BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ---------------------------- TRẦN ĐĂNG PHÚC PHÂN TÍCH RỦI RO TÍN DỤNG PHI CHÍNH THỨC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG TP. HỒ CHÍ MINH – Năm 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ---------------------------- TRẦN ĐĂNG PHÚC PHÂN TÍCH RỦI RO TÍN DỤNG PHI CHÍNH THỨC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG Chuyên ngành: Chính sách công Mã số: 60340402 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS.
TRẦN THỊ QUẾ GIANG TP. Hồ Chí Minh – Năm 2015 -i- LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình giảng dạy kinh tế Fulbright.
Tác giả luận văn Trần Đăng Phúc -ii- LỜI CẢM ƠN Xin kính gửi lời cảm ơn trân trọng tới Tiến sĩ Trần Thị Quế Giang, ngƣời trực tiếp hƣớng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài này. Những phản biện, góp ý của cô đã giúp tôi nhận ra rất nhiều vấn đề hữu ích. Tôi vô cùng biết ơn thầy Nguyễn Xuân Thành, thầy Đỗ Thiên Anh Tuấn và thầy Huỳnh Thế Du đã góp ý, định hƣớng, đánh giá nhiều vấn đề liên quan tới luận văn. Tôi cũng xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tất cả quý thầy cô của Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright với lòng nhiệt huyết vô tận với các học viên.
Tôi đã rất may mắn đƣợc tiếp nhận khối lƣợng kiến thức khổng lồ, đƣợc rèn luyện kỹ năng nghiên cứu, đánh giá, phân tích vấn đề dƣới nhiều góc độ khác nhau. Tôi còn đƣợc nâng cao các kỹ năng mềm khác nhƣ phản biện, thuyết trình và giao tiếp. Các bạn đồng môn lớp MPP6 cũng đã cùng tôi trải nghiệm một cảm giác đắm chìm trong cuộc thám hiểm chinh phục tri thức mang tên Fulbright. Xin cám ơn tất cả mọi ngƣời đã giúp tôi biết đƣợc nhiều hơn, hiểu đƣợc sâu sắc hơn và luôn luôn cảm thấy hạnh phúc hơn bao giờ hết.
Xin gửi lời cảm ơn riêng tới bạn Lê Phan Ái Nhân, Chu Thị Hoàng Oanh, Đặng Văn Tuyển và chị Ngô Thanh Tuyền đã có nhiều góp ý và tƣ vấn, góp phần không nhỏ vào quá trình hoàn thành luận văn của tôi. Trần Đăng Phúc -iii- TÓM TẮT Khi doanh nghiệp vay nợ phi chính thức từ các đối tƣợng không đƣợc cấp giấy phép hoạt động tín dụng, một số vấn đề rủi ro cho ngƣời cho vay và nhiều đối tƣợng khác có thể xảy ra. Ngƣời cho vay đối mặt với rủi ro mất vốn cao, khi doanh nghiệp đi vay có xác suất lâm vào khó khăn tài chính hay bị phá sản cao hơn so với các doanh nghiệp chỉ vay từ các tổ chức tín dụng. Theo thống kê của luận văn, quy mô tín dụng phi chính thức, tính trên tổng số dƣ nợ vay ngắn hạn và vay dài hạn, nhìn chung gia tăng trong giai đoạn 2007-2012 và suy giảm từ 2012-2013.
Nhiều khả năng do áp lực thuế giá trị gia tăng 10% trên lãi vay, nhiều doanh nghiệp đã giảm cho vay, nhƣng cũng có thể họ tìm cách cấp tín dụng trá hình qua các hoạt động thông thƣờng khác của doanh nghiệp. Tín dụng phi chính thức có mức độ phổ biến cao, khoảng 43% doanh nghiệp trong khảo sát có sử dụng tín dụng phi chính thức, vào thời điểm ngày 31/12/2013. Thông qua kết quả phân tích các tình huống, luận văn cho thấy tín dụng phi chính thức có thể tạo rủi ro lớn cho các bên liên quan khác. Với cơ quan thuế, đây là công cụ để doanh nghiệp né tránh nghĩa vụ thuế phải nộp.
Ngoài ra, tín dụng phi chính thức còn làm số liệu thống kê và nhận định tình hình kinh tế, xã hội giảm mức độ chuẩn xác và vô hiệu hóa phần nào các chƣơng trình hỗ trợ tín dụng ƣu đãi của chính phủ. Ngoài ra, luận văn còn nhận diện dấu hiệu sử dụng tín dụng phi chính thức thông thƣờng và trá hình để cổ đông có quyền kiểm soát cao với doanh nghiệp bòn rút lợi ích từ doanh nghiệp. Điều này gây thiệt hại cho các cổ đông không có quyền kiểm soát cao và các chủ nợ khác, đặc biệt là ngân hàng thƣơng mại, cho các doanh nghiệp bị bòn rút vay vốn và đang khó rút vốn ra. Những thiệt hại này diễn ra trong im lặng và khó bị phát hiện, nhận diện nhƣng khả năng xảy ra thƣờng xuyên trong thực tế là rất lớn.
Từ các phát hiện trên, trên mạch phân tích là nhận diện – đánh giá – phân tích rủi ro tín dụng phi chính thức, luận văn đề xuất các kiến nghị chính sách theo hƣớng giảm rủi ro cho các hình thái gặp trục trặc cao và điều chỉnh các chính sách hỗ trợ tín dụng ƣu đãi của chính phủ. -iv- MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC CÁC ĐỊNH NGHĨA/KHÁI NIỆM.
vii DANH MỤC BẢNG .viii DANH MỤC HÌNH. ix DANH MỤC HỘP. x CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI .1 Bối cảnh nghiên cứu .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Đối tƣợng và câu hỏi nghiên cứu .4 Phạm vi nghiên cứu .5 Phƣơng pháp nghiên cứu .6 Nguồn dữ liệu .7 Bố cục luận văn. 4 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT .1 Khái niệm và thực trạng tín dụng phi chính thức tại Việt Nam .2 Vấn đề rủi ro tín dụng phi chính thức .3 Chính sách về tín dụng phi chính thức với doanh nghiệp phi tài chính .4 Khung phân tích rủi ro tín dụng phi chính thức.
8 CHƢƠNG 3: THỐNG KÊ QUY MÔ TÍN DỤNG PHI CHÍNH THỨC .1 Tổng quan về đối tƣợng nghiên cứu .2 Quy mô tín dụng phi chính thức .3 Số lƣợng doanh nghiệp tiếp cận tín dụng phi chính thức.4 Đánh giá xác suất khốn khó tài chính của DNNY vay phi chính thức. 16 CHƢƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC TÌNH HUỐNG .1 Sử dụng tín dụng phi chính thức để giãn thuế: Tình huống BHT .2 Liên minh tín dụng doanh nghiệp – doanh nghiệp và nông dân: Tình huống BHS và tập đoàn Thành Thành Công .3 Rủi ro đạo đức và sự bòn rút: Tình huống GGG. 32 CHƢƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH .2 Kiến nghị chính sách .1 Nhóm khuyến nghị với tín dụng chính thức .2 Nhóm khuyến nghị với tín dụng phi chính thức .3 Khuyến nghị khác .3 Giới hạn nghiên cứu. 42 TÀI LIỆU THAM KHẢO.
49 -vi- DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tên tiếng Việt Agribank Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam BHS Công ty Cổ phần Đƣờng Biên Hòa BHT Công ty Cổ phần Đầu tƣ Xây dựng Bạch Đằng TMC BVMT (Quỹ) Bảo vệ môi trƣờng CPĐT (Công ty) Cổ phần đầu tƣ CPĐT TTC (Công ty) Cổ phần Đầu tƣ Thành Thành Công TC (Công ty) Tài chính CTTC (Công ty) Cho thuê tài chính DNNY Doanh nghiệp niêm yết ĐTPT (Quỹ) Đầu tƣ phát triển EBIT Lợi nhuận trƣớc thuế và lãi vay GGG Công ty Cổ phần Ô tô Giải Phóng GTGT (thuế) Giá trị gia tăng HĐQT Hội đồng quản trị Long Giang Công ty cổ phần Tập đoàn Đầu tƣ Long Giang SBT Công ty Cổ phần Mía đƣờng Thành Thành Công Tây Ninh TNDN (Thuế) Thu nhập doanh nghiệp TTC Thành Thành Công TTC Trading Công ty cổ phần thƣơng mại Thành Thành Công UBND Ủy ban nhân dân -vii- DANH MỤC CÁC ĐỊNH NGHĨA/KHÁI NIỆM Khái niệm Ý nghĩa Tổ chức tín dụng Tổ chức tín dụng là các tổ chức đƣợc cấp giấp phép hoạt động tín dụng, bao gồm ngân hàng, các công ty tài chính, các công ty cho thuê tài chính, quỹ hỗ trợ phát triển và quỹ bảo vệ môi trƣờng. Tín dụng phi ngân Tổ chức tín dụng phi ngân hàng là loại hình tổ chức đƣợc hàng1 thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhƣng không đƣợc nhận tiền gửi không kỳ hạn, không làm dịch vụ thanh toán. Tín dụng phi ngân hàng đƣợc cấp bởi công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính (không tính các công ty con của ngân hàng), quỹ đầu tƣ phát triển và quỹ bảo vệ môi trƣờng. Tín dụng ngân hàng Tín dụng cấp bởi các tổ chức là ngân hàng và các công ty tài chính, công ty tài chính là công ty con của ngân hàng.
Liên minh tín dụng Khái niệm luận văn sử dụng, để chỉ một nhóm các doanh nghiệp có mối quan hệ cấp tín dụng phi chính thức lẫn nhau. 1 Các khái niệm liên quan đến các tổ chức tín dụng đƣợc tham khảo và tổng hợp từ Luật các tổ chức tín dụng (2010), Thông tƣ 36/2014/TT-NHNN(2010), Huỳnh Thế Du và đồng sự (2013). -viii- DANH MỤC BẢNG Bảng 4.1: Tình huống BHT, thông tin phát hành cổ phần 2010 - 2014 .2: Tình huống BHT, khảo sát một số doanh nghiệp tƣơng đƣơng. 21 -ix- DANH MỤC HÌNH Hình 3.1: Số doanh nghiệp niêm yết hằng năm .2: Quy mô tín dụng phi chính thức nhóm 1 (2012-2013) .3: Cấu trúc tài trợ nợ vay doanh nghiệp nhóm 1 (2012-2013) .4: Quy mô tín dụng phi chính thức nhóm 2 (2007-2013) .5: Cấu trúc tài trợ nợ vay doanh nghiệp nhóm 2 (2007-2013) .6: Số lƣợng doanh nghiệp tiếp cận tín dụng trên 614 DNNY của nhóm 1 .7: Số lƣợng doanh nghiệp tiếp cận tín dụng trên 271 DNNY của nhóm 2 .8: Thống kê mô tả hệ số Z’’ của hai nhóm DNNY (2013) .1: Tình huống BHS, so sánh chênh lệch lãi suất đi vay và cho vay .2: Tình huống BHS, dƣ nợ cho vay vào cuối năm từ 2009-2014 .3: Tình huống BHS, cơ cấu thu nhập từ lãi tín dụng trong EBT .4: Tình huống BHS, phân tích cơ cấu doanh thu 2009-2014.5: Sơ đồ mạng lƣới tín dụng BHS và các tổ chức khác (năm 2013).6: Sơ đồ mô tả tình huống GGG theo tổ chức .7: Sơ đồ mô tả tình huống GGG theo thời gian .8: EBIT và EAT của GGG từ 2006-2014 .9: Tình huống GGG, Phân tích tăng trƣởng nợ vay.10: Tình huống GGG, Phân tích tăng trƣởng tín dụng ngân hàng.
37 -x- DANH MỤC HỘP Hộp 2.1: Công văn nội bộ chính phủ về tín dụng phi chính thức .1: Thông tin chia cổ tức của BHT. 24 -1- CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1.1 Bối cảnh nghiên cứu Trong quá trình tồn tại và phát triển, bên cạnh vốn chủ sở hữu, doanh nghiệp thƣờng có nhu cầu tài trợ bằng nợ vay, cho các kế hoạch kinh doanh của họ.
