CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý thuyết về khả năng sinh lời của Ngân hàng thương mại 1. Tổng quan về Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Có rất phương thức khác nhau để định nghĩa về NHTM đã được được đưa ra.
Theo Đỗ Thị Kim Hảo và cộng sự (2022), khái niệm NHTM có thể được định nghĩa dựa theo các cách sau: (i) Dựa theo chức năng trong nền kinh tế thì NHTM như một trung gian tài chính, nhằm luân chuyển vốn từ người thừa vốn sang người thiếu vốn, và là trung gian thanh toán hỗ trợ chi trả cho hàng hoá, dịch vụ. (ii) Dựa trên cơ sở các nghiệp vụ cung cấp cho khách hàng, NHTM được hiểu là loại hình TCTD cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và các dịch vụ thanh toán - và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. (iii) Dựa trên giác độ quản lý luật pháp (như ở Mỹ), theo Peter Rose (2013): “Ngân hàng được định nghĩa như một công ty thành viên của công ty Bảo hiểm tiền gửi Liên bang, Theo điều 4 của Luật các tổ chức tín dụng 2010, khái niệm NHTM được định nghĩa rằng: “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các HĐKD khác theo quy định của Luật nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Theo Tô Ngọc Hưng (2014), “NHTM là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế, là cầu nối giữa các doanh nghiệp với thị trường, là công cụ để điều tiết nền kinh tế vĩ mô và là cầu nối tài chính quốc gia với tài chính quốc tế.” 11 Tóm lại, có thể hiểu ngắn gọn: “Ngân hàng thương mại (NHTM) là một loại hình trung gian tài chính, cung cấp danh mục dịch vụ tài chính đa dạng, với hoạt động cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và thanh toán vì mục tiêu lợi nhuận” 1.
Vai trò của Ngân hàng thương mại Các ngân hàng thương mại là các tổ chức tài chính tìm kiếm lợi nhuận. Họ nhận tiền gửi từ khách hàng với lãi suất thấp hơn và cung cấp các khoản vay kinh doanh với lãi suất cao hơn. Họ phục vụ các cá nhân, doanh nghiệp quy mô nhỏ và doanh nghiệp vừa. Các NHTM gia tăng lợi nhuận bằng cách cung cấp thêm các sản phẩm đầu tư và dịch vụ của ngân hàng.
Islam (2017) đã khẳng định vai trò và sức ảnh hưởng của NHTM: “Ngân hàng thương mại hiện tại là nhân vật chính trong nền kinh tế vì nó tạo ra dòng chảy của nguồn lực. Tài chính là mạch máu của thương mại, thương mại đóng vai trò là cánh quạt trong việc luân chuyển dòng tiền trong nền kinh tế. Tầm quan trọng của lĩnh vực ngân hàng trong nền kinh tế là vô cùng to lớn đối với sự tiến bộ và phát triển của bất cứ quốc gia nào.” Ở Việt Nam, NHTM là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế hoạt động. NHTM huy động nguồn tiền nhàn rỗi từ những người, tổ chức dư thừa vốn, thông qua hoạt động tín dụng, NHTM sẽ cung cấp vốn cho các hoạt động sản xuất và đáp ứng các nhu cầu vốn nhanh chóng, kịp thời trong HĐKD.
Không chỉ cung cấp vốn, NHTM còn đóng vai trò trở thành cầu nối giữa doanh nghiệp và thị trường. Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp cần không ngừng đổi mới, phát triển các HĐKD, mở rộng hoạt động sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và gia tăng sự hài lòng của khách hàng, từ nó mở rộng thị phần. Để thực hiện những điều đó, doanh nghiệp cần sự giúp đỡ từ NHTM. Ngân hàng cung cấp nguồn vốn cho doanh nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế.
Thêm vào đó, NHTM cũng tham gia vào quá trình kiểm soát các hoạt động kinh tế khác. Ngoài những vai trò thông thương như các NHTM khác, các NHTM Nhà nước sẽ có thêm những vai trò riêng như: - Theo dõi sát sao những biến động trên thị trường tài chính, đưa ra các đánh giá nhanh chóng, chính xác để giúp chính phủ giảm thiểu tối đa những rủi ro mà ảnh hưởng xấu sẽ tác động lên thị trường tiền tệ trong nước. 12 - Hỗ trợ cho chính phủ với những chỉ dẫn liên quan đến thủ tục vay cho các doanh nghiệp, cá nhân cũng như các nguồn vốn có ảnh hưởng và đóng góp cho nền kinh tế Việt Nam. - Quan sát diễn biến hoạt động của nền kinh tế, cung ứng kịp thời nguồn vốn cho các dự án cần thiết để đảm bảo cho hoạt động phát triển kinh tế, xã hội của nước.
- Đóng vai trò tiên phong trong việc tiến hành thực hiện những chỉ thị, chính sách của chính phủ liên quan đến tỷ giá cũng như sự ổn định của thị trường tiền tệ nhằm giữ thế cân bằng cho nền kinh tế. Các hoạt động kinh doanh chính của Ngân hàng thương mại Dựa vào luật Tổ chức tín dụng năm 2020, các hoạt động chính của NHTM bao gồm: - Hoạt động huy động vốn + NHTM được nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền tiết kiệm và các loại tiền gửi khác. + Được phát hành các loại chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài (Điều 98 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). + Được vay vốn của NHNN dưới hình thức tái cấp vốn theo quy định (Điều 99 Luật Các tổ chức tín dụng 2010).
+ Được vay vốn của các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật (Điều 100 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). - Hoạt động cấp tín dụng: NHTM được cấp tín dụng cho các tổ chức, cá nhân dưới các hình thức: Cho vay; Chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác; Bảo lãnh ngân hàng; Phát hành thẻ tín dụng; Bao thanh toán trong nước; bao thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng được phép thực hiện thanh toán quốc tế; Các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được Ngân hàng nhà nước chấp thuận - Hoạt động dịch vụ thanh toán + Các NHTM phải mở tài khoản tiền gửi tại NHNN và số dư trên tài khoản tiền gửi này luôn duy trì số dư bình không thấp hơn mức dự trữ bắt buộc (Điều 101 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). 13 + NHTM được mở tài khoản thanh toán tại các tổ chức tín dụng khác và được mở tài khoản tiền gửi, tài khoản thanh toán ở nước ngoài theo quy định của pháp luật về ngoại hối (Điều 101 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). + NHTM mở tài khoản thanh toán cho khách hàng, cung ứng các phương tiện thanh toán, dịch vụ thanh toán bao gồm: ● Thực hiện các dịch vụ thanh toán trong nước bao gồm: séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thư tín dụng, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ ● Thực hiện các dịch vụ thanh toán quốc tế và các dịch vụ thanh toán khác khi được NHNN chấp nhận.
+ NHTM được tổ chức thanh toán nội bộ, tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia (Điều 102 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). + NHTM được tham gia hệ thống thanh toán quốc tế sau khi được NHNN chấp thuận (Điều 102 Luật Các tổ chức tín dụng 2010). - Hoạt động góp vốn, mua cổ phần NHTM chỉ được sử dụng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để mua cổ phần và góp vốn theo các quy định dưới đây: + NHTM phải mua lại công ty con, công ty liên kết hoặc phải thành lập công ty mới để thực hiện các HĐKD: + Đứng ra bảo lãnh phát hành chứng khoán, môi giới chứng khoán + Thực hiện quản lý chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán + Quản lý các danh mục đầu tư chứng khoán và thực hiện mua, bán cổ phiếu + Cho thuê tài chính + Bán các gói bảo hiểm + NHTM được mua lại công ty con, công ty liên kết hoặc phải thành lập công ty mới trong lĩnh vực quản lý TSBĐ, kiều hối, kinh doanh ngoại hối, vàng, bao thanh toán, phát hành các loại thẻ tín dụng, tín dụng tiêu dùng, dịch vụ trung gian thanh toán, thông tin tín dụng. + NHTM được mua cổ phần và góp vốn vào doanh nghiệp đang hoạt động trong các lĩnh vực: bảo hiểm, iều hối, kinh doanh ngoại hối, vàng, bao thanh toán, phát hành 14 các loại thẻ tín dụng, tín dụng tiêu dùng, dịch vụ trung gian thanh toán, thông tin tín dụng, chứng khoán.
Trong trường hợp NHTM mua cổ phần và góp vốn cho các doanh nghiệp không thuộc những lĩnh vực trên thì cần phải được NHNN chấp thuận bằng văn bản pháp luật. - HĐKD, cung ứng dịch vụ ngoại hối và sản phẩm phái sinh Sau khi nhận được sự chấp thuận bằng văn bản pháp luật tư NHNN, các NHTM được kinh doanh, cung ứng dịch vụ cho khách hàng trong và ngoài nước với các sản phẩm: ngoại hối, phái sinh tỷ giá, lãi suất, tiền tệ và các tài sản tài chính khác Các NHTM cần phải thực hiện theo các quy định của pháp luật khi thwucj hiện cung ứng dịch vụ ngoại hối cho khách hàng. NHNN có các quy định về phạm vi kinh doanh ngoại hối, điều kiện, trình tự, thủ tục chấp thuận việc kinh doanh ngoại hối; kinh doanh và cung ứng các sản phẩm phái sinh của NHTM. - Các HĐKD khác + NHTM được phép tham gia đấu thầu tín phiếu của Kho bạc nhà nước, mua và bán các công cụ chuyển nhượng, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc, tín phiếu NHNN và các giấy tờ có giá khác trên thị trường tiền tệ.
+ NHTM có quyền ủy thác, nhận ủy thác trong các lĩnh vực liên quan đến hoạt động của ngân hàng, kinh doanh bảo hiểm, quản lý tài sản theo quy định của NHNN. + Được thực hiện quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng , tài chính, các dịch vụ bảo quan, quản lý tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. + Được tư vấn tài chính doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, sáp nhập, hợp nhất doanh nghiệp, tư vấn đầu tư, mua, bán trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp. + Cung cấp dịch vụ môi giới tiền tệ + Được thực hiện các HĐKD khác khi nhận được văn bản chấp thuận từ NHNN.
Khả năng sinh lời của Ngân hàng thương mại 1. Khái niệm Hoạt động của hệ thống ngân hàng luôn là một trong những vấn đề quan trọng nhất của nền kinh tế.