Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần việt nam

Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thu Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hữu Tài
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Phân Tích Mối Quan Hệ Giữa Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH NGÂN HÀNG
• 1.1. Khái quát về ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 1.2. Ngân hàng và các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng
• 1.3. Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng trong ngân hàng
• 1.4. Khái quát về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại
• 1.5. Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại theo cách tiếp cận truyền thống
• 1.6. Hiệu quả kinh doanh ngân hàng theo cách tiếp cận đường biên hiệu quả
• 1.7. Phân loại hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Các cách tiếp cận trong xây dựng đường biên hiệu quả
• 1.8. Khái quát các cách tiếp cận về hoạt động kinh doanh ngân hàng
• 1.9. Đo lường hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 1.10. Lý thuyết về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng
• 1.11. Tác động của rủi ro tín dụng tới hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Tác động của hiệu quả kinh doanh của ngân hàng tới rủi ro tín dụng
• 1.12. Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa hiệu quả kinh doanh ngân hàng và rủi ro tín dụng
• 1.13. Nghiên cứu ngoài nước về hiệu quả kinh doanh ngân hàng trong mối quan hệ với rủi ro tín dụng
• 1.14. Các nghiên cứu trong nước
• 1.15. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 2.3. Khung phân tích của luận án
• 2.4. Nguồn dữ liệu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp lựa chọn biến nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp truyền thống
• 2.6.2. Phương pháp hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỐI QUAN HỆ GIỮA RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG TMCP VIỆT NAM
• 3.1. Lịch sử ra đời và phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam
• 3.2. Hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam theo phương pháp truyền thống
• 3.3. Mức độ tăng trưởng tài sản và vốn
• 3.4. Mức độ tăng trưởng tín dụng
• 3.5. Khả năng sinh lời và tỷ lệ nợ xấu
• 3.6. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo phương pháp tham số SFA
• 3.6.1. Khái quát về phương pháp tham số SFA sử dụng để đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 3.6.2. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo phương pháp tham số SFA
• 3.7. Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 3.7.1. Kết quả đánh giá hiệu quả kinh doanh ngân hàng khi có tác động của rủi ro tín dụng
• 3.7.2. Đánh giá sự thay đổi của hiệu quả kinh doanh ngân hàng khi có tác động của rủi ro tín dụng
• 3.7.3. Lượng hóa sự ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 3.8. So sánh hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam giữa mô hình 3 với phương pháp truyền thống
• 3.9. Đánh giá tác động của hiệu quả kinh doanh đối với rủi ro tín dụng của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 3.10. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. Phát hiện của đề tài
• 4.2. Phát hiện về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo cách tiếp cận truyền thống
• 4.3. Phát hiện về hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam theo cách tiếp cận hiện đại
• 4.4. Phát hiện về mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng TMCP Việt Nam
• 4.5. Kiến nghị đối với các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam
• 4.5.1. Hoàn thiện phương pháp đánh giá hiệu quả kinh doanh của ngân hàng
• 4.5.2. Ước tính mức hiệu quả kinh doanh và rủi ro tín dụng
• 4.6. Kiến nghị đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước
• 4.6.1. Chứng khoán hóa nợ xấu
• 4.6.2. Phát triển thị trường mua bán nợ
• 4.7. Hạn chế của đề tài và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam. Hiểu rõ mối quan hệ này giúp các ngân hàng có chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả hơn. Nghiên cứu này sẽ phân tích các khía cạnh khác nhau của rủi ro tín dụng và cách nó tác động đến hiệu quả kinh doanh.

1.1. Khái Niệm Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay do khách hàng không thực hiện nghĩa vụ trả nợ. Điều này có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân như phá sản hoặc từ chối thanh toán. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng để quản lý rủi ro hiệu quả.

1.2. Hiệu Quả Kinh Doanh Của Ngân Hàng Thương Mại

Hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại được đo lường qua nhiều chỉ tiêu như lợi nhuận, tỷ lệ nợ xấu và khả năng sinh lời. Các ngân hàng cần tối ưu hóa các chỉ tiêu này để đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

II. Vấn Đề Rủi Ro Tín Dụng Đối Với Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần

Rủi ro tín dụng không chỉ ảnh hưởng đến lợi nhuận mà còn có thể dẫn đến sự sụp đổ của ngân hàng nếu không được quản lý đúng cách. Các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc kiểm soát rủi ro tín dụng.

2.1. Các Thách Thức Trong Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Một trong những thách thức lớn nhất là việc đánh giá chính xác khả năng trả nợ của khách hàng. Các ngân hàng cần có hệ thống thông tin và phân tích dữ liệu mạnh mẽ để đưa ra quyết định cho vay hợp lý.

2.2. Tác Động Của Rủi Ro Tín Dụng Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Rủi ro tín dụng cao có thể dẫn đến tỷ lệ nợ xấu tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng sinh lời của ngân hàng. Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải có chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả để bảo vệ lợi ích của mình.

III. Phương Pháp Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Hiệu Quả

Để giảm thiểu rủi ro tín dụng, các ngân hàng cần áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiện đại. Việc này không chỉ giúp bảo vệ tài sản mà còn nâng cao hiệu quả kinh doanh.

3.1. Các Phương Pháp Đánh Giá Rủi Ro Tín Dụng

Các phương pháp đánh giá rủi ro tín dụng bao gồm phân tích tài chính, đánh giá lịch sử tín dụng và sử dụng các mô hình định lượng. Những phương pháp này giúp ngân hàng đưa ra quyết định cho vay chính xác hơn.

3.2. Chiến Lược Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Ngân hàng cần xây dựng chiến lược quản lý rủi ro tín dụng toàn diện, bao gồm việc phân loại khách hàng, thiết lập giới hạn tín dụng và theo dõi thường xuyên tình hình tài chính của khách hàng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Rủi Ro Tín Dụng

Nghiên cứu này không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp các ngân hàng cải thiện hiệu quả kinh doanh.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Kinh Doanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng có chiến lược quản lý rủi ro tín dụng tốt thường có hiệu quả kinh doanh cao hơn. Điều này chứng tỏ rằng việc kiểm soát rủi ro là yếu tố quyết định đến sự thành công của ngân hàng.

4.2. Đề Xuất Cải Thiện Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Các ngân hàng cần áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý rủi ro tín dụng để nâng cao khả năng phân tích và dự đoán. Việc này sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh.

V. Kết Luận Về Mối Quan Hệ Giữa Rủi Ro Tín Dụng và Hiệu Quả Kinh Doanh

Mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam là rất chặt chẽ. Việc quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả không chỉ bảo vệ ngân hàng khỏi tổn thất mà còn nâng cao hiệu quả kinh doanh.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Trong tương lai, các ngân hàng cần tiếp tục cải thiện các phương pháp quản lý rủi ro tín dụng để thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh và nhu cầu của khách hàng.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Đối Với Ngân Hàng

Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ ngân hàng trong việc quản lý rủi ro tín dụng, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và ổn định hệ thống tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thu Nga thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Hữu Tài với đề tài "Phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng với hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam" (Mã số chuyên ngành: 62340201). Luận án đặt trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống tài chính - ngân hàng Việt Nam giai đoạn hậu khủng hoảng kinh tế toàn cầu, thời điểm nợ xấu trở thành điểm nghẽn nghiêm trọng đe dọa sự an toàn hệ thống và làm suy giảm năng lực sinh lời của các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP).

Khoảng trống nghiên cứu then chốt xuất phát từ sự thiếu vắng các công trình định lượng chuyên sâu tại thị trường mới nổi tích hợp đồng thời rủi ro tín dụng vào mô hình đường biên hiệu quả ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis - SFA). Đa phần các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ dừng lại ở cách tiếp cận chỉ số tài chính kế toán truyền thống (như ROA, ROE, NIM) vốn bỏ qua tính tối ưu hóa trong phân bổ nguồn lực và không phản ánh được sự biến động của giá các yếu tố đầu vào - đầu ra. Đúng như nhận định kinh điển của Mester (1996), "hiệu quả kinh doanh của ngân hàng chỉ được đánh giá chính xác khi các yếu tố thuộc về rủi ro được tính đến".

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết thực nghiệm:

1. Hiệu quả kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam được biểu hiện như thế nào thông qua hệ thống chỉ tiêu tài chính truyền thống?
2. Điểm số hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE) của các NHTMCP Việt Nam phân hóa ra sao khi áp dụng phương pháp biên ngẫu nhiên SFA hiện đại?
3. Mối quan hệ tương tác hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh diễn ra theo cơ chế nào (ủng hộ thuyết "quản trị kém", "không may mắn" hay "tiết kiệm chi phí")?
4. Những hàm ý quản trị và giải pháp chính sách nào cần được thực thi để kiểm soát rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Đường biên Sản xuất Hiện đại (Modern Production Frontier Theory) của Farrell (1957), Cách tiếp cận Trung gian Tài chính (Intermediation Approach) của Sealey và Lindley (1977) cùng Hệ thống 3 giả thuyết tương tác rủi ro - hiệu quả của Berger và DeYoung (1997). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống các NHTMCP Việt Nam trong khung thời gian 7 năm liên tục từ 2009 đến 2015, xử lý tập dữ liệu bảng đa chiều đáng tin cậy thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và hệ thống dữ liệu chuyên sâu Stoxplus. Đóng góp đột phá của luận án là việc lượng hóa chính xác mức độ sụt giảm hiệu quả khi có sự hiện diện của rủi ro tín dụng (thông qua chi phí dự phòng rủi ro cho vay - Loan Loss Provisions), chứng minh bằng thực nghiệm mối quan hệ nhân quả hai chiều và xây dựng mô hình dự báo định lượng kịch bản hoạt động kinh doanh cho từng NHTMCP cụ thể.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự phát triển của hai trường phái đo lường hiệu quả ngân hàng: phương pháp chỉ tiêu tài chính truyền thống và phương pháp tiếp cận đường biên hiệu quả hiện đại (Frontier Approach). Trường phái biên hiệu quả được chia thành hai nhánh kỹ thuật lớn: phi tham số (Non-parametric) với đại diện tiêu biểu là Phân tích Bao Dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) khởi xướng bởi Charnes, Cooper và Rhodes (1978), Banker, Charnes và Cooper (1984); và nhánh tham số (Parametric) với kỹ thuật Phân tích Biên Ngẫu nhiên (SFA) phát triển đồng thời bởi Aigner, Lovell và Schmidt (1977), Battese và Corra (1977), Meeusen và van Den Broeck (1977).

Trọng tâm tranh luận học thuật xoay quanh cơ chế tương tác giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh, được hệ thống hóa qua công trình nền tảng của Berger và DeYoung (1997) với 3 giả thuyết đối lập:

• Thuyết "quản trị kém" (Bad Management Hypothesis): Năng lực quản trị nội bộ yếu kém dẫn đến hiệu quả chi phí thấp trong giai đoạn đầu, kéo theo sự lỏng lẻo trong thẩm định tín dụng, khiến nợ xấu gia tăng ở giai đoạn tiếp theo (hiệu quả tác động ngược chiều đến rủi ro).
• Thuyết "không may mắn" (Bad Luck Hypothesis): Các cú sốc kinh tế vĩ mô ngoại sinh làm gia tăng nợ quá hạn, buộc ngân hàng phải tiêu tốn thêm chi phí quản lý nợ, xử lý tài sản thế chấp và trích lập dự phòng, từ đó làm xói mòn hiệu quả (rủi ro tác động ngược chiều đến hiệu quả).
• Thuyết "tiết kiệm chi phí" (Skimping Hypothesis): Ngân hàng cắt giảm chi phí thẩm định, giám sát tín dụng trong ngắn hạn để ghi nhận hiệu quả chi phí cao đột biến, nhưng hệ quả là chất lượng danh mục nợ suy giảm mạnh trong dài hạn (hiệu quả tác động cùng chiều đến rủi ro).

Khi đặt vào tương quan so sánh với các nghiên cứu quốc tế, nghiên cứu của Chang và Chiu (2006) trên 26 ngân hàng thương mại Đài Loan giai đoạn 1996 - 2000 sử dụng DEA kết hợp kiểm định Wilcoxon và hồi quy Tobit đã chỉ ra rằng rủi ro tín dụng làm thay đổi đáng kể thứ bậc hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả phân bổ (AE). Pasiouras (2008) khi nghiên cứu hệ thống ngân hàng Hy Lạp giai đoạn 2000 - 2004 đã chứng minh sự vượt trội của việc đưa chi phí dự phòng rủi ro cho vay (LLP) vào hàm sản xuất như một biến đầu vào nội sinh nhằm phản ánh đúng bản chất chi phí xử lý nợ. Luận án của Nguyễn Thu Nga đã định vị chính xác khoảng trống học thuật tại Việt Nam: chuyển dịch từ phương pháp phi tham số DEA thuần túy (vốn không khử được nhiễu ngẫu nhiên) sang phương pháp tham số SFA kết hợp kiểm định nhân quả Granger (Granger Causality Test), giải quyết triệt để tính nội sinh và đo lường sự biến thiên của điểm số hiệu quả khi rủi ro tín dụng chuyển đổi vai trò từ biến ngoại sinh sang biến đầu vào nội sinh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện khung lý thuyết kinh tế lượng tài chính ứng dụng cho thị trường ngân hàng đang chuyển đổi thông qua việc kiểm chứng hệ thống lý thuyết của Berger và DeYoung (1997) trong điều kiện thị trường tín dụng Việt Nam. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ nét khẳng định tính tương thích đồng thời của cả thuyết "quản trị kém" và thuyết "không may mắn", trong khi bác bỏ tính đại diện phổ quát của thuyết "tiết kiệm chi phí" trên toàn bộ mẫu nghiên cứu.

Hệ thống luận điểm lý thuyết được kiểm chứng thông qua 3 mệnh đề mô hình hóa:

• Mệnh đề P1: Đánh giá hiệu quả kinh doanh nếu bỏ qua biến rủi ro tín dụng sẽ dẫn đến hiện tượng thiên lệch tham số (Specification Bias), thổi phồng điểm số hiệu quả kỹ thuật thực tế của các tổ chức tín dụng.
• Mệnh đề P2: Rủi ro tín dụng (đo lường bằng chi phí dự phòng rủi ro cho vay - LLP) đóng vai trò là một biến đầu vào nội sinh bắt buộc trong hàm sản xuất ngân hàng, phản ánh lượng tài nguyên hao phí để duy trì chất lượng tài sản có.
• Mệnh đề P3: Tồn tại mối quan hệ nhân quả hai chiều dạng Granger giữa hiệu quả kỹ thuật ước lượng từ mô hình SFA và rủi ro tín dụng, khẳng định tính tương hỗ liên hoàn giữa quản trị tác nghiệp và chất lượng danh mục cho vay.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tạo nên bước đột phá nhờ sự tích hợp đa tầng giữa 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Trung gian Tài chính của Sealey và Lindley (1977), Lý thuyết Đường biên Sản xuất Ngẫu nhiên của Aigner và cộng sự (1977), và Lý thuyết Cấu trúc Rủi ro - Hiệu quả của Berger và DeYoung (1997).

Khung phân tích thiết lập 3 mô hình SFA so sánh chuẩn tắc:

• Mô hình 1 (SFA chuẩn - Không tính rủi ro): Thiết lập hàm sản xuất truyền thống với các biến đầu vào gồm Vốn cố định ($X_1$), Chi phí lao động ($X_2$), Tổng tiền gửi huy động ($X_3$) để tạo ra đầu ra là Tổng dư nợ cho vay ($Y_1$) và Các khoản đầu tư sinh lời ($Y_2$).
• Mô hình 2 (SFA với Rủi ro ngoại sinh): Xem xét rủi ro tín dụng như biến giải thích nằm trong hàm phương sai của sai số phi hiệu quả kỹ thuật ($u_i$).
• Mô hình 3 (SFA với Rủi ro nội sinh): Đưa trực tiếp Chi phí dự phòng rủi ro cho vay ($X_4$) vào véc-tơ đầu vào của hàm biên sản xuất, phản ánh chi phí cơ hội và tổn thất bắt buộc để tạo lập sản lượng đầu ra.

Điều kiện biên của mô hình được xác định rõ ràng: áp dụng cho các NHTMCP hoạt động độc lập dưới sự điều tiết của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, loại trừ các định chế tài chính phi ngân hàng và các chi nhánh ngân hàng nước ngoài có cơ cấu nguồn vốn phụ thuộc công ty mẹ.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            KHUNG PHÂN TÍCH LUẬN ÁN                                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                   |
|  [ĐẦU VÀO SẢN XUẤT]                               [ĐẦU RA KINH DOANH]             |
|  - X1: Vốn cố định                                 - Y1: Tổng dư nợ cho vay       |
|  - X2: Chi phí lao động                            - Y2: Các khoản đầu tư         |
|  - X3: Tiền gửi huy động                                                          |
|  - X4: Dự phòng RRTD (Mô hình 3)                                                  |
|              \                                              /                     |
|               \                                            /                      |
|                v                                          v                       |
|           +----------------------------------------------------+                  |
|           |       MÔ HÌNH BIÊN NGẪU NHIÊN SFA (Translog)       |                  |
|           |          ln(Y) = f(ln X) + v_i - u_i               |                  |
|           +----------------------------------------------------+                  |
|                                     |                                             |
|                                     v                                             |
|           +----------------------------------------------------+                  |
|           |        ƯỚC LƯỢNG ĐIỂM HIỆU QUẢ KỸ THUẬT (TE)       |                  |
|           +----------------------------------------------------+                  |
|                                     ^                                             |
|                                     | (Quan hệ nhân quả 2 chiều)                  |
|                                     v                                             |
|           +----------------------------------------------------+                  |
|           |         RỦI RO TÍN DỤNG (NPL, Tỷ lệ LLP)           |                  |
|           |   - Kiểm định Granger: Bad Luck vs Bad Management  |                  |
|           +----------------------------------------------------+                  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist Epistemology), kết hợp phương pháp suy diễn logic từ lý thuyết trừu tượng đến kiểm định định lượng trên dữ liệu thực nghiệm. Thiết kế nghiên cứu áp dụng kỹ thuật kết hợp định tính (phân tích bối cảnh thể chế, cơ chế chính sách) và định lượng chuyên sâu nhiều bước. Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các NHTMCP Việt Nam có đủ chuỗi dữ liệu trong giai đoạn 2009 - 2015, bao quát hơn 85% tổng tài sản và thị phần tín dụng của khối ngân hàng cổ phần, đảm bảo tính đại diện thống kê tuyệt đối cho hệ thống.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ theo 4 giai đoạn logic:

1. Tiêu chuẩn hóa dữ liệu: Làm sạch số liệu báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, loại trừ các biến dị bất thường do sáp nhập, hợp nhất cơ học; áp dụng kỹ thuật lấy logarit tự nhiên để triệt tiêu hiện tượng phương sai thay đổi.
2. Kiểm định lựa chọn dạng hàm: Tiến hành kiểm định tỷ số hợp lý cực đại (Likelihood Ratio Test - LR) để lựa chọn giữa dạng hàm sản xuất Cobb-Douglas hạn chế và dạng hàm Loga siêu việt (Transcendental Logarithmic - Translog) linh hoạt. Kết quả kiểm định thống kê bác bỏ dạng hàm Cobb-Douglas, khẳng định hàm Translog phù hợp nhất với cấu trúc công nghệ ngành ngân hàng Việt Nam.
3. Ước lượng tham số đường biên: Sử dụng phương pháp ước lượng hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) trên phần mềm chuyên dụng Frontier 4.1 và Stata để tách biệt sai số ngẫu nhiên ($v_i \sim N(0, \sigma_v^2)$) và thành phần phi hiệu quả kỹ thuật ($u_i \sim |N(0, \sigma_u^2)|$ tuân theo phân phối bán chuẩn).
4. Kiểm định độ tin cậy và vững: Thực hiện kiểm định tương quan phi tham số Spearman, kiểm định cặp Wilcoxon Signed-Rank Test và phân tích nhân quả Granger đa chu kỳ trễ để xác lập chiều tác động.

Data và phân tích

Đặc trưng mẫu nghiên cứu phản ánh sự tái cấu trúc mạnh mẽ của hệ thống NHTMCP Việt Nam sau Thông tư 02/2013/TT-NHNN và Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN. Các biến số đầu vào - đầu ra được xác định chính xác theo giá trị sổ sách (tính bằng tỷ đồng). Kỹ thuật SFA cho phép ước lượng hệ số $\gamma = \sigma_u^2 / (\sigma_v^2 + \sigma_u^2)$, đạt giá trị xấp xỉ cận trên có ý nghĩa thống kê ở mức $p < 0.01$, chứng minh rằng sự chênh lệch về hiệu quả giữa các ngân hàng chủ yếu bắt nguồn từ sự phi hiệu quả kỹ thuật trong quản trị chứ không đơn thuần do nhiễu ngẫu nhiên vĩ mô.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm từ luận án mang lại những phát hiện đột phá có giá trị học thuật và thực tiễn cao:

• Sự phân kỳ sâu sắc giữa phương pháp truyền thống và SFA: Xếp hạng hiệu quả kinh doanh theo các chỉ số tài chính ROA, ROE phản ánh sai lệch năng lực quản trị thực chất. Nhiều ngân hàng có chỉ số ROA cao nhưng lại có điểm số hiệu quả kỹ thuật SFA ở mức thấp do lợi nhuận cao được đánh đổi bằng việc gánh chịu rủi ro quá mức hoặc tận dụng lợi thế quy mô độc quyền.
• Bằng chứng thực nghiệm về sự suy giảm hiệu quả khi tích hợp rủi ro: Điểm hiệu quả kỹ thuật trung bình của toàn hệ thống NHTMCP ở Mô hình 1 (không có rủi ro) đạt mức cao ảo nhưng giảm sút rõ rệt khi chuyển sang Mô hình 3 (đưa chi phí dự phòng rủi ro tín dụng vào đầu vào). Điều này chứng minh các ngân hàng phải tiêu tốn một lượng tài nguyên rất lớn để bù đắp cho các sai lầm trong phân bổ tín dụng.
• Kiểm định nhân quả Granger xác nhận tương tác hai chiều:
  • Chiều thứ nhất: Tỷ lệ nợ xấu và chi phí dự phòng tác động làm giảm điểm hiệu quả kỹ thuật trong các năm tiếp theo ($p < 0.05$), ủng hộ vững chắc cho thuyết "không may mắn" (Bad luck).
  • Chiều thứ hai: Điểm hiệu quả kỹ thuật thấp làm gia tăng tỷ lệ nợ xấu ở các kỳ kế tiếp ($p < 0.01$), ủng hộ mạnh mẽ cho thuyết "quản trị kém" (Bad management).
• Kết quả phi trực giác về hiệu quả quy mô: Các ngân hàng có quy mô vốn vừa và nhỏ đôi khi đạt hiệu quả kỹ thuật thuần túy (Pure Technical Efficiency) cao hơn các ngân hàng quốc doanh cổ phần hóa quy mô lớn do tính linh hoạt trong quản trị danh mục và quy trình ra quyết định cho vay tinh gọn hơn.
• Xây dựng ma trận dự báo kịch bản hoạt động: Luận án đã mô phỏng thành công hàm phản ứng của ngân hàng (điển hình như trường hợp BIDV), định lượng chính xác mức độ thay đổi của tổng sản lượng đầu ra khi biến động tỷ lệ trích lập rủi ro tín dụng thay đổi từ 1% đến 5%.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Nghiên cứu đóng góp một khung phân tích toàn diện giải quyết triệt để vấn đề biến nội sinh trong đánh giá hiệu quả ngân hàng tại các nền kinh tế đang phát triển; cung cấp bằng chứng thực nghiệm bổ sung cho kho tàng lý thuyết kinh tế lượng tài chính quốc tế.
• Về mặt phương pháp luận: Đề xuất quy trình chuẩn hóa kết hợp giữa hàm Translog SFA và kiểm định nhân quả Granger đa biến, mở ra phương pháp luận có thể chuyển giao cho việc đánh giá hiệu quả các định chế tài chính phi ngân hàng, bảo hiểm và quỹ đầu tư.
• Về ứng dụng thực tiễn quản trị ngân hàng:
  • Các NHTMCP cần chấm dứt việc chỉ dựa vào chỉ tiêu ROA/ROE để đánh giá thành quả của các chi nhánh và ban điều hành; thay vào đó cần đưa chỉ số hiệu quả kỹ thuật có điều chỉnh rủi ro (Risk-Adjusted Efficiency Score) vào hệ thống KPI.
  • Cải tiến hệ thống chấm điểm tín dụng nội bộ, xây dựng mô hình cảnh báo sớm nợ xấu nhằm triệt tiêu mầm mống của sự suy giảm hiệu quả kỹ thuật từ giai đoạn thẩm định.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước:
  • Khuyến nghị Ngân hàng Nhà nước đẩy nhanh tiến độ áp dụng chuẩn mực Basel II và Basel III về an toàn vốn và quản trị rủi ro tín dụng.
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý cho hoạt động chứng khoán hóa nợ xấu (Securitization) và phát triển thị trường mua bán nợ tập trung (VAMC, DATC) nhằm giải phóng nhanh nguồn lực tài chính bị đóng băng trong nợ quá hạn.

Limitations và Future Research

Tác giả thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học còn tồn tại trong luận án:

1. Độ dài chuỗi thời gian dữ liệu: Mẫu nghiên cứu 7 năm (2009 - 2015) dù đủ lớn để ước lượng mô hình bảng tĩnh nhưng chưa đủ dài để áp dụng các mô hình biên ngẫu nhiên dạng bảng động (Dynamic SFA) nhằm kiểm soát trọn vẹn độ trễ cấu trúc qua nhiều chu kỳ kinh tế.
2. Rào cản minh bạch số liệu nợ xấu: Số liệu nợ xấu công bố theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) có sự chênh lệch nhất định so với chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS), dẫn đến việc biến dự phòng rủi ro cho vay đôi khi phản ánh chính sách trích lập mang tính chủ quan của ban lãnh đạo hơn là giá trị tổn thất kinh tế thực sự.
3. Phạm vi các yếu tố ngoại bảng (Off-balance-sheet items): Mô hình chưa tích hợp toàn diện các nghiệp vụ phái sinh và cam kết bảo lãnh ngoại bảng do hạn chế trong việc công khai thông tin chi tiết của hệ thống ngân hàng thời kỳ này.
4. Giả định phân phối sai số phi hiệu quả: Nghiên cứu chủ yếu áp dụng phân phối bán chuẩn (Half-normal distribution); việc thử nghiệm các phân phối linh hoạt hơn như Truncated Normal hay Gamma chưa được khai thác sâu.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào:

• Mở rộng khung dữ liệu sau năm 2020 tích hợp tác động của các cú sốc vĩ mô toàn cầu và chuyển đổi số ngân hàng.
• Ứng dụng mô hình SFA phân tách hiệu quả kỹ thuật thành hai thành phần: hiệu quả quản trị ngắn hạn và năng lực công nghệ dài hạn (Persistent vs Transient Efficiency).
• Tích hợp rủi ro thanh khoản và rủi ro thị trường vào hàm biên hiệu quả đồng thời với rủi ro tín dụng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của tác giả Nguyễn Thu Nga tạo lập dấu ấn học thuật rõ nét trong cộng đồng nghiên cứu tài chính - ngân hàng tại Việt Nam. Công trình được dự báo sẽ là tài liệu tham khảo nền tảng cho hàng loạt các luận án tiến sĩ và công trình công bố quốc tế tiếp nối về chủ đề hiệu quả ngân hàng và quản trị rủi ro.

Về mặt ngành nghề, luận án cung cấp công cụ định lượng hỗ trợ trực tiếp cho các nhà hoạch định chiến lược tại các NHTMCP trong việc tái cơ cấu danh mục tài sản sinh lời và tối ưu hóa chi phí hoạt động. Về tác động chính sách, các luận cứ thực nghiệm từ đề tài là nguồn tài liệu hữu ích cho Ngân hàng Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế giám sát an toàn vi mô và vĩ mô, thúc đẩy minh bạch hóa thông tin tín dụng và tạo lập nền tảng bền vững cho tiến trình hội nhập quốc tế của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu hàn lâm: Tiếp cận một khung phương pháp luận mẫu mực về kỹ thuật SFA ứng dụng trong tài chính ngân hàng; nhận diện rõ các khoảng trống nghiên cứu để tiếp tục mở rộng đề tài.
• Lãnh đạo và Hội đồng quản trị các NHTMCP: Nhận thức rõ bản chất mối quan hệ đánh đổi giữa chi phí ngắn hạn và rủi ro dài hạn, từ đó thiết lập chiến lược tăng trưởng tín dụng an toàn, bền vững thay vì chạy theo tăng trưởng nóng.
• Chuyên viên phân tích rủi ro và Kế hoạch chiến lược: Vận dụng mô hình hàm sản xuất Translog SFA để mô phỏng, dự báo kịch bản kinh doanh và đánh giá hiệu quả hoạt động thực chất của từng đơn vị kinh doanh trực thuộc.
• Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng (NHNN): Có thêm công cụ phân tích định lượng độc lập để sàng lọc, phân nhóm các tổ chức tín dụng có nguy cơ rủi ro tiềm ẩn xuất phát từ quản trị yếu kém.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc chứng minh thực nghiệm sự tồn tại đồng thời của cả Thuyết "quản trị kém" và Thuyết "không may mắn" của Berger và DeYoung (1997) trong bối cảnh một thị trường cận biên đang tái cơ cấu; đồng thời mở rộng mô hình biên sản xuất ngẫu nhiên SFA bằng cách coi chi phí dự phòng rủi ro cho vay là biến đầu vào nội sinh bắt buộc.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Khác với Chang và Chiu (2006) dùng DEA hay Fan và Shaffer (2004) dùng hàm chi phí Cobb-Douglas hạn chế, luận án đã sử dụng hàm sản xuất Loga siêu việt (Translog) trong mô hình SFA, kết hợp kiểm định giả thiết phân phối sai số và thực hiện kiểm định nhân quả Granger hai chiều trên dữ liệu mảng, giải quyết triệt để vấn đề nhiễu ngẫu nhiên và tính nội sinh.

3. Phát hiện bất ngờ nhất thu được từ tập dữ liệu thực nghiệm là gì? Sự mâu thuẫn hoàn toàn giữa thứ hạng hiệu quả tài chính truyền thống (ROA/ROE) và hiệu quả kỹ thuật SFA. Một số ngân hàng duy trì ROA cao vượt trội nhưng thực chất đang hoạt động dưới đường biên hiệu quả do lạm dụng đòn bẩy và bỏ qua quy trình kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hay không? Có. Toàn bộ định nghĩa biến, nguồn gốc dữ liệu kế toán, phương trình hàm Translog SFA và thuật toán ước lượng Maximum Likelihood trên phần mềm Frontier 4.1/Stata đều được quy chuẩn hóa chi tiết trong Chương 2 và Phụ lục của luận án.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển 10 năm tới được định hình ra sao? Mở rộng khung phân tích từ SFA tĩnh sang mô hình SFA mảng động 4 thành phần (Four-component Dynamic SFA); tích hợp dữ liệu phi tài chính về Chuyển đổi số (Digital Banking), Thực hành Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) và các rủi ro hệ thống vĩ mô.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thu Nga đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ hai chiều giữa rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng theo trường phái kinh tế lượng hiện đại.
2. Ứng dụng thành công mô hình biên ngẫu nhiên tham số SFA dạng Translog để đo lường chính xác hiệu quả kỹ thuật của toàn bộ khối NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2009 - 2015.
3. Cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc khẳng định rủi ro tín dụng làm suy giảm đáng kể hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng khi được đưa vào mô hình như một biến nội sinh.
4. Xác lập mối quan hệ nhân quả hai chiều dạng Granger giữa hiệu quả kinh doanh và rủi ro tín dụng, chứng minh tính đúng đắn của thuyết "quản trị kém" và thuyết "không may mắn".
5. Xây dựng hệ thống giải pháp quản trị vi mô và khuyến nghị chính sách vĩ mô mang tính khả thi cao nhằm lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng, đẩy mạnh tái cơ cấu nợ xấu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH NGÂN HÀNG 1. Khái quát về ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng và hiệu quả kinh doanh ngân hàng 1. Ngân hàng và các nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng Theo Luật Các tổ chức tín dụng ban hành ngày 16/6/2010, Ngân hàng thương mại (gọi tắt là ngân hàng trong luận án này) là một loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan, như: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán tài khoản. Theo Nguyễn Minh Kiều (2012), các nghiệp vụ chủ yếu của ngân hàng thương mại bao gồm huy động vốn, hoạt động cấp tín dụng, hoạt động thanh toán, hoạt động ngân quỹ, và các hoạt động khác như góp vốn mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh bất động sản, kinh doanh dịch vụ bảo hiểm, nghiệp vụ ủy thác và đại lý, dịch vụ tư vấn và các nghiệp vụ khác liên quan đến hoạt động ngân hàng.

Hoạt động huy động vốn gồm các hoạt động: nhận tiền gửi của tổ chức, cá nhân và các tổ chức tín dụng khác dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn và các loại tiền gửi khác; phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để huy động vốn của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; vay vốn ngắn hạn của ngân hàng nhà nước và các hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Hoạt động cấp tín dụng cho các tổ chức, cá nhân được thực hiện dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính và các hình thức khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước như bao thanh toán, tài trợ nhập khẩu, tài trợ xuất khẩu, cho vay thấu chi, cho vay theo hạn mức tín dụng, cho vay dự phòng,…Trong các hoạt động cấp tín dụng, cho vay là hoạt động quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn nhất. Hoạt động thanh toán và ngân quỹ của các ngân hàng thương mại bao gồm: cung cấp các phương tiện thanh toán, thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước 6 cho khác hàng; thực hiện các dịch vụ thu hộ và chi hộ. Ngoài các hoạt động truyền thống, các ngân hàng thương mại còn có thể thực hiện một số hoạt động khác, bao gồm góp vốn và mua cổ phần; tham gia thị trường tiền tệ; kinh doanh ngoại hối; ủy thác và nhận ủy thác; cung ứng dịch vụ bảo hiểm; tư vấn tài chính; và bảo quản vật quý giá.

Rủi ro tín dụng và quản trị rủi ro tín dụng trong ngân hàng 1. Khái niệm rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng, theo định nghĩa bởi Hiệp ước Basel ra đời năm 2010 và Rose (2002), là khả năng mà ngân hàng sẽ mất một phần hoặc toàn bộ khoản vay từ những sự kiện đe dọa khả năng thanh toán của khách hàng. Các sự kiện không mong muốn này bao gồm phá sản của khách hàng hoặc sự cố tình từ chối thanh toán khoản nợ của khách hàng. Theo Thông tư số 02/2013/TT-NHNN liên quan đến việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thì rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết.

Như vậy, dù cách thể hiện khác nhau nhưng các khái niệm về rủi ro tín dụng được đưa ra đều hội tụ chung ở một điểm là rủi ro tín dụng chính là tổn thất mà ngân hàng có thể gặp phải từ sự không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thanh toán của khách hàng. Rủi ro tín dụng là một trong những mối lo ngại rất lớn của các ngân hàng thương mại vì rủi ro này không những ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động và uy tín của ngân hàng mà còn quyết định sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Rủi ro tín dụng làm cho giá trị tài sản của ngân hàng giảm sút, làm mất vốn và sẽ ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của ngân hàng. Bessis (2002) nhấn mạnh rằng, ngân hàng cần đặc biệt quan tâm đến rủi ro tín dụng vì chỉ cần một số lượng nhỏ các khách hàng chính của ngân hàng mất khả năng thanh toán cũng có thể dẫn đến những tổn thất lớn cho ngân hàng.

Đặc biệt, đối với các ngân hàng còn nghèo nàn trong việc kinh doanh dịch vụ tài chính, trong khi tín dụng được coi là nghiệp vụ sinh lời chủ yếu thì rủi ro tín dụng lại càng được chú ý. Đo lường rủi ro tín dụng Theo Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà (2013), cách tiếp cận truyền thống đo lường rủi ro tín dụng được thực hiện thông qua các chỉ tiêu như hệ số nợ quá hạn, hệ số nợ xấu, hệ số rủi ro mất vốn, hệ số khả năng bù đắp rủi ro,. Trong các chỉ tiêu này, nợ xấu là chỉ tiêu phổ biến nhất để đo lường rủi ro tín dụng. Theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN liên quan đến việc phân loại nợ thì nợ xấu (NPL) là các khoản nợ thuộc các nhóm 3, 4 và 5.

Nhóm 3 là các khoản nợ dưới tiêu chuẩn, các khoản nợ đã quá hạn từ từ 90 đến 180 ngày. Nhóm 4 gồm các khoản nợ ghi ngờ, với thời gian quá hạn từ 181 đến 360 ngày. Trong khi đó, nợ có khả năng mất vốn là các khoản nợ trong nhóm 5, đã quá hạn trên 360 ngày. Sử dụng chỉ tiêu nợ xấu để đo lường rủi ro tín dụng được đánh giá là trực quan và có thể áp dụng khá đơn giản.

Chỉ tiêu này giúp ngân hàng kịp thời đánh giá được quy mô và tỷ lệ vốn khó có thể thu hồi của một danh mục cho vay tại thời điểm hiện tại. Chính vì vậy, có khá nhiều nghiên cứu sử dụng nợ xấu để mô tả rủi ro tín dụng của một NHTM, tiêu biểu là nghiên cứu của Eisenbeis và cộng sự (1999); González (2005); Cheng và Kao (2011); Ghafooria và cộng sự, (2013), trong đó, rủi ro tín dụng đo bằng tỷ lệ nợ xấu trên tổng nợ. Tuy nhiên, các chỉ tiêu này chưa thực sự gắn với khái niệm rủi ro tín dụng như một khả năng mất vốn trong tương lai. Nói cách khác, ngân hàng khó có thể dự đoán được tại một thời điểm trong tương lai, mức độ rủi ro của ngân hàng mình sẽ là bao nhiêu.

Ngoài ra, các chỉ số liên quan đến nợ xấu chịu ảnh hưởng lớn từ cách phân loại và nhận biết nợ xấu, một khi cách phân loại này thay đổi thì mức độ rủi ro của ngân hàng cũng thay đổi theo. Thêm nữa, để giảm hệ số nợ xấu, ngân hàng có thể gia tăng dư nợ tín dụng. Khi đó hệ số nợ xấu có thể cải thiện nhưng rủi ro tín dụng không những giảm mà còn có nguy cơ nghiêm trọng thêm (Phạm Thu Thủy & Đỗ Thị Thu Hà, 2013). Ngoài phương pháp đo lường truyền thống, rủi ro tín dụng còn đo bằng dự phòng rủi ro cho vay.

Rủi ro tín dụng tính toán theo phương pháp này được coi là một khoản chi phí của ngân hàng biểu hiện bằng số tiền được trích lập để dự phòng cho những tổn thất có thể xảy ra đối với các khoản cho vay của ngân hàng. Cách 8 xác định mức dự phòng rủi ro này căn cứ vào việc phân loại nợ của ngân hàng theo từng nhóm, trong đó không chỉ có nhóm nợ xấu nên đã làm cho việc đo lường rủi ro trở nên toàn diện hơn. Dưới góc độ nghiên cứu, việc thu thập số liệu về rủi ro tín dụng sử dụng chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay trở nên dễ dàng hơn nhiều vì chỉ tiêu này thể hiện trong báo cáo tài chính của ngân hàng với con số đáng tin cậy hơn so với chỉ tiêu nợ xấu mà ngân hàng công bố. Theo Ahmed và cộng sự (1998) và Fisher, Gueyie và Ortiz (2000), dự phòng rủi ro cho vay có mối quan hệ cùng chiều với tỷ lệ nợ xấu và vì thế dự phòng rủi ro cho vay càng cao thì chất lượng khoản vay càng giảm và rủi ro tín dụng tăng.

Từ đó, thước đo này ngày càng được sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu liên quan đến rủi ro tín dụng (Tsolas và Charles, 2015; Sun và Chang, 2010; Chang và Chiu, 2006; Mester, 1996). Đặc biệt, Knaup và Wagner (2012) đã đồng thời đo lường rủi ro tín dụng bằng các chỉ tiêu như dự phòng rủi ro cho vay, nợ có vấn đề, tỷ lệ nợ trên tổng vốn chủ sở hữu, nợ không có bảo đảm. Kết quả nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng đo lường bằng chi phí dự phòng rủi ro cho vay có tác động đáng kể hơn cả đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng so với các chỉ tiêu đo lường còn lại của rủi ro tín dụng. Tuy vậy, sự lựa chọn chỉ tiêu này để mô tả rủi ro tín dụng cũng vấp phải một số phản đối của các nhà nghiên cứu khác, chẳng hạn, Podpiera và Weill (2008) cho rằng tỷ lệ dự phòng không hoàn toàn chính xác để mô tả rủi ro vì nó mang tính ước tính và phụ thuộc rất nhiều vào chính sách quản trị rủi ro của ngân hàng đó.

Ngoài hai cách đo lường rủi ro tín dụng trực tiếp kể trên, Sillah và cộng sự (2015) lại sử dụng chỉ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratio – CAR) bằng vốn cấp 1 trên tổng tài sản của ngân hàng trong nghiên cứu của mình để đánh giá một cách gián tiếp về rủi ro tín dụng. Chỉ số này đánh giá khả năng các ngân hàng có thể thích ứng với rủi ro tín dụng. Như vậy, việc sử dụng tỷ lệ nợ xấu, chỉ số an toàn vốn hay dự phòng rủi ro cho vay để mô tả rủi ro tín dụng đã được đồng thời sử dụng một cách đa dạng trong các nghiên cứu có liên quan trong thời gian vừa qua. Trong bối cảnh nghiên cứu tại Việt Nam, chỉ tiêu dự phòng rủi ro cho vay được coi là phù hợp hơn vì các thông tin 9 về nợ xấu của các ngân hàng thương mại không được công bố một cách công khai và độ xác thực không được bảo đảm.

Trong khi đó, chi phí dự phòng rủi ro cho vay là một chỉ tiêu có thể thu được trên báo cáo tài chính ngân hàng với tỷ lệ trích lập đã được hướng dẫn cụ thể bởi Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.