Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Nợ Xấu Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nợ xấu là một vấn đề nhức nhối trong hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam. 79 trang · Học viện Ngân hàng · 2021.

• Tác giả: Phạm Diệu Linh
• Người hướng dẫn: Ths. Nguyễn Thị Diễm Hương
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Nợ Xấu Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NỢ XẤU VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NỢ XẤU CỦA NHTM
• 1.1. Tổng quan về nợ xấu
• 1.2. Khái niệm về nợ xấu
• 1.3. Hậu quả của nợ xấu
• 1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu
• 1.4.1. Yếu tố vĩ mô
• 1.4.2. Yếu tố vi mô
• 1.4.3. Yếu tố từ phía khác hàng
• 1.4.4. Yếu tố khác
• 1.5. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.5.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.5.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NỢ XẤU VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NỢ XẤU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan tình hình hoạt động của các NHTM Việt Nam
• 2.2. Thực trạng nợ xấu của các NHTM Việt Nam
• 2.3. Định hướng của Nhà nước về quản lý và xử lý nợ xấu tại các NHTM Việt Nam
• 2.4. Thực trạng nợ xấu tại NHTM Việt Nam
• 2.5. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu tại các NHTM Việt Nam
• 2.6. Lựa chọn mô hình và phương pháp nghiên cứu
• 2.7. Kết quả mô hình định lượng đo lường các nhân tố ảnh hưởng tới nợ xấu của các NHTM Việt Nam
• 2.8. Hạn chế của mô hình
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ VỀ QUẢN LÝ NỢ XẤU TẠI CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng quản lý nợ xấu tại các NHTM Việt Nam
• 3.2. Giải pháp cho các NHTM
• 3.3. Kiến nghị với chính phủ và NHNN
• 3.4. Kiến nghị với Nhà nước và Chính phủ
• 3.5. Kiến nghị với NHNN
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nợ Xấu NHTM Việt Nam Tổng Quan và Tác Động 55 ký tự

Nợ xấu là một vấn đề nhức nhối trong hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam. Nó không chỉ ảnh hưởng đến bản thân ngân hàng mà còn tác động tiêu cực đến nền kinh tế. Các khoản nợ được coi là nợ xấu khi quá hạn thanh toán gốc hoặc lãi 90 ngày hoặc hơn, hoặc khi có dấu hiệu rõ ràng cho thấy người vay không thể hoàn trả. Theo Văn bản hợp nhất 01/VBHN-NHNN (2014), nợ xấu bao gồm các nhóm 3, 4, 5: nợ dưới tiêu chuẩn, nợ nghi ngờ và nợ có khả năng mất vốn. Vấn đề nợ xấu đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt để đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống tài chính.

1.1. Định nghĩa Nợ Xấu Ngân Hàng Thương Mại Hiện Nay

Khái niệm nợ xấu khác nhau ở các quốc gia và tổ chức. Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF) định nghĩa nợ xấu là khoản vay quá hạn 90 ngày hoặc có dấu hiệu người vay không thể trả nợ. Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) không đưa ra định nghĩa cụ thể, nhưng coi khoản nợ không có khả năng hoàn trả khi ngân hàng nhận thấy người vay không có khả năng trả nợ. Tại Việt Nam, nợ xấu là các khoản nợ thuộc nhóm 3, 4, 5 theo quy định của NHNN.

1.2. Hậu Quả Nghiêm Trọng Của Nợ Xấu Đến Kinh Tế

Nợ xấu gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng cho NHTM và nền kinh tế. Nó làm giảm khả năng thanh khoản, giảm lợi nhuận, làm suy giảm uy tín của ngân hàng, và có thể dẫn đến khủng hoảng, thậm chí phá sản. Đối với nền kinh tế, nợ xấu làm chậm quá trình luân chuyển vốn, hạn chế khả năng tiếp cận vốn vay, và gây gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Theo Galindo và Tamayo (2000), việc xử lý nợ xấu của các ngân hàng sẽ chiếm từ 10% đến 20% tổng GDP của quốc gia.

II. Cách Nhận Diện Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Nợ Xấu 57 ký tự

Việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp phòng ngừa và xử lý hiệu quả. Các nhân tố này có thể được chia thành các nhóm chính: yếu tố vĩ mô, yếu tố vi mô, yếu tố từ phía khách hàng và các yếu tố khác. Phân tích kỹ lưỡng từng yếu tố sẽ giúp các NHTM nhận diện sớm các rủi ro tiềm ẩn và có biện pháp quản lý phù hợp. Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu rất đa dạng và phức tạp, đòi hỏi sự nghiên cứu và đánh giá toàn diện.

2.1. Yếu Tố Vĩ Mô Tác Động Đến Tỷ Lệ Nợ Xấu NHTM

Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP, lãi suất, tỷ lệ lạm phát, và tỷ lệ thất nghiệp có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng trả nợ của khách hàng. Tăng trưởng kinh tế chậm lại, lãi suất tăng cao, lạm phát gia tăng, và tỷ lệ thất nghiệp cao đều có thể làm gia tăng nợ xấu. Chính sách tiền tệ và quy định pháp luật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát nợ xấu. Cần theo dõi sát sao các yếu tố vĩ mô để đưa ra các quyết định tín dụng phù hợp.

2.2. Yếu Tố Vi Mô Bên Trong Ngân Hàng Ảnh Hưởng Nợ Xấu

Các yếu tố vi mô bao gồm quy trình thẩm định tín dụng, quản lý rủi ro tín dụng, chất lượng tài sản đảm bảo, và hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Quy trình thẩm định tín dụng lỏng lẻo, quản lý rủi ro yếu kém, tài sản đảm bảo không đủ giá trị, và hiệu quả hoạt động thấp đều có thể làm gia tăng nợ xấu. Các ngân hàng cần chú trọng nâng cao năng lực quản lý, kiểm soát rủi ro để giảm thiểu nợ xấu. Chất lượng thẩm định tín dụng có vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa nợ xấu.

2.3. Yếu Tố Từ Khách Hàng Tác Động Đến Khả Năng Trả Nợ

Các yếu tố từ phía khách hàng như tình hình tài chính, uy tín tín dụng, và ngành nghề kinh doanh có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng trả nợ. Khách hàng có tình hình tài chính yếu kém, uy tín tín dụng thấp, hoặc kinh doanh trong ngành nghề rủi ro cao có khả năng cao bị nợ xấu. Ngân hàng cần đánh giá kỹ lưỡng khả năng trả nợ của khách hàng trước khi quyết định cho vay.

III. Phương Pháp Quản Lý Nợ Xấu Hiệu Quả Cho NHTM 58 ký tự

Quản lý nợ xấu là một quá trình liên tục, bao gồm nhiều giai đoạn, từ phòng ngừa, nhận diện, đến xử lý và thu hồi nợ. Các NHTM cần áp dụng các phương pháp quản lý nợ xấu hiệu quả, bao gồm tăng cường thẩm định tín dụng, quản lý rủi ro, thu hồi nợ, và tái cơ cấu nợ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong ngân hàng để đảm bảo hiệu quả quản lý nợ xấu. Sự chủ động trong quản lý nợ xấu sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu thiệt hại.

3.1. Tăng Cường Thẩm Định Tín Dụng Ngăn Chặn Nợ Xấu

Thẩm định tín dụng là khâu quan trọng nhất trong quy trình cho vay. Ngân hàng cần thu thập đầy đủ thông tin về khách hàng, đánh giá kỹ lưỡng khả năng trả nợ, và xác định mức độ rủi ro. Cần áp dụng các công cụ và phương pháp thẩm định tín dụng hiện đại để đảm bảo tính chính xác và khách quan. Việc thẩm định tín dụng cẩn thận sẽ giúp ngân hàng tránh được các khoản vay có rủi ro cao.

3.2. Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Chủ Động Giảm Thiểu Nợ Xấu

Quản lý rủi ro tín dụng là quá trình nhận diện, đo lường, kiểm soát, và giảm thiểu các rủi ro liên quan đến hoạt động tín dụng. Ngân hàng cần xây dựng hệ thống quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả, bao gồm các chính sách, quy trình, và công cụ phù hợp. Việc quản lý rủi ro tín dụng chủ động sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu nợ xấu. Cần thường xuyên rà soát và cập nhật hệ thống quản lý rủi ro.

3.3. Xử Lý Nợ Xấu Triệt Để Tái Cơ Cấu và Thu Hồi Nợ

Khi nợ xấu xảy ra, ngân hàng cần có các biện pháp xử lý kịp thời và hiệu quả. Các biện pháp này có thể bao gồm tái cơ cấu nợ, thu hồi nợ thông qua bán tài sản đảm bảo, hoặc khởi kiện ra tòa. Việc xử lý nợ xấu triệt để sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu thiệt hại và thu hồi vốn. Cần lựa chọn các biện pháp xử lý nợ xấu phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

IV. Ứng Dụng Basel II Quản Lý Rủi Ro Nợ Xấu 52 ký tự

Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế như Basel II có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực quản lý rủi ro của các NHTM. Basel II yêu cầu các ngân hàng phải có đủ vốn để đối phó với các rủi ro, bao gồm rủi ro tín dụng. Việc tuân thủ Basel II sẽ giúp các ngân hàng giảm thiểu nợ xấu và tăng cường sự ổn định của hệ thống tài chính. Basel II là một công cụ hữu ích trong việc quản lý rủi ro.

4.1. Tầm Quan Trọng Của Basel II Trong Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Basel II quy định các ngân hàng phải có đủ vốn để đối phó với các rủi ro, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, và rủi ro thị trường. Việc đáp ứng các yêu cầu về vốn của Basel II sẽ giúp các ngân hàng tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và giảm thiểu nợ xấu. Basel II thúc đẩy các ngân hàng quản lý rủi ro một cách chủ động và hiệu quả.

4.2. Lợi Ích Của Việc Áp Dụng Basel II Với NHTM Việt Nam

Việc áp dụng Basel II sẽ giúp các NHTM Việt Nam nâng cao năng lực quản lý rủi ro, tăng cường tính minh bạch, và cải thiện khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Basel II cũng giúp các ngân hàng tiếp cận các nguồn vốn quốc tế với chi phí thấp hơn. Cần có lộ trình và kế hoạch cụ thể để áp dụng Basel II một cách hiệu quả.

V. Giải Pháp Chính Sách Giảm Nợ Xấu NHTM Việt Nam 55 ký tự

Ngoài các giải pháp từ phía ngân hàng, cần có sự hỗ trợ từ phía chính phủ và NHNN để giải quyết vấn đề nợ xấu. Các giải pháp chính sách có thể bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy thị trường mua bán nợ, và hỗ trợ tái cơ cấu doanh nghiệp. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan là rất quan trọng để giải quyết vấn đề nợ xấu một cách toàn diện. Các giải pháp nợ xấu từ chính sách cần được thực hiện một cách đồng bộ.

5.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Xử Lý Nợ Xấu Ngân Hàng

Khung pháp lý về xử lý nợ xấu cần được hoàn thiện để tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hồi nợ, bán tài sản đảm bảo, và tái cơ cấu doanh nghiệp. Cần có các quy định rõ ràng, minh bạch, và hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Việc hoàn thiện khung pháp lý sẽ giúp giảm thiểu thời gian và chi phí xử lý nợ xấu.

5.2. Phát Triển Thị Trường Mua Bán Nợ Xấu Hiệu Quả

Thị trường mua bán nợ xấu cần được phát triển để tạo kênh thanh khoản cho các ngân hàng và giúp họ nhanh chóng giải phóng các khoản nợ xấu. Cần có các chính sách khuyến khích các nhà đầu tư tham gia vào thị trường mua bán nợ. Thị trường mua bán nợ xấu hiệu quả sẽ giúp giảm áp lực lên ngân sách nhà nước.

VI. Dự Báo Tương Lai và Thách Thức Nợ Xấu 50 ký tự

Vấn đề nợ xấu vẫn sẽ là một thách thức lớn đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam trong thời gian tới. Cần tiếp tục theo dõi sát sao tình hình kinh tế vĩ mô, tăng cường năng lực quản lý rủi ro, và áp dụng các giải pháp chính sách hiệu quả để giảm thiểu nợ xấu. Sự chủ động và quyết liệt trong việc giải quyết vấn đề nợ xấu sẽ giúp đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống tài chính. Các thách thức nợ xấu đòi hỏi sự quan tâm liên tục.

6.1. Các Thách Thức Tiềm Ẩn Về Nợ Xấu Trong Tương Lai

Các thách thức tiềm ẩn bao gồm biến động kinh tế vĩ mô, rủi ro từ thị trường bất động sản, và khả năng phục hồi chậm của các doanh nghiệp. Cần có các biện pháp phòng ngừa và ứng phó kịp thời để giảm thiểu tác động của các thách thức này. Rủi ro từ thị trường bất động sản là một trong những yếu tố cần đặc biệt quan tâm.

6.2. Định Hướng Nghiên Cứu Về Quản Lý Nợ Xấu NHTM

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp quản lý nợ xấu, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thu hồi nợ, và đề xuất các chính sách hỗ trợ hiệu quả. Nghiên cứu về quản lý nợ xấu cần được thực hiện một cách liên tục và cập nhật.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống kinh tế Việt Nam, ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vị trí trung gian tài chính chủ lực, là kênh cung cấp nguồn vốn cơ bản phục vụ các mục tiêu phát triển và chiếm khoảng 50% GDP trong suốt hơn hai thập kỷ. Sự gia tăng quy mô tín dụng đặt các tổ chức tín dụng trước áp lực kiểm soát rủi ro, đặc biệt là nợ xấu. Nợ xấu không chỉ phản ánh chất lượng tín dụng suy giảm, đe dọa khả năng thanh khoản, làm xói mòn vốn tự có mà còn kìm hãm dòng vốn luân chuyển trong toàn bộ nền kinh tế.

Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Phạm Diệu Linh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Tài chính - Ngân hàng tại Học viện Ngân hàng với đề tài: "Các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu của Ngân hàng thương mại Việt Nam" (2021). Nghiên cứu tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ sau:

• Mục tiêu chung: Đánh giá tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô và vi mô nội tại đến tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp ngăn ngừa và kiểm soát nợ xấu.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về nợ xấu và công tác quản lý nợ xấu tại các NHTM.
  2. Đánh giá thực trạng nợ xấu và xác định mức độ, chiều hướng tác động của các nhân tố thông qua mô hình kinh tế lượng định lượng.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách nhằm tăng cường quản lý, xử lý nợ xấu dựa trên kết quả hồi quy.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Nhân tố nào ảnh hưởng đến nợ xấu của NHTM?
  2. Mức độ tác động của các nhân tố đến NHTM như thế nào?
  3. Giải pháp nào để hạn chế tỷ lệ nợ xấu tại các NHTM Việt Nam?
• Đối tượng nghiên cứu: Nợ xấu và các nhân tố kinh tế vĩ mô, vi mô tác động đến tỷ lệ nợ xấu tại các NHTM Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: 15 NHTM Việt Nam thuộc nhóm các tổ chức tín dụng có tầm quan trọng hệ thống, hoạt động liên tục và công bố đầy đủ số liệu báo cáo tài chính (bao gồm: ACB, LienVietPostBank, VietinBank, BIDV, SeABank, MSB, Techcombank, Vietcombank, HDBank, MBBank, VIB, SHB, Sacombank, TPBank, VPBank).
  • Thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian 10 năm từ năm 2011 đến năm 2020. Định hướng ứng dụng các đề xuất giải pháp từ năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận khái niệm nợ xấu dựa trên thông lệ quốc tế và quy định pháp luật Việt Nam. Về mặt quốc tế, tác giả trích dẫn quan điểm của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel (BCBS), Nhóm chuyên gia tư vấn (AEG) và Chuẩn mực Kế toán quốc tế IAS 39 (tiếp cận theo nợ bị giảm giá trị - impaired loans). Điểm chung của các định chế này là xác định khoản nợ có thời gian quá hạn gốc hoặc lãi từ 90 ngày trở lên, hoặc các khoản nợ chưa quá 90 ngày nhưng có dấu hiệu suy giảm nghiêm trọng khả năng thanh toán. Tại Việt Nam, nợ xấu được phân loại theo Văn bản hợp nhất số 01/VBHN-NHNN (2014) của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), bao gồm nợ nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn), nhóm 4 (nợ nghi ngờ) và nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn).

Nghiên cứu vận dụng các lý thuyết kinh tế và tài chính làm nền tảng: lý thuyết chu kỳ kinh tế (chu kỳ biến động GDP), giả thuyết "quản lý kém" (Berger & DeYoung, 1997), giả thuyết "quá lớn để thất bại" (Stern & Feldman, 2004), lý thuyết lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trong quan hệ cấp tín dụng.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa thống kê mô tả thực trạng và mô hình kinh tế lượng hồi quy dữ liệu bảng (panel data) với cỡ mẫu 150 quan sát (15 ngân hàng trong 10 năm). Mô hình tổng quát được xây dựng:

$$\text{NPL}{i,t} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{ROE}{i,t} + \alpha_2 \text{ROA}{i,t} + \alpha_3 \text{SIZE}{i,t} + \alpha_4 \text{LOAN}{i,t} + \alpha_5 \text{NPL}{i,t-1} + \alpha_6 \text{GDP}_t + \alpha_7 \text{IN}_t + \alpha_8 \text{UE}t + \varepsilon{i,t}$$

Nhằm tránh hiện tượng đa cộng tuyến giữa hai biến đo lường khả năng sinh lời (hệ số tương quan vượt 0,8), tác giả tách thành hai mô hình hồi quy độc lập:

• Mô hình (2): Giữ biến ROA (tỷ lệ lợi nhuận trên tổng tài sản), loại bỏ biến ROE.
• Mô hình (3): Giữ biến ROE (tỷ lệ lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu), loại bỏ biến ROA.

Quy trình xử lý dữ liệu bảng được thực hiện qua phần mềm Stata với các bước kiểm định kỹ thuật:

1. Ước lượng ban đầu bằng mô hình bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
2. Kiểm định nhân tử Lagrange (Breusch-Pagan LM test) để chọn giữa Pooled OLS và REM.
3. Kiểm định Hausman để chọn giữa FEM và REM.
4. Kiểm tra các khuyết tật: kiểm định hệ số phóng đại phương sai (VIF) phát hiện đa cộng tuyến; kiểm định Modified Wald kiểm tra phương sai sai số thay đổi; kiểm định Wooldridge kiểm tra hiện tượng tự tương quan.
5. Khắc phục khuyết tật: Sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (FGLS) để kiểm soát đồng thời hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan.

Nguồn dữ liệu vi mô được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên của 15 NHTM; dữ liệu vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát IN, thất nghiệp UE) được trích xuất từ cơ sở dữ liệu của World Bank và IMF.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về nợ xấu và các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu của NHTM

Chương này trình bày tổng quan lý luận về nợ xấu, phân tích các tác động tiêu cực của nợ xấu trên ba giác độ:

• Đối với NHTM: Làm suy giảm khả năng thanh khoản, giảm khả năng sinh lời do chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng tăng cao, giảm uy tín thương hiệu, suy yếu năng lực cạnh tranh và tiềm ẩn nguy cơ đổ vỡ dây chuyền.
• Đối với nền kinh tế: Kìm hãm luân chuyển vốn, làm giảm hiệu quả chính sách tiền tệ và tạo gánh nặng xử lý nợ cho ngân sách nhà nước (chiếm từ 10% đến 20% GDP theo nghiên cứu của Galindo và Tamayo, 2000).
• Đối với khách hàng: Khách hàng vay bị mất cơ hội tiếp cận nguồn vốn mới khi có lịch sử nợ xấu; người gửi tiền chịu rủi ro mất an toàn vốn nếu ngân hàng gặp khủng hoảng.

Tác giả phân nhóm các nhân tố tác động gồm: nhân tố vĩ mô (tăng trưởng GDP, lãi suất cho vay, tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát); nhân tố vi mô (quy mô ngân hàng, tăng trưởng tín dụng, nợ xấu năm trước, hiệu quả sinh lời ROA/ROE, chi phí hoạt động); nhân tố từ khách hàng vay vốn (năng lực quản lý kinh doanh, năng lực tài chính, đạo đức người vay); và các yếu tố ngoại cảnh (dịch bệnh, thiên tai, biến động thị trường bất động sản, hành lang pháp lý). Chương này tổng thuật 20 công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước để thiết lập giả thuyết và kỳ vọng dấu của các biến.

Chương 2: Thực trạng nợ xấu và các nhân tố ảnh hưởng đến nợ xấu tại các NHTM Việt Nam

Chương 2 phân tích bức tranh hoạt động và nợ xấu của ngành ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2011-2020:

• Cơ cấu hệ thống NHTM: Diễn biến tái cơ cấu và các thương vụ mua bán, sáp nhập (M&A) đã làm thay đổi số lượng ngân hàng. Khối NHTM Cổ phần giảm từ 37 ngân hàng (năm 2011) xuống 31 ngân hàng (năm 2016-2020) sau các vụ hợp nhất SCB - Ficombank - Việt Nam Tín Nghĩa, Habubank sáp nhập SHB (2012), DaiABank vào HDBank, Western Bank vào PVFC (2013), MDBank vào Maritime Bank, MHBank vào BIDV, Southern Bank vào Sacombank (2015). Năm 2015, NHNN mua lại bắt buộc 0 đồng 3 ngân hàng (VNCB, Ocean Bank, GP Bank), làm số NHTM Nhà nước tạm tăng lên 7, sau đó ổn định ở mức 4 ngân hàng.

Phân loại ngân hàng	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020
NHTM Nhà nước	5	5	5	5	7	4	4	4	4	4
NHTM Cổ phần	37	34	33	33	28	31	31	31	31	31
Ngân hàng 100% vốn nước ngoài	5	5	5	5	5	8	9	9	9	9
Ngân hàng liên doanh	4	4	4	4	3	2	2	2	2	2

• Diễn biến nợ xấu và khung chính sách: Năm 2011, nợ xấu toàn hệ thống ước tính 85 nghìn tỷ đồng (3,3% tổng dư nợ) và tăng lên 4,86% vào cuối năm 2012 (Fitch Ratings từng ước tính 13%). Giai đoạn 2012-2019 ghi nhận xu hướng giảm liên tục xuống 1,89% vào các năm 2018-2019 nhờ triển khai Đề án 254 (Quyết định 254/QĐ-TTg), thành lập VAMC (Nghị định 53/2013/NĐ-CP, Thông tư 19/2013/TT-NHNN, sửa đổi bởi Nghị định 34/2015/NĐ-CP và Thông tư 14/2015/TT-NHNN), Thông tư 02/2013/TT-NHNN, Thông tư 09/2014/TT-NHNN, Nghị quyết 42/2017/QH14, Quyết định 1058/QĐ-TTg và Luật số 17/2017/QH14 sửa đổi Luật các TCTD. Năm 2020, dịch Covid-19 bùng phát khiến tỷ lệ nợ xấu tăng trở lại mức 3,0%, dẫn đến sự ra đời của Thông tư 01/2020/TT-NHNN và Thông tư 03/2021/TT-NHNN về cơ cấu lại thời hạn trả nợ.
• Thống kê mô tả dữ liệu bảng (150 quan sát):

Biến số	Ký hiệu	Giá trị trung bình	Độ lệch chuẩn	Giá trị nhỏ nhất	Giá trị lớn nhất
Tỷ lệ nợ xấu (%)	NPL	1,9887	1,1379	0,5000	8,8100
Tỷ suất sinh lời trên VCSH (%)	ROE	12,2716	9,1253	-56,3300	29,5700
Tỷ suất sinh lời trên tài sản (%)	ROA	0,9383	0,8664	-5,9900	3,1000
Tăng trưởng quy mô tài sản (%)	SIZE	17,0181	17,9553	-39,2400	112,2200
Tăng trưởng tín dụng (%)	LOAN	22,2510	19,2363	-30,8600	108,2000
Tỷ lệ nợ xấu năm trước (%)	NPLt-1	1,9933	1,1543	0,0200	8,8100
Tăng trưởng kinh tế GDP (%)	GDP	5,9510	1,1848	2,9100	7,1000
Tỷ lệ lạm phát (%)	IN	5,6750	4,8788	0,6000	18,7000
Tỷ lệ thất nghiệp (%)	UE	2,2200	0,1759	1,9600	2,4800

• Kết quả kiểm định kinh tế lượng:
  • Hệ số VIF của tất cả các biến đều dưới 2 (cao nhất là 1,51), khẳng định không xảy ra đa cộng tuyến nghiêm trọng.
  • Kiểm định Breusch-Pagan LM cho kết quả $\text{Chibar2}(01) = 0,0003$ ($p < 0,05$), bác bỏ $H_0$, chọn REM thay vì Pooled OLS.
  • Kiểm định Hausman cho $\text{Chi2}(7) = 24,0008$ (Mô hình 2) và $\text{Chi2}(7) = 22,0019$ (Mô hình 3) với $p < 0,05$, khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) phù hợp hơn REM.
  • Kiểm định Modified Wald xác nhận FEM mắc hiện tượng phương sai sai số thay đổi ($\text{Chi2} = 4632,00$ và $6692,00$; $p = 0,0000$).
  • Kiểm định Wooldridge xác nhận hiện tượng tự tương quan ($F = 12,0032$ và $12,0029$; $p < 0,05$). Tác giả chuyển sang ước lượng FGLS để thu được kết quả vững.

Chương 3: Giải pháp và kiến nghị về quản lý nợ xấu tại các NHTM Việt Nam

Chương 3 xây dựng các giải pháp dựa trên định hướng quản lý nợ xấu gắn với chuẩn mực an toàn vốn Basel II và giữ nợ xấu nội bảng dưới 3%:

• Giải pháp đối với các NHTM: Nâng cao năng lực thẩm định tín dụng và giám sát chặt chẽ mục đích sử dụng vốn sau giải ngân; kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng nóng; cải thiện hiệu quả sinh lời và kiểm soát chi phí hoạt động; chủ động xử lý nợ xấu tồn đọng qua việc trích lập dự phòng đầy đủ, bán nợ cho VAMC và xử lý dứt điểm tài sản bảo đảm.
• Kiến nghị đối với Nhà nước và Chính phủ: Hoàn thiện thể chế pháp lý xử lý tài sản bảo đảm, bảo đảm tính thống nhất giữa Bộ luật Dân sự 2015 và Nghị định 21/2021/NĐ-CP; xây dựng thị trường mua bán nợ tập trung minh bạch; điều hành kinh tế vĩ mô ổn định, kiểm soát lạm phát nhằm trợ lực cho doanh nghiệp vay vốn.
• Kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước: Tăng cường thanh tra, giám sát chất lượng tín dụng; giao chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng gắn với năng lực quản trị rủi ro của từng ngân hàng; nâng cao vai trò và năng lực tài chính của VAMC; hướng dẫn triển khai Thông tư 01/2020/TT-NHNN và Thông tư 03/2021/TT-NHNN tháo gỡ khó khăn cho khách hàng bị ảnh hưởng bởi dịch Covid-19.

Kết quả và đóng góp

Kết quả ước lượng mô hình hồi quy FGLS cho thấy giá trị $p\text{-value} = 0,0000$ (có ý nghĩa thống kê tổng thể ở mức 1%). Tác động cụ thể của từng biến độc lập đến tỷ lệ nợ xấu như sau:

Biến độc lập	Chiều tác động	Mức ý nghĩa thống kê	Hệ số hồi quy / Mức độ tác động cụ thể theo văn bản
ROA	Ngược chiều (-)	5%	Hệ số hồi quy là -0,1611; khi ROA tăng 1% thì nợ xấu giảm 16,11%.
ROE	Ngược chiều (-)	1%	Hệ số hồi quy là -0,0189; khi ROE tăng 1% thì nợ xấu giảm 1,89%.
LOAN	Cùng chiều (+)	1%	Khi tăng trưởng tín dụng tăng 1% thì nợ xấu tăng 1,3%.
NPLt-1	Cùng chiều (+)	1%	Khi nợ xấu năm trước tăng 1% thì nợ xấu năm hiện tại tăng gần 6%.
GDP	Ngược chiều (-)	5%	Khi tăng trưởng GDP tăng 1% thì nợ xấu giảm hơn 9%.
IN	Cùng chiều (+)	1%	Khi lạm phát tăng 1% thì nợ xấu tăng hơn 5%.
UE	Cùng chiều (+)	1% hoặc 5%	Có ý nghĩa thống kê, tác động cùng chiều đến tỷ lệ nợ xấu.
SIZE	Không xác định	Không có ý nghĩa	$p\text{-value}$ ở hai mô hình là 19,x% và 20,8% (> 10%), không có ý nghĩa thống kê.

• Đóng góp về mặt lý luận và thực nghiệm: Khóa luận củng cố giả thuyết "quản lý kém" của Berger & DeYoung (1997), chứng minh các ngân hàng có hiệu quả sinh lời cao (ROA, ROE) ít tham gia vào các danh mục rủi ro, từ đó hạn chế phát sinh nợ xấu. Kết quả thực nghiệm khẳng định tăng trưởng tín dụng nóng tích tụ rủi ro nợ xấu có độ trễ, và nợ xấu trong quá khứ là nhân tố tạo áp lực gia tăng nợ xấu hiện tại do thời gian xử lý kéo dài. Về mặt vĩ mô, nghiên cứu chứng minh tính chất nghịch chu kỳ của nợ xấu đối với tăng trưởng kinh tế và tác động tiêu cực của lạm phát đến nghĩa vụ trả nợ của khách hàng.
• Đóng góp về mặt chính sách: Khóa luận hệ thống hóa toàn bộ các mốc chính sách tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng tại Việt Nam suốt một thập kỷ (từ Quyết định 254 năm 2011 đến Nghị quyết 42 năm 2017 và Thông tư 03 năm 2021), làm rõ tác động thực tế của công cụ pháp lý đối với việc hạ thấp tỷ lệ nợ xấu toàn ngành từ đỉnh 4,86% xuống dưới 2% trước khi đại dịch bùng phát.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế được nêu trong văn bản:
  • Mẫu nghiên cứu mới giới hạn ở 15 NHTM lớn có tầm quan trọng hệ thống, chưa đại diện cho toàn bộ các TCTD (chưa bao gồm khối ngân hàng quy mô nhỏ, ngân hàng liên doanh và chi nhánh ngân hàng nước ngoài).
  • Biến quy mô ngân hàng (SIZE) chưa tìm thấy ý nghĩa thống kê trong mô hình hồi quy.
  • Chưa lượng hóa trực tiếp các yếu tố định tính từ phía khách hàng (đạo đức, rủi ro thông tin bất đối xứng) và biến cố bất khả kháng kéo dài (tác động toàn diện của dịch bệnh Covid-19 sau năm 2020).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng mẫu nghiên cứu cho toàn bộ các NHTM đang hoạt động; kéo dài chuỗi dữ liệu sau năm 2020 nhằm đo lường trọn vẹn độ trễ của các khoản nợ được cơ cấu theo Thông tư 01/2020 và Thông tư 03/2021; bổ sung các biến giải thích vi mô đặc thù khác như tỷ lệ an toàn vốn (CAR), tỷ lệ cấp dư nợ trên vốn huy động (LDR) và tỷ lệ dự phòng bao nợ xấu.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học: Tham khảo quy trình xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng, phương pháp thực hiện các kiểm định chẩn đoán khuyết tật (Breusch-Pagan, Hausman, Modified Wald, Wooldridge) và kỹ thuật ước lượng FGLS trên Stata.
• Cán bộ quản trị rủi ro và phân tích tín dụng tại các NHTM: Vận dụng bằng chứng về độ trễ của tăng trưởng tín dụng và sự tích tụ của nợ xấu năm trước để thiết lập các ngưỡng cảnh báo sớm trong quy trình cấp tín dụng.
• Người nghiên cứu chính sách tài chính: Sử dụng hệ thống tổng hợp các văn bản pháp quy từ năm 2011 đến năm 2021 như tài liệu đối chiếu thực tiễn quản lý nợ xấu tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu nghiên cứu định lượng của khóa luận gồm những ngân hàng nào và giai đoạn thu thập dữ liệu là bao lâu?
Mẫu nghiên cứu gồm 15 NHTM Việt Nam thuộc nhóm các tổ chức tín dụng có tầm quan trọng hệ thống (ACB, LienVietPostBank, VietinBank, BIDV, SeABank, MSB, Techcombank, Vietcombank, HDBank, MBBank, VIB, SHB, Sacombank, TPBank, VPBank) với dữ liệu được thu thập liên tục trong 10 năm từ 2011 đến 2020, tạo thành bộ dữ liệu bảng gồm 150 quan sát.

2. Tại sao tác giả phải sử dụng phương pháp FGLS thay vì mô hình FEM hay REM?
Sau khi kiểm định Hausman khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) phù hợp hơn mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), tác giả tiến hành kiểm tra khuyết tật của mô hình FEM. Kết quả kiểm định Modified Wald ($p = 0,0000$) và kiểm định Wooldridge ($p < 0,05$) chỉ ra mô hình FEM đồng thời mắc hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Do đó, phương pháp FGLS được lựa chọn để kiểm soát các khuyết tật này, bảo đảm ước lượng thu được là vững và tin cậy.

3. Biến số nào trong mô hình không có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ nợ xấu?
Biến tốc độ tăng trưởng quy mô tài sản của ngân hàng (SIZE) là biến duy nhất không có ý nghĩa thống kê trong kết quả hồi quy FGLS, với giá trị $p\text{-value}$ lần lượt ở Mô hình (2) và Mô hình (3) là 19,x% và 20,8% (đều lớn hơn 10%).

4. Tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam biến động ra sao trong giai đoạn 2011-2020?
Năm 2011, nợ xấu toàn hệ thống được công bố ở mức 3,3% và tăng lên đỉnh điểm 4,86% vào cuối năm 2012. Giai đoạn 2012-2019, tỷ lệ này giảm đều đặn xuống mức 1,89% vào các năm 2018-2019. Năm 2020, do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, tỷ lệ nợ xấu tăng 1,11% so với năm 2019, chạm ngưỡng 3,0%.

5. Nghiên cứu đề cập đến những văn bản pháp lý chủ chốt nào của Nhà nước và NHNN về xử lý nợ xấu?
Khóa luận phân tích các văn bản: Quyết định 254/QĐ-TTg (Đề án cơ cấu lại TCTD 2011-2015), Nghị định 53/2013/NĐ-CP và Nghị định 34/2015/NĐ-CP về thành lập và hoạt động của VAMC, Thông tư 02/2013/TT-NHNN và Thông tư 09/2014/TT-NHNN về phân loại nợ và trích lập dự phòng, Nghị quyết 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu, Quyết định 1058/QĐ-TTg (Đề án cơ cấu lại TCTD 2016-2020), Luật số 17/2017/QH14 sửa đổi Luật các TCTD, Nghị định 21/2021/NĐ-CP về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, Thông tư 01/2020/TT-NHNN và Thông tư 03/2021/TT-NHNN về cơ cấu nợ hỗ trợ dịch Covid-19.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Diệu Linh cung cấp một nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ về các nhân tố tác động đến nợ xấu tại 15 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2011-2020. Dựa trên phương pháp ước lượng FGLS xử lý triệt để hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, công trình đã định lượng rõ tác động ngược chiều của khả năng sinh lời (ROA, ROE) và tăng trưởng kinh tế (GDP), cùng tác động thuận chiều của tăng trưởng tín dụng (LOAN), nợ xấu năm trước (NPLt-1) và lạm phát (IN) đối với tỷ lệ nợ xấu. Bên cạnh việc hệ thống hóa quá trình tái cơ cấu và các mốc chính sách tiền tệ suốt một thập kỷ, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp khả thi cho các ngân hàng và kiến nghị hoàn thiện thể chế pháp lý xử lý tài sản bảo đảm. Đây là tài liệu học thuật có giá trị tư liệu cao đối với nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng và công tác quản trị rủi ro tín dụng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NỢ XẤU VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NỢ XẤU CỦA NHTM 1. Tổng quan về nợ xấu 1. Khái niệm về nợ xấu Với mỗi tổ chức, quốc gia khác nhau thì thuật ngữ nợ xấu sẽ được định nghĩa khác nhau. Nợ xấu được sử dụng phổ biến trên thế giới với các từ như “Non- performing loans” (NPL), “bad debt”, “doubtful debt”, được hiểu là các khoản nợ dưới chuẩn, có thể quá hạn và bị nghi ngờ về khả năng trả nợ lẫn khả năng thu hồi vốn của chủ nợ, điều này thường xảy ra khi khách hàng vay đã tuyên bố phá sản hoặc đã tẩu tán tài sản.

Hiện tại không có một quy tắc hay chuẩn mực thống nhất khi thảo luận về khái niệm nợ xấu. Quan điểm nợ xấu của Qũy tiền tệ quốc tế (IMF) IMF đưa ra như sau: “Một khoản vay được coi là nợ xấu khi quá hạn thanh toán gốc hoặc lãi 90 ngày hoặc hơn; khi các khoản lãi suất đã quá hạn 90 ngày hoặc hơn đã được vốn hóa, cơ cấu lại, hoặc trì hoãn theo thỏa thuận; khi các khoản thanh toán đến hạn dưới 90 ngày nhưng có thể nhận thấy những dấu hiệu rõ ràng cho thấy người vay sẽ không thể hoàn trả nợ đầy đủ (người vay phá sản). Sau khi khoản vay được xếp vào danh mục nợ xấu, nó hoặc bất cứ khoản vay thay thế nào cũng nên được xếp vào danh mục nợ xấu cho tới thời điểm phải xóa nợ hoặc thu hồi được lãi và gốc của khoản vay đó hoặc thu hồi được khoản vay thay thế”. Quan điểm nợ xấu của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) BCBS không đưa ra định nghĩa cụ thể về nợ xấu.

Tuy nhiên, trong các hướng dẫn về các thông lệ chung tại nhiều quốc gia về quản lý rủi ro tín dụng, BCBS xác định, việc khoản nợ bị coi là không có khả năng hoàn trả khi một trong hai hoặc cả hai điều kiện sau xảy ra: ngân hàng thấy người vay không có khả năng trả nợ đầy đủ khi ngân hàng chưa thực hiện hành động gì để cố gắng thu hồi; người vay đã quá hạn trả nợ quá 90 ngày. Dựa trên hướng dẫn này, nợ xấu sẽ bao gồm toàn bộ các khoản cho vay đã quá hạn 90 ngày và có dấu hiệu người đi vay không trả được nợ. Quan điểm của nhóm chuyên gia tư vấn Advisory Expert Group (AEG) AEG thống nhất định nghĩa như sau: “Một khoản nợ được coi là nợ xấu khi 4 quá hạn trả lãi và/hoặc gốc trên 90 ngày; hoặc các khoản lãi chưa trả từ 90 ngày trở lên đã được nhập gốc, tái cấp vốn hoặc chậm trả theo thỏa thuận; hoặc các khoản phải thanh toán đã quá hạn dưới 90 ngày nhưng có lý do chắc chắn để nghi ngờ về khả năng khoản vay sẽ được thanh toán đầy đủ” Quan điểm nợ xấu của Chuẩn mực Kế toán quốc tế (IAS) Chuẩn mực Kế toán quốc tế về ngân hàng thường đề cập các khoản nợ bị giảm giá trị (Impaired) thay vì sử dụng thuật ngữ nợ xấu (nonperforming). Về cơ bản IAS39 chú trọng tới khả năng hoàn trả của khoản vay bất luận thời gian quá hạn chưa tới 90 ngày hoặc chưa quá hạn.

Quan điểm nợ xấu tại Việt Nam Tại Việt Nam, nợ ngân hàng bao gồm các khoản cho vay, ứng trước, thấu chi và cho thuê tài chính; các khoản chiết khấu, tái chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá khác; các khoản bao thanh toán; các hình thức tín dụng khác. Trong đó, nợ xấu là các khoản nợ thuộc các nhóm 3, 4, 5 bao gồm nợ dưới tiêu chuẩn, nợ nghi ngờ, nợ có khả năng mất vốn quy định trong văn bản hợp nhất 01/VBHN-NHNN (2014). Hậu quả của nợ xấu 1.