I. Tổng quan về nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh thành phố
Nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá và xếp hạng trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh/thành phố là công trình khoa học quan trọng trong lĩnh vực tổ chức quản lý dược. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hoàng Liên được thực hiện tại Trường Đại học Dược Hà Nội năm 2021 nhằm giải quyết vấn đề thiếu vắng công cụ đánh giá chuẩn hóa cho hệ thống kiểm nghiệm thuốc tại các địa phương. Hệ thống kiểm nghiệm thuốc đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo chất lượng thuốc lưu thông trên thị trường. Tuy nhiên, các trung tâm kiểm nghiệm tuyến tỉnh/thành phố hoạt động với năng lực và quy mô khác nhau, gây khó khăn trong quản lý và đánh giá. Bộ tiêu chí được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 và GLP-WHO, áp dụng phương pháp Delphi với sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành. Nghiên cứu thu thập dữ liệu từ nhiều trung tâm kiểm nghiệm trên cả nước, bao gồm Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và các trung tâm tại các tỉnh Bắc Kạn, Yên Bái, Lào Cai, Hòa Bình.
1.1. Bối cảnh và ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
Việt Nam hiện có hệ thống kiểm nghiệm thuốc phân cấp từ trung ương đến địa phương. Các trung tâm kiểm nghiệm tuyến tỉnh/thành phố chịu trách nhiệm chính trong việc kiểm tra chất lượng thuốc tại khu vực. Thực tế cho thấy sự chênh lệch lớn về năng lực giữa các trung tâm. Một số cơ sở đạt chuẩn quốc tế, số khác còn thiếu thốn về nhân lực và trang thiết bị. Việc thiếu bộ tiêu chí đánh giá thống nhất gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước. Đề tài nghiên cứu này mang ý nghĩa thực tiễn cao, giúp xây dựng cơ chế đánh giá minh bạch, khách quan.
1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu
Mục tiêu chính của luận án là xây dựng bộ tiêu chí đánh giá toàn diện cho trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh/thành phố. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc xác định các tiêu chí liên quan đến năng lực kỹ thuật, hệ thống quản lý chất lượng, nhân sự và cơ sở vật chất. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chuyên gia kết hợp kỹ thuật Delphi để đảm bảo tính khoa học. Đối tượng tham gia gồm 90 chuyên gia là lãnh đạo và cán bộ chuyên môn có trình độ trên đại học với ít nhất 10 năm kinh nghiệm. Bộ tiêu chí hướng tới mục tiêu xếp hạng và cải tiến chất lượng kiểm nghiệm.
II. Phân tích thực trạng và thách thức đánh giá trung tâm kiểm nghiệm thuốc
Thực trạng đánh giá trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh/thành phố hiện nay bộc lộ nhiều bất cập cần giải quyết. Hệ thống đánh giá hiện hành chủ yếu dựa trên các tiêu chí định tính, thiếu cơ sở khoa học và tính khách quan. Các tiêu chí đánh giá chưa được chuẩn hóa, dẫn đến kết quả đánh giá không đồng nhất giữa các địa phương. Nhiều trung tâm kiểm nghiệm gặp khó khăn trong việc xác định hướng cải tiến do thiếu công cụ đánh giá chi tiết. Nhân lực tại các trung tâm tuyến tỉnh thường hạn chế về trình độ chuyên môn và kinh nghiệm. Trang thiết bị kiểm nghiệm tại một số cơ sở chưa đáp ứng yêu cầu kiểm tra các chỉ tiêu phức tạp. Hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 chưa được triển khai đồng bộ. Việc thiếu cơ chế xếp hạng khiến các trung tâm không có động lực cải thiện năng lực.
2.1. Thực trạng hoạt động kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh thành phố
Hệ thống kiểm nghiệm thuốc tại Việt Nam bao gồm Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và các trung tâm tuyến tỉnh/thành phố. Các trung tâm tuyến tỉnh thực hiện kiểm tra chất lượng thuốc theo quy định của Bộ Y tế. Tuy nhiên, năng lực giữa các trung tâm có sự chênh lệch đáng kể. Một số tỉnh có trung tâm được đầu tư mạnh về trang thiết bị và nhân sự. Số khác hoạt động cầm chừng do thiếu kinh phí và nguồn nhân lực chất lượng cao. Kết quả kiểm nghiệm giữa các trung tâm đôi khi có sự khác biệt, ảnh hưởng đến tính thống nhất trong quản lý thuốc.
2.2. Thách thức trong xây dựng hệ thống đánh giá chuẩn hóa
Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa đối mặt nhiều thách thức phức tạp. Thứ nhất, các tiêu chí phải phản ánh đầy đủ năng lực kỹ thuật và quản lý của trung tâm. Thứ hai, tiêu chí cần phù hợp với điều kiện thực tế tại các địa phương khác nhau. Thứ ba, việc thu thập ý kiến chuyên gia đòi hỏi quy trình khoa học và thời gian. Các tiêu chuẩn quốc tế như ISO/IEC 17025 và GLP-WHO cung cấp nền tảng nhưng cần điều chỉnh cho phù hợp bối cảnh Việt Nam. Thách thức lớn nhất là đảm bảo tính khả thi và dễ áp dụng của bộ tiêu chí trong thực tế quản lý.
III. Phương pháp xây dựng bộ tiêu chí đánh giá và xếp hạng trung tâm kiểm nghiệm thuốc
Phương pháp xây dựng bộ tiêu chí áp dụng kỹ thuật Delphi kết hợp phân tích tài liệu và tham vấn chuyên gia. Kỹ thuật Delphi là phương pháp nghiên cứu khoa học sử dụng bảng câu hỏi có cấu trúc để thu thập ý kiến chuyên gia qua nhiều vòng lặp. Quy trình nghiên cứu gồm bốn vòng Delphi chính. Vòng thứ nhất xây dựng bảng câu hỏi dựa trên yêu cầu của tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 và GLP-WHO. Vòng thứ hai thu thập ý kiến đánh giá và xếp hạng các tiêu chí từ chuyên gia. Vòng thứ ba cho phép chuyên gia điều chỉnh phán quyết dựa trên kết quả tổng hợp. Vòng bốn xác nhận sự đồng thuận cuối cùng. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 90 người tham gia, bao gồm Giám đốc, Phó Giám đốc và cán bộ chuyên môn các trung tâm kiểm nghiệm. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện thông qua giới thiệu của các trung tâm kiểm nghiệm tuyến tỉnh/thành phố.
3.1. Kỹ thuật Delphi và quy trình thu thập dữ liệu
Kỹ thuật Delphi được áp dụng làm phương pháp chính trong nghiên cứu này. Quy trình bao gồm nhiều vòng lấy ý kiến chuyên gia một cách có hệ thống. Vòng một xây dựng danh mục tiêu chí ban đầu dựa trên tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 và GLP-WHO. Vòng hai chuyên gia đánh giá mức độ phù hợp của từng tiêu chí. Vòng ba tổng hợp kết quả và đề xuất điều chỉnh. Vòng bốn xác nhận sự đồng thuận cuối cùng. Mỗi vòng sử dụng bảng câu hỏi có cấu trúc, đảm bảo tính khoa học và khách quan. Kết quả thu thập được phân tích bằng phương pháp thống kê mô tả.
3.2. Ứng dụng tiêu chuẩn ISO IEC 17025 và GLP WHO
Tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 quy định yêu cầu năng lực phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn. Tiêu chuẩn GLP-WHO hướng dẫn thực hành phòng thí nghiệm tốt của Tổ chức Y tế Thế giới. Hai tiêu chuẩn này được sử dụng làm nền tảng xây dựng bộ tiêu chí đánh giá. Các yêu cầu về hệ thống quản lý chất lượng được chuyển hóa thành tiêu chí cụ thể. Tiêu chí bao gồm năng lực kỹ thuật, kiểm soát tài liệu, quản lý thiết bị và đào tạo nhân sự. Việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế đảm bảo bộ tiêu chí có giá trị khoa học và thực tiễn cao. Bộ tiêu chí được điều chỉnh phù hợp với điều kiện tại các trung tâm kiểm nghiệm tuyến tỉnh/thành phố.
IV. Kết quả và ứng dụng bộ tiêu chí đánh giá trung tâm kiểm nghiệm thuốc
Kết quả nghiên cứu cho ra đời bộ tiêu chí đánh giá và xếp hạng trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh/thành phố hoàn chỉnh. Bộ tiêu chí bao gồm các nhóm tiêu chí chính đánh giá toàn diện năng lực trung tâm. Nhóm tiêu chí về năng lực kỹ thuật đánh giá khả năng thực hiện các phương pháp kiểm nghiệm. Nhóm tiêu chí về hệ thống quản lý chất lượng kiểm tra việc áp dụng tiêu chuẩn ISO/IEC 17025. Nhóm tiêu chí về nhân sự đánh giá trình độ và kinh nghiệm của đội ngũ kiểm nghiệm viên. Nhóm tiêu chí về cơ sở vật chất đánh giá trang thiết bị và điều kiện phòng thí nghiệm. Bộ tiêu chí được xây dựng dựa trên sự đồng thuận của 90 chuyên gia qua bốn vòng Delphi. Kết quả nghiên cứu có tính ứng dụng cao trong quản lý nhà nước về dược phẩm.
4.1. Cấu trúc và nội dung bộ tiêu chí đánh giá
Bộ tiêu chí được cấu trúc theo mô hình phân cấp thứ bậc, bao gồm nhiều nhóm tiêu chí chính và tiêu chí thành phần. Mỗi tiêu chí có trọng số riêng phản ánh mức độ quan trọng tương đối. Tiêu chí về năng lực kỹ thuật chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng điểm đánh giá. Tiêu chí về hệ thống quản lý chất lượng đánh giá việc tuân thủ các quy trình chuẩn. Tiêu chí về nhân sự xem xét trình độ đào tạo và kinh nghiệm chuyên môn. Tiêu chí về cơ sở vật chất đánh giá trạng thái trang thiết bị và điều kiện môi trường. Hệ thống tính điểm rõ ràng, dễ áp dụng trong thực tế.
4.2. Ứng dụng và đề xuất triển khai thực tế
Bộ tiêu chí được đề xuất áp dụng trong công tác quản lý và đánh giá các trung tâm kiểm nghiệm thuốc tuyến tỉnh/thành phố. Ứng dụng chính là xếp hạng năng lực các trung tâm theo định kỳ hàng năm. Kết quả xếp hạng làm cơ sở cho việc đầu tư nguồn lực và cải tiến chất lượng. Các trung tâm sử dụng bộ tiêu chí để tự đánh giá và xây dựng kế hoạch cải thiện. Cơ quan quản lý nhà nước áp dụng để giám sát và hỗ trợ các trung tâm yếu kém. Bộ tiêu chí cũng có thể mở rộng áp dụng cho các phòng thử nghiệm dược phẩm khác.