm tin cậy trong chuỗi dữ liệu 11 năm (2008 - 2018), giúp các nhà quản trị ngân hàng nhận diện đúng vai trò của từng yếu tố để xây dựng kế hoạch kinh doanh hợp lý; đồng thời cung cấp căn cứ để Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước ban hành các chính sách tiền tệ nhằm hỗ trợ hệ thống ngân hàng tăng trưởng bền vững.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi dữ liệu vi mô mới chỉ giới hạn ở 25 ngân hàng thương mại tại Việt Nam, chưa bao phủ toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các định chế phi ngân hàng đang hoạt động trong nước.
• Mô hình nghiên cứu mới chỉ tích hợp một biến số vĩ mô đại diện cho đặc trưng ngành là lãi suất cho vay (IRT). Các nhân tố vĩ mô có ảnh hưởng tiềm tàng khác được thảo luận trong phần cơ sở lý thuyết (như tốc độ tăng trưởng kinh tế GDP, tỷ lệ lạm phát, tỷ giá hối đoái, cung tiền) chưa được đưa vào phương trình ước lượng chính thức.

Hướng mở rộng đề tài:

• Mở rộng phạm vi mẫu nghiên cứu bằng cách tăng thêm số lượng ngân hàng khảo sát và cập nhật chuỗi thời gian số liệu sau năm 2018 để kiểm định tính ổn định của các hệ số hồi quy trong các chu kỳ kinh tế mới.
• Đưa thêm các biến vĩ mô khác (tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát, chỉ số giá tiêu dùng CPI) và các biến đặc thù thị trường (chỉ số tập trung ngành Herfindahl-Hirschman, chỉ số Lerner, cơ cấu sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân) vào mô hình thực nghiệm để phản ánh toàn diện hơn các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học ứng dụng: Tài liệu cung cấp tài liệu tham khảo hoàn chỉnh về cấu trúc một nghiên cứu định lượng, phương pháp trích lập các chỉ tiêu tài chính ngân hàng từ Báo cáo tài chính kiểm toán và Báo cáo thường niên.
• Người nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng trên dữ liệu bảng: Phần phương pháp nghiên cứu (Chương 3) và kết quả phân tích thực nghiệm (Chương 4) là tài liệu mẫu mực về quy trình phân tích kinh tế lượng: từ thống kê mô tả, ma trận tương quan, ước lượng Pooled OLS, FEM, REM, thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Breusch-Pagan LM, Hausman test) đến việc kiểm tra khuyết tật (đa cộng tuyến VIF, tự tương quan Wooldridge, phương sai sai số thay đổi LM test) và xử lý bằng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên với sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors) trên phần mềm Stata.
• Các nhà quản trị ngân hàng thương mại: Căn cứ thực nghiệm rõ ràng để điều hành chính sách quản trị chi phí hoạt động, kiểm soát chất lượng tín dụng, phân bổ tài sản Có sinh lãi và điều chỉnh cơ chế lãi suất nhằm đảm bảo tỷ lệ NIM tối ưu.
• Cơ quan quản lý Nhà nước: Tài liệu tham khảo hữu ích cho các chuyên gia hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước trong việc đánh giá tác động lan truyền của chính sách dự trữ bắt buộc và cơ chế điều hành lãi suất lên biên độ lợi nhuận của hệ thống NHTM.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng công thức nào để đo lường biến phụ thuộc tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM)?
Tác giả sử dụng công thức tính toán dựa trên quy mô tài sản Có sinh lãi bình quân (Công thức 2 kế thừa từ Bektas, 2014 và Meshesha Demie Jima, 2017), cụ thể:

$$\text{NIM} = \frac{\text{Thu nhập lãi} - \text{Chi phí lãi}}{\text{Tổng tài sản Có sinh lãi bình quân}}$$

Trong đó, tử số là khoản mục Thu nhập lãi thuần phản ánh trên Báo cáo kết quả kinh doanh; mẫu số là bình quân các khoản mục tài sản Có sinh lãi trên Bảng cân đối kế toán gồm: tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước, tiền gửi và cho vay tổ chức tín dụng khác, cho vay khách hàng, chứng khoán đầu tư và góp vốn, đầu tư dài hạn.

2. Mẫu dữ liệu nghiên cứu và thời gian quan sát của đề tài được xác định như thế nào?
Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) thu thập từ 25 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 11 năm liên tục, từ năm 2008 đến năm 2018, với tổng số 275 quan sát hàng năm.

3. Vì sao tác giả lựa chọn mô hình hồi quy REM theo sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors) làm kết quả phân tích cuối cùng?
Ban đầu, các kiểm định F-test và Breusch-Pagan LM loại bỏ mô hình Pooled OLS ở mức ý nghĩa 1%. Kiểm định Hausman sau đó cho thấy không có tương quan giữa các biến độc lập và thành phần ngẫu nhiên, xác nhận mô hình REM phù hợp hơn FEM. Khi kiểm định các khuyết tật của mô hình REM, tác giả nhận thấy mô hình không bị đa cộng tuyến (hệ số VIF rất nhỏ hơn 10), nhưng lại mắc hiện tượng tự tương quan (kiểm định Wooldridge) và hiện tượng phương sai thay đổi (kiểm định LM Breusch-Pagan). Do đó, phương pháp hồi quy REM hiệu chỉnh sai số chuẩn mạnh được áp dụng để khắc phục hoàn toàn hai khuyết tật này, cho giá trị Prob = 0 và đảm bảo tính vững của các ước lượng.

4. Những nhân tố nào tác động ngược chiều đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM Việt Nam trong mô hình nghiên cứu?
Mô hình ước lượng chỉ ra 3 nhân tố có tác động ngược chiều đến NIM: quy mô hoạt động cho vay (LOAN, mức ý nghĩa 10%), rủi ro tín dụng (CR, mức ý nghĩa 5%) và chất lượng quản lý (MQ, mức ý nghĩa 1%, đo bằng tỷ lệ Tổng chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động).

5. Nghiên cứu này có điểm bổ sung mới nào về mặt biến số so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
So với các nghiên cứu trước đây ở thị trường Việt Nam chủ yếu tập trung vào các đặc trưng vi mô nội tại, nghiên cứu của tác giả Nguyễn Ngọc Trâm đã bổ sung thêm biến kinh tế vĩ mô là lãi suất cho vay trung bình năm của các NHTM (IRT) thu thập từ dữ liệu Ngân hàng Thế giới, nhằm phản ánh sâu sắc hơn tác động từ đặc thù môi trường ngành đến tỷ lệ NIM.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Ngọc Trâm đã hoàn thành việc phân tích định lượng các nhân tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) tại 25 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2018 bằng kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng. Kết quả ước lượng mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên với sai số chuẩn mạnh (REM Robust) chứng minh chi phí hoạt động, chính sách dự trữ tại NHNN và lãi suất tác động cùng chiều, trong khi quy mô cho vay, rủi ro tín dụng và tỷ lệ chi phí trên thu nhập hoạt động tác động ngược chiều lên NIM. Đây là công trình nghiên cứu có cơ sở lý luận chặt chẽ, đóng góp các bằng chứng thực nghiệm quan trọng hỗ trợ công tác quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại và cung cấp hàm ý chính sách giá trị cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Chương này đề tài sẽ nêu ra cơ sở cho việc chọn đề tài, mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, tóm lược lại phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa của đề tài và bố cục của đề tài. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM Chương này sẽ tập trung nêu lên cơ sở lý thuyết về tỷ lệ thu nhập lãi thuần trong NHTM và các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM. Đồng thời trình bày các dẫn chứng là kết quả của các nghiên cứu trước đây có liên quan đến vấn đề các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần. 4 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5 Chương này đề tài sẽ xây dựng mô hình nghiên cứu, thiết lập các giả thuyết nghiên cứu và trình bày phương pháp thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu để kiểm định các giả thuyết.

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN Chương này đề tài thực hiện thống kê mô tả, phân tích sự tương quan giữ các biến trong mô hình, thực hiện kiểm định nghiên cứu đồng thời thảo luận về kết quả nghiên cứu. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Chương này đề tài nêu tóm tắt vấn đề nghiên cứu và các kết quả nghiên cứu chính của đề tài, những khuyến nghị cho các NHTM Việt Nam và gợi ý các chính sách liên quan đến việc cải thiện tỷ lệ thu nhập lãi thuần. Đồng thời trình bày các hạn chế mà đề tài chưa thực hiện được và hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài. 6 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Chương 1 đã trình bày sơ lược về vấn đề nghiên cứu, câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu sẽ được sử dụng trong đề tài và cấu trúc thực hiện luận văn.

Nhằm xác định các yếu tố tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2018, đề tài đã xác định mục tiêu nghiên cứu và hình thành 3 câu hỏi nghiên cứu: Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2018; Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của các NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2018; Từ kết quả phân tích thực trạng có những đề xuất gì để các NHTM cải thiện tỷ lệ thu nhập lãi thuần? Để trả lời cho những câu hỏi trên, chương 2 tác giả sẽ đưa ra các cơ sở lý thuyết về tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM, các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM và khảo lược các nghiên cứu trong và ngoài nước trước đây làm cơ sở để phát triển giả thuyết nghiên cứu ở chương 3. 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT Trong chương này, tác giả sẽ trình bày những cơ sở lý thuyết về tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM, các yếu tố ảnh hưởng tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM. Đồng thời, chương này cũng khảo lược các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước trước đây về các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thu nhập lãi thuần NHTM.1 THU NHẬP LÃI THUẦN CỦA NHTM 2.1 Khái niệm về tỷ lệ thu nhập lãi thuần của NHTM John W. Goddard (1992) là tác giả của cuốn sách “Successful Bank Asset/Liability Management: A Guide to the Future Beyond Gap”.

Trong đó, các tác giả viết rằng: “Tỷ lệ thu nhập lãi thuần (Net interest margin – NIM) là thước đo chênh lệch giữa thu nhập lãi do ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính khác tạo ra và số tiền lãi phải trả cho khách hàng (ví dụ: tiền gửi, cho vay), so với tài sản có sinh lãi. Nó tương tự như tỷ suất lợi nhuận gộp của các công ty phi tài chính”. Tại Việt Nam, theo thông tư số 52/2018/TT-NHNN về quy định xếp hạng tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành ngày 31 tháng 12 năm 2018 định nghĩa rằng: “Thu nhập lãi thuần (NIM) là chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Chỉ tiêu này phản ánh chênh lệch giữa lãi suất huy động bình quân và lãi suất cho vay bình quân của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài”.2 Cách đo lường thu nhập lãi thuần của NHTM Trên thế giới có nhiều các tính khác nhau, tuy nhiên hai cách tính thông dụng nhất được sử dụng cũng như đã thể hiện ở nhiều các công trình nghiên cứu trước đây:  Công thức 1: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑙ã𝑖 − 𝐶ℎ𝑖 𝑝ℎí 𝑙ã𝑖 𝑁𝐼𝑀 = 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 (Fungáčová & Poghosyan, 2011 ;Hamadi & Awdeh, 2012;.) 8  Công thức 2: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑙ã𝑖 − 𝐶ℎ𝑖 𝑝ℎí 𝑙ã𝑖 𝑁𝐼𝑀 = 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 𝐶ó sinh 𝑙ã𝑖 𝑏ì𝑛ℎ 𝑞𝑢â𝑛 9 (Bektas, E., 2014; Meshesha Demie Jima, 2017;…) Trong bài luận văn này tác giả sẽ sử dụng công thức 2 là chênh lệch giữa thu nhập từ lãi mà ngân hàng nhận được và chi phí lãi mà ngân hàng phải trả, chia cho tài sản Có sinh lãi bình quân của ngân hàng.

Trong đó: - Thu nhập lãi thuần (thu nhập lãi trừ chi phí lãi) là khoản mục Thu nhập lãi thuần phản ánh trên Báo cáo kết quả kinh doanh theo quy định của pháp luật về chế độ báo cáo tài chính đối với các tổ chức tín dụng.  Thu nhập lãi là các khoản thu nhập từ lãi cho vay, lãi tiền gửi, lãi từ kinh doanh và đầu tư chứng khoán nợ, lãi từ nghiệp vụ bảo lãnh và các khoản thu khác từ hoạt động tín dụng.  Chi phí lãi là các khoản chi phí mà ngân hàng phải trả từ hoạt động huy động tiền gửi, cho vay, phát hành giấy tờ có giá và từ hoạt động tín dụng khác. - Tài sản Có sinh lãi là tổng các khoản mục: Tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước; Tiền gửi tại các tổ chức tín dụng khác và cho vay các tổ chức tín dụng khác (không bao gồm dự phòng rủi ro); Cho vay khách hàng (không bao gồm dự phòng rủi ro); Chứng khoán đầu tư (không bao gồm dự phòng giảm giá); Khoản góp vốn, đầu tư dài hạn (không bao gồm dự phòng giảm giá); phản ánh trên Bảng cân đối kế toán theo quy định của pháp luật về chế độ báo cáo tài chính đối với các tổ chức tín dụng.3 Ý nghĩa của tỷ lệ thu nhập lãi thuần Xét về khía cạnh kinh tế, tỷ lệ thu nhập lãi thuần là thước đo khả năng sinh lời của các NHTM, giúp các nhà quản trị đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng.

Tỷ lệ thu nhập lãi thuần góp phần quan trọng trong tổng thu nhập hoạt động của ngân hàng, khi chỉ số NIM này càng cao phản ánh được ngân hàng đang hoạt động tốt trong việc quản trị tài sản có và tài sản nợ cũng như các khoản cho vay và các khoản tiền gửi. Ngược lại, chỉ số NIM càng thấp cho thấy lợi nhuận của ngân hàng đang có xu hướng giảm đi. Theo Standard & Poor's (S&P) là một công ty dịch vụ tài chính đánh giá tỷ lệ thu nhập lãi thuần thì chỉ số NIM lớn hơn 5% được xem là tương đối 10 cao và dưới 3% được xem là thấp. 11 Xét về khía cạnh lợi ích xã hội, tỷ lệ thu nhập lãi thuần tốt hay xấu chỉ là mang tính chất nhất thời.

Khi chỉ số NIM càng tăng làm cho lãi suất cho vay cao gây khó khăn lên cho các doanh nghiệp muốn vay vốn và lãi suất huy động thấp sẽ gây bất lợi cho việc huy động tiền gửi của dân cư. Khi chỉ số NIM thấp thì lại phản ánh sự hiệu quả trong hoạt động cạnh tranh của ngành ngân hàng. Các NHTM sẽ cạnh tranh nhau trong việc điều chỉnh mức lãi suất huy động, cho vay và chi ngoài lãi. Tuy nhiên, khi môi trường cạnh tranh yếu kém thì các ngân hàng được phép thực hiện cấp tín dụng với lãi suất thấp nhằm tăng thị phần, vì thế không thể chắc NIM thấp là tốt.

Tóm lại, tỷ lệ thu nhập lãi có tác động tích cực hay tiêu cực còn tùy thuộc vào các yếu tố và môi trường, nhưng tỷ lệ này cao luôn được coi là tốt hơn. Tỷ lệ thu nhập lãi thuần thấp phản ánh hoạt động ngân hàng không hiệu quả nhưng lại giúp các doanh nghiệp thiếu vốn tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Ngược lại, NIM cao là biểu hiện ngân hàng có lợi nhuận tốt nhưng lại là bất lợi cho lưu thông tín dụng và chủ thể đi vay.2 CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TỶ LỆ THU NHẬP LÃI THUẦN 2.1 Các yếu tố vi mô 2.1 Mức ngại rủi ro (hay quy mô vốn chủ sở hữu) Mức ngại rủi ro là chỉ tiêu đo lường mức độ chấp nhận rủi ro của nhà quản trị ngân hàng. (1997), Ugur & Erkus (2010), Hamadi & Awdeh (2012) thì trong nghiên cứu của các tác giả đã đo lường biến này qua chỉ tiêu tỷ lệ 𝑉ố𝑛 𝑐ℎủ 𝑠ở ℎữ𝑢 vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản của ngân hàng, cụ thể như sau: 𝑀ứ𝑐 𝑛𝑔ạ𝑖 𝑟ủ𝑖 𝑟𝑜 (𝐸𝑞𝑢𝑖𝑡𝑦 𝑐𝑎𝑝𝑖𝑡𝑎𝑙 − 𝐶𝐴𝑃) = × 100% 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡à𝑖 𝑠ả𝑛 Vốn chủ sở hữu của ngân hàng được hình thành từ vốn góp của các cổ đông và vốn tích lũy từ lợi nhuận sau thuế của ngân hàng.

Các ngân hàng có đủ vốn chủ sở hữu theo pháp luật quy định để có thể có được giấy phép hoạt động. Vốn chủ sở hữu đóng vai trò là một tấm đệm chống lại rủi ro phá sản vì vốn giúp trang trải 12 những thua lỗ về tài chính và nghiệp vụ. Vì thế, CAP được xem như là một biến để đo lường sự an toàn và tính lành mạnh của ngân hàng. Nó cho thấy khả năng hấp thụ thiệt hại bất ngờ của một ngân hàng.

13 Tỷ số này càng cao thì mức ngại rủi ro càng cao. Điều này đồng nghĩa với việc ngân hàng sẽ sử dụng vốn tự có nhiều hơn thay vì sử dụng nguồn vốn huy động từ bên ngoài. Từ đó giúp cho ngân hàng giảm bớt chi phí cho việc huy động vốn và giảm chi phí vốn, cho vay nhiều hơn, ảnh hưởng tích cực lên tỷ lệ thu nhập lãi thuần của ngân hàng (Demirguc-kunt, A.2 Quy mô hoạt động cho vay Hoạt động cho vay là một trong những hoạt động đem lại nguồn thu chủ yếu cho các ngân hàng thương mại. Cụ thể, ngân hàng sẽ huy động các khoản tiền nhàn rỗi và sử dụng lượng tiền đó để đáp ứng nhu cầu vay vốn của khách hàng.