Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần việt nam

Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thu Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Tài
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Phân Tích Mối Quan Hệ Giữa Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH NGÂN HÀNG
• 1.1. Khái quát về ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 1.2. Ngân hàng và các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng
• 1.3. Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng trong ngân hàng
• 1.4. Khái quát về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại
• 1.5. Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại theo cách tiếp cận truyền thống
• 1.6. Hiệu quả kinh doanh ngân hàng theo cách tiếp cận đường biên hiệu quả
• 1.7. Phân loại hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Các cách tiếp cận trong xây dựng đường biên hiệu quả
• 1.8. Khái quát các cách tiếp cận về hoạt động kinh doanh ngân hàng
• 1.9. Đo lường hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 1.10. Lý thuyết về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng
• 1.11. Tác động của rủi ro tín dụng tới hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Tác động của hiệu quả kinh doanh của ngân hàng tới rủi ro tín dụng
• 1.12. Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa hiệu quả kinh doanh ngân hàng và rủi ro tín dụng
• 1.13. Nghiên cứu ngoài nước về hiệu quả kinh doanh ngân hàng trong mối quan hệ với rủi ro tín dụng
• 1.14. Các nghiên cứu trong nước
• 1.15. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 2.3. Khung phân tích của luận án
• 2.4. Nguồn dữ liệu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp lựa chọn biến nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp truyền thống
• 2.6.2. Phương pháp hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỐI QUAN HỆ GIỮA RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG TMCP VIỆT NAM
• 3.1. Lịch sử ra đời và phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 3.2. Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam theo phương pháp truyền thống
• 3.3. Mức độ tăng trưởng tài sản và vốn
• 3.4. Mức độ tăng trưởng tín dụng
• 3.5. Khả năng sinh lời và tỷ lệ nợ xấu
• 3.6. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo phương pháp tham số SFA
• 3.6.1. Khái quát về phương pháp tham số SFA sử dụng để đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 3.6.2. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo phương pháp tham số SFA
• 3.7. Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.7.1. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng khi có tác động của rủi ro tín dụng
• 3.7.2. Đánh giá sự thay đổi của hiệu quả kinh doanh ngân hàng khi có tác động của rủi ro tín dụng
• 3.7.3. Lượng hóa sự ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 3.8. So sánh hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam giữa mô hình 3 với phương pháp truyền thống
• 3.9. Đánh giá tác động của hiệu quả kinh doanh đối với rủi ro tín dụng của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 3.10. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. Phát hiện của đề tài
• 4.2. Phát hiện về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo cách tiếp cận truyền thống
• 4.3. Phát hiện về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo cách tiếp cận hiện đại
• 4.4. Phát hiện về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5. Kiến nghị đối với các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 4.5.1. Hoàn thiện phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng
• 4.5.2. Ước tính mức hiệu quả kinh doanh và rủi ro tín dụng
• 4.6. Kiến nghị đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước
• 4.6.1. Chứng khoán hóa nợ xấu
• 4.6.2. Phát triển thị trường mua bán nợ
• 4.7. Hạn chế của đề tài và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Hiểu rõ mối quan hệ này giúp các ngân hàng có chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả hơn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các khía cạnh khác nhau của rủi ro tín dụng và cách nó tác động đến hiệu quả kinh doanh.

1.1. Khái Niệm Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay do khách hàng không thực hiện nghĩa vụ trả nợ. Điều này có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân như phá sản hoặc từ chối thanh toán. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng để quản lý rủi ro hiệu quả.

1.2. Hiệu Quả Kinh Doanh Của Ngân Hàng Thương Mại

Hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại được đo lường qua nhiều chỉ tiêu như lợi nhuận, tỷ lệ nợ xấu và khả năng sinh lời. Các ngân hàng cần tối ưu hóa các chỉ tiêu này để đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

II. Vấn Đề Rủi Ro Tín Dụng Đối Với Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần

Rủi ro tín dụng không chỉ ảnh hưởng đến lợi nhuận mà còn có thể dẫn đến sự sụp đổ của ngân hàng nếu không được quản lý đúng cách. Các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc kiểm soát rủi ro tín dụng.

2.1. Các Thách Thức Trong Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Một trong những thách thức lớn nhất là việc đánh giá chính xác khả năng trả nợ của khách hàng. Các ngân hàng cần có hệ thống thông tin và phân tích dữ liệu mạnh mẽ để đưa ra quyết định cho vay hợp lý.

2.2. Tác Động Của Rủi Ro Tín Dụng Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Rủi ro tín dụng cao có thể dẫn đến tỷ lệ nợ xấu tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng sinh lời của ngân hàng. Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải có chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả để bảo vệ lợi ích của mình.

III. Phương Pháp Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Hiệu Quả

Để giảm thiểu rủi ro tín dụng, các ngân hàng cần áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiện đại. Việc này không chỉ giúp bảo vệ tài sản mà còn nâng cao hiệu quả kinh doanh.

3.1. Các Phương Pháp Đánh Giá Rủi Ro Tín Dụng

Các phương pháp đánh giá rủi ro tín dụng bao gồm phân tích tài chính, đánh giá lịch sử tín dụng và sử dụng các mô hình định lượng. Những phương pháp này giúp ngân hàng đưa ra quyết định cho vay chính xác hơn.

3.2. Chiến Lược Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Ngân hàng cần xây dựng chiến lược quản lý rủi ro tín dụng toàn diện, bao gồm việc phân loại khách hàng, thiết lập giới hạn tín dụng và theo dõi thường xuyên tình hình tài chính của khách hàng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Rủi Ro Tín Dụng

Nghiên cứu này không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp các ngân hàng cải thiện hiệu quả kinh doanh.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Kinh Doanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng có chiến lược quản lý rủi ro tín dụng tốt thường có hiệu quả kinh doanh cao hơn. Điều này chứng tỏ rằng việc kiểm soát rủi ro là yếu tố quyết định đến sự thành công của ngân hàng.

4.2. Đề Xuất Cải Thiện Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Các ngân hàng cần áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý rủi ro tín dụng để nâng cao khả năng phân tích và dự đoán. Việc này sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh.

V. Kết Luận Về Mối Quan Hệ Giữa Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh

Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam là rất chặt chẽ. Việc quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả không chỉ bảo vệ ngân hàng khỏi tổn thất mà còn nâng cao hiệu quả kinh doanh.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Trong tương lai, các ngân hàng cần tiếp tục cải thiện các phương pháp quản lý rủi ro tín dụng để thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh và nhu cầu của khách hàng.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Đối Với Ngân Hàng

Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ ngân hàng trong việc quản lý rủi ro tín dụng, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và ổn định hệ thống tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính Ngân hàng (mã số: 62340201) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Nga, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Hữu Tài tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2017), mang tiêu đề: "Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Rủi ro tín dụng được định nghĩa là tổn thất phát sinh khi người đi vay không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ theo cam kết (Coyle, 2000). Trong hoạt động của ngân hàng thương mại (NHTM), rủi ro tín dụng là loại rủi ro có tác động trực tiếp và nghiêm trọng nhất đến sự an toàn tài chính, giá trị tài sản và sự tồn tại của tổ chức tín dụng. Để tối ưu hóa lợi nhuận, các nhà quản lý ngân hàng cần cân nhắc sự đánh đổi giữa chi phí dành cho hoạt động kiểm soát rủi ro tín dụng và lợi ích kinh tế mang lại. Như nhận định của Mester (1996), hiệu quả kinh doanh của ngân hàng chỉ được đánh giá một cách chuẩn xác khi các yếu tố rủi ro được tích hợp vào mô hình phân tích.

Trên bình diện quốc tế, mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh đã được kiểm định thực nghiệm thông qua nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau (phương pháp tham số SFA và phi tham số DEA, cách tiếp cận trung gian tài chính, sản xuất hoặc hướng về lợi nhuận). Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu trước đây chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối do sự khác biệt về bối cảnh kinh tế, cách lựa chọn biến đại diện và kỹ thuật ước lượng. Đồng thời, các câu hỏi về mức độ rủi ro tín dụng có thể chấp nhận được cũng như mức độ thay đổi của hiệu quả kinh doanh khi rủi ro tín dụng biến động vẫn còn bỏ ngỏ, đặc biệt là tại thị trường các quốc gia đang phát triển và chuyển đổi. Tại Việt Nam, việc nghiên cứu thực nghiệm lượng hóa mối quan hệ tương hỗ này đối với khối ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) vẫn còn thiếu vắng những công trình phân tích toàn diện kết hợp cả phương pháp truyền thống và hiện đại. Do đó, đề tài luận án được lựa chọn nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là đánh giá mối quan hệ hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam. Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Đánh giá hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam bằng các cách tiếp cận khác nhau (truyền thống và đường biên hiệu quả hiện đại).
2. Lượng hóa tác động của rủi ro tín dụng đến hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam.
3. Đánh giá ảnh hưởng của hiệu quả kinh doanh đối với rủi ro tín dụng tại các NHTMCP Việt Nam.

Từ các mục tiêu trên, luận án xác định 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam được đánh giá như thế nào khi sử dụng phương pháp truyền thống với các chỉ tiêu tài chính tính toán từ báo cáo của ngân hàng?
2. Hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam theo phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) được đánh giá như thế nào?
3. Mối quan hệ giữa hiệu quả kinh doanh và rủi ro tín dụng của các NHTMCP Việt Nam diễn ra theo chiều hướng nào?
4. Những đề xuất nào có thể áp dụng đối với các NHTMCP Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh và kiểm soát rủi ro tín dụng?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam (trong đó hiệu quả kinh doanh được đo lường bằng hiệu quả kỹ thuật qua các phương pháp ước lượng khác nhau).
• Phạm vi không gian: Hệ thống các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 7 năm, từ năm 2009 đến năm 2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm tiền đề

Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả hoạt động ngân hàng được hình thành trên nền tảng các công trình học thuật quốc tế:

• Khung lý thuyết của Berger và DeYoung (1997): Đưa ra ba giả thuyết kinh điển giải thích mối liên hệ hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả chi phí:
  1. Thuyết "quản trị kém" (bad management hypothesis): Hiệu quả kinh doanh thấp phản ánh năng lực quản trị yếu kém của ngân hàng trong việc thẩm định, chấm điểm tín dụng và theo dõi thu hồi nợ, từ đó dẫn đến sự gia tăng của nợ xấu trong tương lai (hiệu quả tác động ngược chiều tới rủi ro tín dụng).
  2. Thuyết "không may mắn" (bad luck hypothesis): Các cú sốc kinh tế khách quan bên ngoài làm gia tăng nợ xấu, buộc ngân hàng phải tiêu tốn thêm chi phí quản lý nợ, xử lý tài sản bảo đảm và duy trì giám sát, làm sụt giảm hiệu quả chi phí (rủi ro tín dụng tác động ngược chiều tới hiệu quả).
  3. Thuyết "tiết kiệm chi phí" (skimping hypothesis): Ngân hàng chủ động cắt giảm chi phí đánh giá và giám sát tín dụng trong ngắn hạn để gia tăng hiệu quả chi phí trước mắt, nhưng hệ quả là làm nợ xấu tăng cao trong dài hạn (hiệu quả chi phí ngắn hạn tác động cùng chiều với rủi ro tín dụng dài hạn).
• Các nghiên cứu kiểm định mối quan hệ nhân quả: Williams (2004) nghiên cứu hệ thống ngân hàng châu Âu (1990–1998) và khẳng định sự sụt giảm hiệu quả chi phí và lợi nhuận làm tăng rủi ro tín dụng, ủng hộ thuyết quản trị kém. Ngược lại, Rossi, Schwaiger và Winkler (2005) khảo sát 278 ngân hàng tại các nền kinh tế chuyển đổi (1995–2002) và chỉ ra rằng rủi ro tín dụng gia tăng làm giảm hiệu quả, ủng hộ thuyết không may mắn.
• Các nghiên cứu tích hợp rủi ro vào mô hình đường biên hiệu quả: Mester (1996) xem xét rủi ro tín dụng như một biến nội sinh trong đường biên chi phí của các ngân hàng Mỹ. Chang và Chiu (2006) kết hợp phân tích đường bao dữ liệu (DEA), kiểm định phi tham số Wilcoxon và hồi quy Tobit cho 26 ngân hàng Đài Loan giai đoạn 1996–2000, sử dụng tỷ lệ nợ xấu làm biến đại diện rủi ro. Pasiouras (2007, 2008) ứng dụng DEA và Tobit cho các ngân hàng Hy Lạp giai đoạn 2000–2004 với 78 quan sát, đưa biến dự phòng rủi ro cho vay vào các mô hình theo cách tiếp cận trung gian tài chính và hướng về lợi nhuận.

Tác giả / Năm	Bối cảnh / Dữ liệu	Cách tiếp cận ngân hàng	Đo lường rủi ro tín dụng	Kỹ thuật phân tích hiệu quả
Altunbas và cộng sự (2000)	NHTM quốc tế	Trung gian tài chính	Tỷ lệ nợ xấu	Phân tích tham số (SFA)
Fan và Shaffer (2004)	NHTM Mỹ	Hướng về lợi nhuận	Dự phòng rủi ro cho vay	Phân tích tham số (SFA)
Chang và Chiu (2006)	26 ngân hàng Đài Loan (1996–2000)	Trung gian tài chính	Tỷ lệ nợ xấu	Phi tham số (DEA) và hồi quy Tobit
Pasiouras (2008)	Ngân hàng Hy Lạp (2000–2004)	Trung gian tài chính & Lợi nhuận	Dự phòng rủi ro cho vay	Phi tham số (DEA) và hồi quy Tobit
Sun và Chang (2010)	NHTM quốc tế	Trung gian tài chính	Dự phòng rủi ro cho vay	Phân tích tham số (SFA)
Chen và Kao (2011)	NHTM quốc tế	Hướng về lợi nhuận	Tỷ lệ nợ xấu	Phi tham số và chỉ số Malmquist
Said (2013)	NHTM quốc tế	Trung gian tài chính	Tỷ lệ nợ xấu	Phân tích phi tham số ba giai đoạn
Tsolas và Charles (2015)	NHTM quốc tế	Trung gian tài chính	Dự phòng rủi ro cho vay	Phân tích phi tham số ba giai đoạn

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án tập trung giải quyết các khoảng trống học thuật và thực tiễn:

1. Đánh giá toàn diện hiệu quả kỹ thuật của các NHTMCP Việt Nam bằng phương pháp biên ngẫu nhiên (SFA) có tính đến rủi ro tín dụng, so sánh đối chiếu với phương pháp tỷ số tài chính truyền thống.
2. Xử lý rủi ro tín dụng linh hoạt dưới cả hai khía cạnh: vừa là biến đầu vào nội sinh trong mô hình hàm sản xuất, vừa là biến ngoại sinh giải thích sự phi hiệu quả kỹ thuật.
3. Kiểm định định lượng mối quan hệ nhân quả Granger hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh tại Việt Nam, từ đó xác định thuyết "không may mắn", "quản trị kém" hay "tiết kiệm chi phí" giữ vai trò chủ đạo.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm nền tảng

• Khái niệm về Ngân hàng thương mại và nghiệp vụ: Theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 và Nguyễn Minh Kiều (2012), NHTM là loại hình tổ chức tín dụng thực hiện nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán.

• Rủi ro tín dụng và đo lường: Theo Hiệp ước Basel (2010), Rose (2002) và Thông tư 02/2013/TT-NHNN, rủi ro tín dụng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ cam kết. Về đo lường, luận án phân tích các chỉ tiêu:

  • Tỷ lệ nợ xấu (NPL): Tính theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN (nợ nhóm 3, 4, 5). Nhược điểm là mang tính phản ánh quá khứ, phụ thuộc vào chuẩn phân loại và thiếu tính dự báo tương lai (Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà, 2013).
  • Dự phòng rủi ro cho vay (Loan Loss Provisions): Khoản chi phí trích lập theo quy định của cơ quan quản lý để dự phòng tổn thất. Chỉ tiêu này được Ahmed và cộng sự (1998), Fisher, Gueyie và Ortiz (2000), Knaup và Wagner (2012) đánh giá là có độ tin cậy và minh bạch cao hơn trên báo cáo tài chính kiểm toán so với số liệu nợ xấu tự công bố.
  • Hệ số an toàn vốn (CAR): Đo lường khả năng thích ứng rủi ro (Sillah và cộng sự, 2015).

• Lý thuyết về hiệu quả kinh doanh và đường biên hiệu quả:

  • Phương pháp truyền thống: Đo lường qua các tỷ số sinh lời gồm ROA, ROE, tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), tỷ lệ thu ngoài lãi cận biên (NOM), hệ số thu nhập trên cổ phiếu (EPS), tỷ lệ chi phí hoạt động/thu nhập hoạt động, năng suất lao động (Nguyễn Việt Hùng, 2012).
  • Phương pháp hiện đại (Đường biên hiệu quả): Khởi xướng từ Farrell (1957) và Koopmans (1951), phân tách hiệu quả kinh tế (Economic Efficiency - EE) thành hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE) và hiệu quả phân bổ (Allocative Efficiency - AE) theo công thức: $$\text{EE} = \text{TE} \times \text{AE}$$
  • Hiệu quả quy mô (Scale Efficiency - SE): Được phân định bởi Fare, Grosskopf và Lowell (1985) qua hai trạng thái: hiệu quả không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu quả biến đổi theo quy mô (VRS): $$\text{SE} = \frac{\text{TE}{\text{CRS}}}{\text{TE}{\text{VRS}}}$$

• Các cách tiếp cận về hoạt động kinh doanh ngân hàng:

Cách tiếp cận	Biến đầu vào (Inputs)	Biến đầu ra (Outputs)	Cơ sở lý thuyết
Cách tiếp cận "sản xuất"	Nhân viên, vốn cố định	Các khoản cho vay, số lượng tài khoản	Benston (1965)
Cách tiếp cận "trung gian tài chính"	Tiền gửi, nhân lực, vốn cố định	Cho vay, các khoản đầu tư	Sealey và Lindley (1977)
Cách tiếp cận "hướng về lợi nhuận"	Chi phí lãi, chi phí nhân lực, chi phí ngoài lãi	Thu nhập từ lãi, thu nhập ngoài lãi	Drake và cộng sự (2006)
Cách tiếp cận "giá trị gia tăng"	Chi phí lao động, vốn cố định, chi phí lãi	Tiền gửi, cho vay, các khoản đầu tư	Berger và Humphrey (1997)

Phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng

• Phương pháp định tính: Thống kê mô tả, so sánh tỷ số, phân tích diễn biến cơ cấu hệ thống NHTM Việt Nam.
• Phương pháp định lượng:
  • Kỹ thuật phân tích biên ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis - SFA): Được đề xuất bởi Aigner, Lovell và Schmidt (1977), Battese và Corra (1977), Meeusen và van Den Broeck (1977). Cấu trúc sai số hỗn hợp được mô tả: $$\ln(y_i) = f(x_i; \beta) + v_i - u_i$$ Trong đó, $v_i$ là nhiễu thống kê ngẫu nhiên đối xứng tuân theo phân phối chuẩn $N(0, \sigma_v^2)$, còn $u_i \ge 0$ là sai số phi hiệu quả kỹ thuật tuân theo phân phối bán chuẩn $|N(0, \sigma_u^2)|$.
  • Dạng hàm sản xuất: Kiểm định lựa chọn giữa hàm Cobb-Douglas và hàm Loga siêu việt (Translog) của Christensen và cộng sự (1973), Murray và White (1983).
  • Kỹ thuật kinh tế lượng bổ trợ: Phân tích tương quan Pearson, kiểm định nhân quả Granger và hồi quy OLS/Tobit để xác định tác động qua lại giữa các biến.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu dạng mảng (panel data) được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên của các NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2009–2015, kết hợp nguồn dữ liệu từ Công ty Cổ phần Stoxplus và các ấn phẩm thống kê của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết về rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết về hoạt động NHTM, bản chất của rủi ro tín dụng và các quy trình quản trị rủi ro tín dụng (thiết lập chính sách, phân tích thẩm định tín dụng, xếp hạng tín dụng theo chuẩn S&P/Moody's, chấm điểm tín dụng và bảo đảm tiền vay). Tác giả so sánh hai trường phái đo lường hiệu quả kinh doanh:

1. Trường phái truyền thống dựa trên các nhóm chỉ tiêu tài chính (khả năng sinh lời ROA, ROE, NIM; hiệu quả chi phí; an toàn vốn và rủi ro tín dụng).
2. Trường phái hiện đại dựa trên đường biên hiệu quả (Frontier Analysis). Chương này phân tích chi tiết các kỹ thuật phi tham số (DEA với mô hình CCR và BCC) và kỹ thuật tham số (SFA, DFA của Schmidt & Sickles, TFA của Berger & Humphrey).

Bên cạnh đó, chương 1 trình bày chi tiết ba giả thuyết của Berger và DeYoung (1997) và tổng thuật các công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, làm cơ sở lý luận vững chắc để thiết lập khung phân tích cho đề tài.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết khung phân tích và quy trình nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả xác định các biến số đầu vào và đầu ra dựa trên cách tiếp cận trung gian tài chính có điều chỉnh. Luận án thiết kế các mô hình SFA để đo lường hiệu quả kinh doanh:

• Mô hình 1: Mô hình cơ sở không tính đến rủi ro tín dụng.
• Mô hình 2: Mô hình đưa rủi ro tín dụng (chi phí dự phòng rủi ro cho vay) vào như một biến đầu vào độc lập (biến nội sinh).
• Mô hình 3: Mô hình đưa rủi ro tín dụng vào phương trình giải thích sai số phi hiệu quả kỹ thuật (biến ngoại sinh).

Chương này cũng thiết lập quy trình kiểm định dạng hàm (Cobb-Douglas so với Translog), phương pháp ước lượng hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) và phương pháp kiểm định quan hệ nhân quả Granger giữa điểm hiệu quả kỹ thuật và tỷ lệ rủi ro tín dụng.

Chương 3: Đánh giá mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm đạt được:

• Thực trạng theo phương pháp truyền thống (2009–2015): Phân tích bức tranh tài chính hệ thống NHTMCP Việt Nam về quy mô tăng trưởng tài sản, vốn điều lệ, vốn tự có, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR), tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn, hệ số NIM, tỷ lệ nợ xấu (NPL), ROA và ROE. Số liệu cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa nhóm ngân hàng có gốc quốc doanh và ngân hàng TMCP đô thị/nông thôn.
• Kết quả ước lượng hiệu quả kinh doanh bằng phương pháp SFA: Luận án tiến hành kiểm định và lựa chọn dạng hàm phù hợp để ước lượng đường biên hiệu quả. Điểm hiệu quả kỹ thuật của các NHTMCP được tính toán qua Mô hình 1, Mô hình 2 và Mô hình 3. Kết quả cho thấy khi đưa biến rủi ro tín dụng vào mô hình, điểm hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng có sự thay đổi đáng kể: các ngân hàng duy trì rủi ro tín dụng thấp có xu hướng cải thiện điểm hiệu quả so với mô hình cơ sở.
• Phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh:
  • Kết quả so sánh giữa mô hình SFA (Mô hình 3) với các chỉ số truyền thống (ROA, ROE) cho thấy sự tương quan thuận nhưng không hoàn toàn đồng nhất, chứng minh phương pháp hiện đại phản ánh toàn diện hơn hiệu quả kỹ thuật sử dụng nguồn lực.
  • Kết quả kiểm định nhân quả Granger và phân tích hồi quy khẳng định sự tồn tại mối quan hệ hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh tại các NHTMCP Việt Nam, phù hợp với các giả thuyết của Berger và DeYoung (1997).
• Mô phỏng dự báo: Luận án xây dựng kịch bản dự báo kết quả kinh doanh và hiệu quả hoạt động cho trường hợp điển hình là Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BID) khi các mức độ rủi ro tín dụng thay đổi.

Chương 4: Kết luận và kiến nghị

Chương 4 tổng kết các phát hiện chính từ kết quả nghiên cứu thực nghiệm ở cả hai góc độ truyền thống và hiện đại, đồng thời đưa ra các hệ thống khuyến nghị và định hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý thuyết

1. Luận án đã tích hợp đồng thời yếu tố rủi ro tín dụng vào mô hình phân tích đường biên ngẫu nhiên (SFA) cho hệ thống NHTMCP Việt Nam dưới cả hai trạng thái: biến đầu vào nội sinh trong hàm sản xuất và biến ngoại sinh tác động trực tiếp đến sự phi hiệu quả kỹ thuật.
2. Kiểm định và bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tính phù hợp của các giả thuyết "quản trị kém" (bad management) và "không may mắn" (bad luck) trong điều kiện thị trường tài chính ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2009–2015.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ công cụ đo lường hiệu quả hoạt động bằng phương pháp hiện đại (SFA) giúp các nhà quản trị NHTMCP có thêm phương pháp đánh giá chuẩn xác bên cạnh các chỉ số tài chính kế toán đơn lẻ.
2. Lượng hóa cụ thể mức độ tác động của chi phí dự phòng rủi ro và nợ xấu tới hiệu quả kỹ thuật, cung cấp cơ sở định lượng để các ngân hàng xác định ngưỡng đánh đổi tối ưu giữa chi phí kiểm soát rủi ro và hiệu quả sinh lời.

Các khuyến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam:
  • Hoàn thiện và chuẩn hóa phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh nội bộ bằng cách áp dụng các mô hình đường biên hiệu quả kết hợp chỉ số tài chính.
  • Tăng cường quy trình thẩm định, nâng cấp hệ thống xếp hạng và chấm điểm tín dụng nội bộ nhằm giảm thiểu rủi ro phát sinh từ quản trị yếu kém.
  • Chủ động ước tính mức hiệu quả kinh doanh tương ứng với các kịch bản biến động rủi ro tín dụng để có biện pháp trích lập dự phòng hợp lý.
• Đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam:
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý thúc đẩy quá trình xử lý nợ xấu thực chất, đặc biệt là cơ chế chứng khoán hóa nợ xấu.
  • Xây dựng và phát triển thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp, minh bạch hóa thông tin nợ xấu nhằm hỗ trợ các tổ chức tín dụng tái cơ cấu tài sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:
  • Phạm vi dữ liệu nghiên cứu giới hạn trong giai đoạn 7 năm (2009–2015) tại các NHTMCP Việt Nam, chưa bao quát toàn bộ các loại hình tổ chức tín dụng khác (ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài).
  • Nguồn thông tin công bố về nợ xấu của một số ngân hàng còn thiếu tính đồng nhất và phụ thuộc vào chuẩn mực kế toán từng thời kỳ.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng khung thời gian nghiên cứu sang các giai đoạn tiếp theo để đánh giá tác động của các quy định an toàn vốn mới.
  • Áp dụng kết hợp các phương pháp tham số và phi tham số nhiều giai đoạn (Bootstrap DEA, Dynamic Network DEA) để so sánh đối chứng độ nhạy của các ước lượng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp luận xây dựng đường biên hiệu quả tham số (SFA), kỹ thuật phân tích sai số phi hiệu quả và mô hình nhân quả Granger.
• Ban điều hành và cán bộ quản trị rủi ro tại các NHTMCP: Ứng dụng mô hình SFA để đo lường hiệu quả kỹ thuật của mạng lưới chi nhánh, thiết lập hạn mức rủi ro và tối ưu hóa chi phí trích lập dự phòng tín dụng.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Tham khảo các luận cứ thực tiễn để ban hành chính sách quản lý nợ xấu, cơ chế an toàn vốn và các giải pháp phát triển thị trường mua bán nợ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những chỉ tiêu nào để đo lường rủi ro tín dụng và vì sao chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay được ưu tiên trong mô hình lượng hóa?

Luận án xem xét ba chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng: tỷ lệ nợ xấu (NPL - nợ nhóm 3, 4, 5 theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN), chỉ số an toàn vốn (CAR) và chi phí dự phòng rủi ro cho vay. Trong đó, chi phí dự phòng rủi ro cho vay được ưu tiên đưa vào mô hình định lượng vì đây là khoản chi phí phản ánh mức độ rủi ro của toàn bộ danh mục cho vay, được trích lập bắt buộc theo quy định cụ thể của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước, đồng thời được kiểm toán độc lập nên có tính minh bạch và độ tin cậy cao hơn chỉ tiêu nợ xấu tự công bố.

2. Ba giả thuyết chính của Berger và DeYoung (1997) về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng là gì?

Ba giả thuyết gồm:

1. Thuyết quản trị kém (Bad management): Hiệu quả kinh doanh thấp phản ánh năng lực quản trị kém, dẫn đến nợ xấu tăng cao trong tương lai.
2. Thuyết không may mắn (Bad luck): Các yếu tố ngoại sinh tiêu cực làm gia tăng nợ xấu, buộc ngân hàng tốn thêm chi phí quản lý nợ và làm giảm hiệu quả.
3. Thuyết tiết kiệm chi phí (Skimping): Việc cắt giảm chi phí giám sát tín dụng giúp tăng hiệu quả chi phí trong ngắn hạn nhưng làm bùng phát nợ xấu trong dài hạn.

3. Phương pháp tiếp cận truyền thống và hiện đại trong đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng khác nhau như thế nào?

Phương pháp truyền thống đánh giá hiệu quả thông qua các tỷ số tài chính đơn lẻ (ROA, ROE, NIM, tỷ lệ chi phí/doanh thu) dựa trên số liệu kế toán. Phương pháp này đơn giản, dễ tính nhưng không xem xét sự kết hợp đồng thời của nhiều yếu tố đầu vào - đầu ra và bỏ qua các yếu tố rủi ro. Phương pháp hiện đại sử dụng đường biên hiệu quả (như SFA, DEA) để so sánh hoạt động của từng ngân hàng với mức tối ưu có thể đạt được của ngành trên cùng một lượng đầu vào hoặc đầu ra, cho phép tách biệt sai số ngẫu nhiên và lượng hóa sự phi hiệu quả kỹ thuật.

4. Luận án đã áp dụng kỹ thuật định lượng nào để xây dựng đường biên hiệu quả?

Luận án áp dụng phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis - SFA) với dạng hàm sản xuất (kiểm định giữa Cobb-Douglas và Translog), sử dụng phương pháp ước lượng hợp lý cực đại (MLE) để phân tách sai số thành hai thành phần: nhiễu ngẫu nhiên đối xứng và thành phần phi hiệu quả kỹ thuật bán chuẩn.

5. Các kiến nghị cốt lõi của luận án đối với Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ là gì?

Luận án đề xuất cơ quan quản lý cần xây dựng hành lang pháp lý để đẩy mạnh hoạt động chứng khoán hóa nợ xấu, đồng thời phát triển thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp nhằm tạo kênh xử lý nợ xấu hiệu quả, giúp lành mạnh hóa bảng cân đối tài sản của hệ thống ngân hàng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thu Nga là công trình nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2009–2015. Bằng việc kết hợp phương pháp tỷ số tài chính truyền thống và phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) hiện đại, luận án đã làm rõ cơ chế tác động của chi phí dự phòng rủi ro và nợ xấu tới hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng. Các phát hiện thực nghiệm cung cấp cơ sở khoa học cho các khuyến nghị quản trị nội bộ tại các NHTMCP cũng như các chính sách chứng khoán hóa nợ xấu và phát triển thị trường mua bán nợ của Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH NGÂN HÀNG 1. Khái quát về ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng 1. Ngân hàng và các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng Theo Luật Các tổ chức tín dụng ban hành ngày 16/6/2010, Ngân hàng thương mại (gọi tắt là ngân hàng trong luận án này) là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan, như: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán tài khoản. Theo Nguyễn Minh Kiều (2012), các nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng thương mại bao gồm huy động vốn, hoạt động cấp tín dụng, hoạt động thanh toán, hoạt động ngân quỹ, và các hoạt động khác như góp vốn mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh bất động sản, kinh doanh dịch vụ bảo hiểm, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, dịch vụ tư vấn và các nghiệp vụ khác liên quan đến hoạt động ngân hàng.

Hoạt động huy động vốn gồm các hoạt động: nhận tiền gửi của tổ chức, cá nhân và các tổ chức tín dụng khác dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn và các loại tiền gửi khác; phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để huy động vốn của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; vay vốn ngắn hạn của ngân hàng nhà nước và các hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Hoạt động cấp tín dụng cho các tổ chức, cá nhân được thực hiện dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính và các hình thức khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước như bao thanh toán, tài trợ nhập khẩu, tài trợ xuất khẩu, cho vay thấu chi, cho vay theo hạn mức tín dụng, cho vay dự phòng,…Trong các hoạt động cấp tín dụng, cho vay là hoạt động quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất. Hoạt động thanh toán và ngân quỹ của các ngân hàng thương mại bao gồm: cung cấp các phương tiện thanh toán, thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước 6 cho khác hàng; thực hiện các dịch vụ thu hộ và chi hộ. Ngoài các hoạt động truyền thống, các ngân hàng thương mại còn có thể thực hiện một số hoạt động khác, bao gồm góp vốn và mua cổ phần; tham gia thị trường tiền tệ; kinh doanh ngoại hối; ủy thác và nhận ủy thác; cung ứng dịch vụ bảo hiểm; tư vấn tài chính; và bảo quản vật quý giá.

Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng trong ngân hàng 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng, theo định nghĩa bởi Hiệp ước Basel ra đời năm 2010 và Rose (2002), là khả năng mà ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay từ những sự kiện đe dọa khả năng thanh toán của khách hàng. Các sự kiện không mong muốn này bao gồm phá sản của khách hàng hoặc sự cố tình từ chối thanh toán khoản nợ của khách hàng. Theo Thông tư số 02/2013/TT-NHNN liên quan đến việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thì rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết.

Như vậy, dù cách thể hiện khác nhau nhưng các khái niệm về rủi ro tín dụng được đưa ra đều hội tụ chung ở một điểm là rủi ro tín dụng chính là tổn thất mà ngân hàng có thể gặp phải từ sự không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán của khách hàng. Rủi ro tín dụng là một trong những mối lo ngại rất lớn của các ngân hàng thương mại vì rủi ro này không những ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động và uy tín của ngân hàng mà còn quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Rủi ro tín dụng làm cho giá trị tài sản của ngân hàng giảm sút, làm mất vốn và sẽ ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của ngân hàng. Bessis (2002) nhấn mạnh rằng, ngân hàng cần đặc biệt quan tâm đến rủi ro tín dụng vì chỉ cần một số lượng nhỏ các khách hàng chính của ngân hàng mất khả năng thanh toán cũng có thể dẫn đến những tổn thất lớn cho ngân hàng.

Đặc biệt, đối với các ngân hàng còn nghèo nàn trong việc kinh doanh dịch vụ tài chính, trong khi tín dụng được coi là nghiệp vụ sinh lời chủ yếu thì rủi ro tín dụng lại càng được chú ý. Đo lường rủi ro tín dụng Theo Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà (2013), cách tiếp cận truyền thống đo lường rủi ro tín dụng được thực hiện thông qua các chỉ tiêu như hệ số nợ quá hạn, hệ số nợ xấu, hệ số rủi ro mất vốn, hệ số khả năng bù đắp rủi ro,. Trong các chỉ tiêu này, nợ xấu là chỉ tiêu phổ biến nhất để đo lường rủi ro tín dụng. Theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN liên quan đến việc phân loại nợ thì nợ xấu (NPL) là các khoản nợ thuộc các nhóm 3, 4 và 5.

Nhóm 3 là các khoản nợ dưới tiêu chuẩn, các khoản nợ đã quá hạn từ từ 90 đến 180 ngày. Nhóm 4 gồm các khoản nợ ghi ngờ, với thời gian quá hạn từ 181 đến 360 ngày. Trong khi đó, nợ có khả năng mất vốn là các khoản nợ trong nhóm 5, đã quá hạn trên 360 ngày. Sử dụng chỉ tiêu nợ xấu để đo lường rủi ro tín dụng được đánh giá là trực quan và có thể áp dụng khá đơn giản.

Chỉ tiêu này giúp ngân hàng kịp thời đánh giá được quy mô và tỷ lệ vốn khó có thể thu hồi của một danh mục cho vay tại thời điểm hiện tại. Chính vì vậy, có khá nhiều nghiên cứu sử dụng nợ xấu để mô tả rủi ro tín dụng của một NHTM, tiêu biểu là nghiên cứu của Eisenbeis và cộng sự (1999); González (2005); Cheng và Kao (2011); Ghafooria và cộng sự, (2013), trong đó, rủi ro tín dụng đo bằng tỷ lệ nợ xấu trên tổng nợ. Tuy nhiên, các chỉ tiêu này chưa thực sự gắn với khái niệm rủi ro tín dụng như một khả năng mất vốn trong tương lai. Nói cách khác, ngân hàng khó có thể dự đoán được tại một thời điểm trong tương lai, mức độ rủi ro của ngân hàng mình sẽ là bao nhiêu.

Ngoài ra, các chỉ số liên quan đến nợ xấu chịu ảnh hưởng lớn từ cách phân loại và nhận biết nợ xấu, một khi cách phân loại này thay đổi thì mức độ rủi ro của ngân hàng cũng thay đổi theo. Thêm nữa, để giảm hệ số nợ xấu, ngân hàng có thể gia tăng dư nợ tín dụng. Khi đó hệ số nợ xấu có thể cải thiện nhưng rủi ro tín dụng không những giảm mà còn có nguy cơ nghiêm trọng thêm (Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà, 2013). Ngoài phương pháp đo lường truyền thống, rủi ro tín dụng còn đo bằng dự phòng rủi ro cho vay.

Rủi ro tín dụng tính toán theo phương pháp này được coi là một khoản chi phí của ngân hàng biểu hiện bằng số tiền được trích lập để dự phòng cho những tổn thất có thể xảy ra đối với các khoản cho vay của ngân hàng. Cách 8 xác định mức dự phòng rủi ro này căn cứ vào việc phân loại nợ của ngân hàng theo từng nhóm, trong đó không chỉ có nhóm nợ xấu nên đã làm cho việc đo lường rủi ro trở nên toàn diện hơn. Dưới góc độ nghiên cứu, việc thu thập số liệu về rủi ro tín dụng sử dụng chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay trở nên dễ dàng hơn nhiều vì chỉ tiêu này thể hiện trong báo cáo tài chính của ngân hàng với con số đáng tin cậy hơn so với chỉ tiêu nợ xấu mà ngân hàng công bố. Theo Ahmed và cộng sự (1998) và Fisher, Gueyie và Ortiz (2000), dự phòng rủi ro cho vay có mối quan hệ cùng chiều với tỷ lệ nợ xấu và vì thế dự phòng rủi ro cho vay càng cao thì chất lượng khoản vay càng giảm và rủi ro tín dụng tăng.

Từ đó, thước đo này ngày càng được sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu liên quan đến rủi ro tín dụng (Tsolas và Charles, 2015; Sun và Chang, 2010; Chang và Chiu, 2006; Mester, 1996). Đặc biệt, Knaup và Wagner (2012) đã đồng thời đo lường rủi ro tín dụng bằng các chỉ tiêu như dự phòng rủi ro cho vay, nợ có vấn đề, tỷ lệ nợ trên tổng vốn chủ sở hữu, nợ không có bảo đảm. Kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng đo lường bằng chi phí dự phòng rủi ro cho vay có tác động đáng kể hơn cả đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng so với các chỉ tiêu đo lường còn lại của rủi ro tín dụng. Tuy vậy, sự lựa chọn chỉ tiêu này để mô tả rủi ro tín dụng cũng vấp phải một số phản đối của các nhà nghiên cứu khác, chẳng hạn, Podpiera và Weill (2008) cho rằng tỷ lệ dự phòng không hoàn toàn chính xác để mô tả rủi ro vì nó mang tính ước tính và phụ thuộc rất nhiều vào chính sách quản trị rủi ro của ngân hàng đó.

Ngoài hai cách đo lường rủi ro tín dụng trực tiếp kể trên, Sillah và cộng sự (2015) lại sử dụng chỉ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratio – CAR) bằng vốn cấp 1 trên tổng tài sản của ngân hàng trong nghiên cứu của mình để đánh giá một cách gián tiếp về rủi ro tín dụng. Chỉ số này đánh giá khả năng các ngân hàng có thể thích ứng với rủi ro tín dụng. Như vậy, việc sử dụng tỷ lệ nợ xấu, chỉ số an toàn vốn hay dự phòng rủi ro cho vay để mô tả rủi ro tín dụng đã được đồng thời sử dụng một cách đa dạng trong các nghiên cứu có liên quan trong thời gian vừa qua. Trong bối cảnh nghiên cứu tại Việt Nam, chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay được coi là phù hợp hơn vì các thông tin 9 về nợ xấu của các ngân hàng thương mại không được công bố một cách công khai và độ xác thực không được bảo đảm.

Trong khi đó, chi phí dự phòng rủi ro cho vay là một chỉ tiêu có thể thu được trên báo cáo tài chính ngân hàng với tỷ lệ trích lập đã được hướng dẫn cụ thể bởi Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.