Nghiên cứu ngữ pháp hóa các phụ từ đứng sau động từ trong tiếng Việt - Luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ phân tích ngữ pháp hóa các phụ từ đứng sau trung tâm động ngữ, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Mai Thùy Linh
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Đức Nghiệu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ngữ Pháp Hóa Phụ Từ Trong Động Từ Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi khảo sát
• 1.4. Ngữ liệu và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa, đóng góp của luận văn
• 1.6. Bố cục của luận văn
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lí thuyết ngữ pháp hóa
• 2.2. Hiện tượng chuyển đổi từ thực từ sang hư từ trong tiếng Việt nhìn từ góc độ ngữ pháp hóa
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về Từ loại
• 2.4. Hiện tượng chuyển hóa từ thực từ sang hư từ trong tiếng Việt từ góc độ ngữ pháp hóa
• 3. HIỆN TƯỢNG NGỮ PHÁP HÓA MỘT SỐ ĐỘNG TỪ CHUYỂN ĐỘNG CÓ HƯỚNG ĐỂ THỰC HIỆN CHỨC NĂNG HƯ TỪ
• 3.1. Phạm vi khảo sát nhóm động từ ra, vào, lên, xuống, về, lại, sang, qua
• 3.2. Khảo sát định lượng hoạt động của nhóm động từ chuyển động có hướng
• 3.3. Kết quả khảo sát định lượng về tần số xuất hiện của nhóm động từ chuyển động có hướng trong các nguồn ngữ liệu được khảo sát
• 3.4. Thống kê số lần xuất hiện của các động từ chuyển động có hướng làm giới từ
• 3.5. Phân tích tương quan chức năng động từ- giới từ của nhóm động từ chuyển động có hướng trong các nguồn ngữ liệu được khảo sát
• 3.6. Sự ghi nhận chức năng từ loại động từ và chức năng từ loại giới từ trong một số từ điển
• 4. HIỆN TƯỢNG NGỮ PHÁP HÓA MỘT SỐ ĐỘNG TỪ KHÔNG CÓ HƯỚNG ĐỂ THỰC HIỆN CHỨC NĂNG HƯ TỪ
• 4.1. Phạm vi khảo sát nhóm động từ đi, đến, tới, cho, mất, hết, rồi, xong
• 4.2. Khảo sát định lượng hoạt động của nhóm động từ không có hướng
• 4.3. Kết quả khảo sát định lượng về tần số xuất hiện của nhóm động từ không có hướng trong các nguồn ngữ liệu được khảo sát
• 4.4. Số lần xuất hiện của các động từ không có hướng chuyển làm các từ loại khác
• 4.5. Phân tích tương quan chức năng động từ- các từ loại khác trong nhóm động từ không có hướng trong các nguồn ngữ liệu được khảo sát
• 4.6. Sự ghi nhận chức năng từ loại động từ và chức năng từ loại khác trong một số từ điển
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ tiếng Việt

Ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ tiếng Việt là một hiện tượng ngôn ngữ thú vị, phản ánh sự chuyển hóa từ loại và chức năng ngữ pháp của các từ. Hiện tượng này không chỉ thể hiện sự phong phú của ngôn ngữ mà còn cho thấy sự phát triển của tư duy ngôn ngữ trong cộng đồng người Việt. Nghiên cứu về ngữ pháp hóa giúp làm rõ hơn các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của tiếng Việt, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày.

1.1. Khái niệm ngữ pháp hóa và vai trò của phụ từ

Ngữ pháp hóa là quá trình mà các từ vựng chuyển đổi thành các yếu tố ngữ pháp. Phụ từ trong tiếng Việt thường được sử dụng để bổ sung ý nghĩa cho động từ, tạo nên các cấu trúc câu phong phú. Sự chuyển hóa này không chỉ giúp làm rõ nghĩa mà còn tạo ra các sắc thái biểu cảm trong ngôn ngữ.

1.2. Lịch sử nghiên cứu ngữ pháp hóa trong tiếng Việt

Nghiên cứu về ngữ pháp hóa trong tiếng Việt đã có từ lâu, với nhiều công trình nghiên cứu nổi bật. Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng hiện tượng này không chỉ xảy ra ở động từ mà còn ở nhiều loại từ khác, tạo nên sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ.

II. Vấn đề và thách thức trong ngữ pháp hóa phụ từ

Mặc dù ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ tiếng Việt đã được nghiên cứu nhiều, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Một trong những thách thức lớn nhất là việc phân định rõ ràng giữa thực từ và hư từ, cũng như cách thức mà chúng tương tác với nhau trong câu.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại động từ và phụ từ

Việc phân loại động từ và phụ từ trong tiếng Việt không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nhiều động từ có thể đóng vai trò như phụ từ trong một số ngữ cảnh nhất định, gây khó khăn cho việc xác định chức năng ngữ pháp của chúng.

2.2. Sự biến đổi ngữ nghĩa trong quá trình ngữ pháp hóa

Quá trình ngữ pháp hóa có thể dẫn đến sự biến đổi ngữ nghĩa của các từ. Điều này có thể gây nhầm lẫn cho người học và người sử dụng ngôn ngữ, đặc biệt là trong các tình huống giao tiếp hàng ngày.

III. Phương pháp nghiên cứu ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ

Để nghiên cứu hiện tượng ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ pháp và khảo sát ngữ liệu từ các văn bản lịch sử.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định cách mà các động từ và phụ từ tương tác với nhau trong câu. Phân tích ngữ pháp giúp làm rõ cấu trúc câu và chức năng của từng từ trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Khảo sát ngữ liệu từ văn bản lịch sử

Khảo sát ngữ liệu từ các văn bản lịch sử giúp nhận diện sự thay đổi trong cách sử dụng động từ và phụ từ qua các thời kỳ. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về quá trình ngữ pháp hóa trong tiếng Việt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ

Nghiên cứu về ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc biên soạn từ điển, giáo trình dạy tiếng Việt và các tài liệu học tập cho người nước ngoài.

4.1. Giá trị ứng dụng trong biên soạn từ điển

Kết quả nghiên cứu có thể giúp cải thiện chất lượng từ điển tiếng Việt, đặc biệt là trong việc phân loại và định nghĩa các động từ và phụ từ. Điều này sẽ giúp người học có cái nhìn rõ ràng hơn về cách sử dụng ngôn ngữ.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Nghiên cứu về ngữ pháp hóa phụ từ có thể cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên trong việc giảng dạy tiếng Việt. Việc hiểu rõ về ngữ pháp hóa sẽ giúp giáo viên truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả hơn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu ngữ pháp hóa phụ từ

Nghiên cứu về ngữ pháp hóa phụ từ trong động từ tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khám phá và làm sáng tỏ các khía cạnh còn chưa được hiểu rõ. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho việc phát triển ngôn ngữ học tiếng Việt.

5.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu có thể mở rộng nghiên cứu sang các loại từ khác và các ngữ cảnh sử dụng khác nhau. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về ngữ pháp hóa trong tiếng Việt.

5.2. Tầm quan trọng của ngữ pháp hóa trong ngôn ngữ học

Ngữ pháp hóa không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn là một phần quan trọng trong việc hiểu biết về sự phát triển của ngôn ngữ. Nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng tỏ các đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiện tượng ngữ pháp hóa trong tiếng Việt, đặc biệt là sự chuyển đổi từ thực từ sang hư từ, đã thu hút sự quan tâm sâu sắc của giới ngôn ngữ học trong nhiều năm qua. Theo ước tính, nhóm động từ chuyển động có hướng như ra, vào, lên, xuống, về, lại, sang, qua xuất hiện hàng trăm lần trong các văn bản lịch sử từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 20, cho thấy tầm quan trọng và tính phổ biến của hiện tượng này. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát quá trình ngữ pháp hóa của các động từ chuyển động có hướng và một số động từ không có hướng trong tiếng Việt, nhằm làm rõ cơ chế chuyển hóa từ thực từ sang hư từ, cũng như ảnh hưởng của quá trình này đến cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiếng Việt.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích hiện tượng chuyển hóa từ loại của các động từ chuyển động có hướng (ra, vào, lên, xuống, về, lại, sang, qua) và động từ không có hướng (đi, đến, tới, cho, mất, hết, rồi, xong) qua các nguồn ngữ liệu thành văn đại diện cho các giai đoạn lịch sử khác nhau, từ thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 20. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 9 văn bản thành văn và 3 cuốn từ điển tiêu biểu, phản ánh sự biến đổi ngôn ngữ qua các thời kỳ. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ đặc điểm ngữ pháp hóa trong tiếng Việt mà còn có giá trị ứng dụng trong biên soạn từ điển, giảng dạy tiếng Việt và nghiên cứu ngôn ngữ học lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết ngữ pháp hóa, được định nghĩa là quá trình biến đổi các từ vị từ vựng thành các yếu tố ngữ pháp, làm cho các dạng thức ngữ pháp trở nên rõ ràng và phổ biến hơn trong ngôn ngữ. Lý thuyết này được phát triển qua nhiều công trình nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học như Meillet, Traugott, Heine, và Bisang, trong đó nhấn mạnh tính động và tiến trình của ngữ pháp hóa, cũng như vai trò của các nhân tố ngữ dụng và tri nhận trong quá trình này.

Ngoài ra, luận văn áp dụng học thuyết về từ loại trong tiếng Việt, phân biệt rõ thực từ và hư từ dựa trên ý nghĩa từ vựng và chức năng ngữ pháp. Thực từ bao gồm danh từ, động từ, tính từ, số từ, đại từ, có ý nghĩa từ vựng rõ ràng và có thể làm thành phần câu. Hư từ không có ý nghĩa từ vựng chân thực, chỉ có chức năng ngữ pháp, thường làm thành tố phụ hoặc liên kết các thành phần câu. Động từ chuyển động có hướng được xem là thực từ có khả năng ngữ pháp hóa thành hư từ, đặc biệt là giới từ, trong các cấu trúc ngữ pháp.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm:

• Ngữ pháp hóa (Grammaticalization): Quá trình chuyển đổi từ thực từ sang hư từ, giảm ý nghĩa từ vựng, tăng ý nghĩa ngữ pháp.
• Thực từ và hư từ: Phân biệt dựa trên ý nghĩa và chức năng trong câu.
• Chuyển loại từ (Conversion): Hiện tượng từ cùng hình thức nhưng chuyển sang từ loại khác với chức năng ngữ pháp mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu gồm 9 văn bản thành văn tiêu biểu từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 20 và 3 cuốn từ điển đại diện cho các giai đoạn lịch sử của tiếng Việt. Các văn bản như Phật thuyết phụ mẫu đại báo ân trọng kinh (thế kỷ 11-12), Truyện Kiều (thế kỷ 19), Ai làm được (thế kỷ 20) cùng các từ điển như Từ điển Việt-Bồ-La của A. de Rhodes được sử dụng làm ngữ liệu khảo sát.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Thu thập và phân loại ngữ liệu: Tập trung vào các động từ chuyển động có hướng và không có hướng, phân biệt các trường hợp sử dụng động từ trong cấu trúc điển hình và không điển hình.
• Phân tích ngữ pháp và ngữ nghĩa: Sử dụng phương pháp phân tích thành tố nghĩa, xác định phạm trù từ loại dựa trên chức năng cú pháp và ý nghĩa trong câu.
• Khảo sát định lượng: Thống kê tần số xuất hiện của các động từ và chức năng giới từ trong từng nguồn ngữ liệu để đánh giá mức độ ngữ pháp hóa.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu diễn ra trên các nguồn ngữ liệu lịch sử trải dài từ thế kỷ 11 đến đầu thế kỷ 20, cho phép quan sát quá trình biến đổi ngữ pháp hóa theo thời gian.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hàng trăm lượt xuất hiện của 16 động từ được khảo sát, với phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện của các văn bản và từ điển tiêu biểu cho từng giai đoạn lịch sử.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần số xuất hiện động từ chuyển động có hướng:
   Tổng số lần xuất hiện của 8 động từ chuyển động có hướng (ra, vào, lên, xuống, về, lại, sang, qua) trong 9 nguồn ngữ liệu là khoảng 1.507 lần. Trong đó, động từ về có tần số cao nhất với 563 lần (chiếm khoảng 37%), tiếp theo là ra với 280 lần (khoảng 19%). Động từ sang có tần số thấp nhất, chỉ 34 lần (khoảng 2%). Tần số xuất hiện của từng từ biến đổi không đồng đều qua các tác phẩm, ví dụ ra chiếm 30% trong Phật thuyết phụ mẫu đại báo ân trọng kinh nhưng chỉ 1% trong Một chữ tình.

2. Tần số xuất hiện chức năng giới từ của các động từ:
   Các động từ chuyển động có hướng cũng xuất hiện với chức năng giới từ tổng cộng 1.005 lần. Trong đó, giới từ ra xuất hiện nhiều nhất với 212 lần (khoảng 21%), tiếp theo là về với 144 lần (khoảng 14%). Giới từ sang xuất hiện ít nhất, chỉ 6 lần (khoảng 0.6%). Tần số xuất hiện chức năng giới từ cũng không đồng đều qua các nguồn ngữ liệu.

3. Sự đa dạng về vị trí và chức năng trong câu:
   Các động từ chuyển động có hướng không chỉ làm vị ngữ chính mà còn đứng sau các động từ khác, làm thành phần phụ bổ sung ý nghĩa chỉ hướng hoặc đích cho động từ trung tâm. Ví dụ, trong câu "Chàng Vương nghe tiếng vội vàng chạy ra", ra đóng vai trò giới từ chỉ hướng. Sự chuyển đổi này thể hiện quá trình ngữ pháp hóa từ động từ sang giới từ.

4. Sự không đồng đều trong quá trình ngữ pháp hóa:
   Kết quả khảo sát cho thấy hiện tượng ngữ pháp hóa không diễn ra đồng đều giữa các từ trong nhóm. Một số từ như về, ra có xu hướng ngữ pháp hóa mạnh mẽ hơn, trong khi các từ như sang ít có dấu hiệu ngữ pháp hóa. Sự không đồng đều này phản ánh tính phức tạp và đa dạng của quá trình ngữ pháp hóa trong tiếng Việt.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự không đồng đều trong tần số xuất hiện và mức độ ngữ pháp hóa có thể liên quan đến tính phổ biến và chức năng ngữ nghĩa của từng từ trong ngôn ngữ. Động từ về và ra thường được sử dụng phổ biến trong các ngữ cảnh chỉ hướng và chuyển động, do đó có nhiều cơ hội để chuyển hóa thành giới từ. Ngược lại, sang có phạm vi sử dụng hạn chế hơn, dẫn đến mức độ ngữ pháp hóa thấp.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với quan điểm của Nguyễn Lai về nhóm từ chỉ hướng vận động, trong đó các từ như ra, về có vai trò quan trọng trong việc biểu thị hướng vận động và có khả năng ngữ pháp hóa cao. Đồng thời, kết quả cũng củng cố quan điểm của Trần Thị Nhàn về sự đa dạng và phức tạp của quá trình ngữ pháp hóa trong tiếng Việt, đặc biệt là ở nhóm động từ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần số xuất hiện của từng động từ và chức năng giới từ trong các nguồn ngữ liệu, giúp minh họa rõ ràng xu hướng ngữ pháp hóa theo thời gian và theo từng từ. Bảng so sánh thứ hạng tần số xuất hiện qua các tác phẩm cũng cho thấy sự biến đổi không đồng đều, phản ánh tính lịch sử và ngữ dụng của quá trình này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về từng động từ:
   Thực hiện các nghiên cứu chi tiết hơn về từng động từ trong nhóm để hiểu rõ cơ chế ngữ pháp hóa và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này, nhằm nâng cao độ chính xác trong phân loại từ loại và chức năng ngữ pháp. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào biên soạn từ điển:
   Cập nhật và phân biệt rõ ràng các từ có chức năng động từ và giới từ trong từ điển tiếng Việt hiện đại, giúp người học và giảng dạy nhận diện chính xác các dạng từ và chức năng của chúng. Thời gian thực hiện: 1 năm; chủ thể: nhà xuất bản và các nhóm biên soạn từ điển.

3. Phát triển tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài:
   Xây dựng giáo trình và tài liệu giảng dạy chú trọng vào hiện tượng ngữ pháp hóa và chuyển loại từ, giúp người học hiểu sâu sắc về cấu trúc và chức năng từ trong tiếng Việt. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: các trường đại học, trung tâm đào tạo tiếng Việt.

4. Tổ chức hội thảo và tập huấn về ngữ pháp hóa:
   Tăng cường trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về lý thuyết và thực tiễn ngữ pháp hóa trong tiếng Việt, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và ứng dụng. Thời gian thực hiện: định kỳ hàng năm; chủ thể: các hội ngôn ngữ học, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học:
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm phong phú về ngữ pháp hóa trong tiếng Việt, hỗ trợ nghiên cứu sâu về từ loại, chuyển loại và biến đổi ngôn ngữ.

2. Giáo viên và giảng viên dạy tiếng Việt:
   Tài liệu giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc từ và chức năng ngữ pháp, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt trong việc giải thích các hiện tượng chuyển loại từ.

3. Biên soạn viên từ điển và tài liệu học thuật:
   Cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết về các từ có chức năng đa dạng, giúp biên soạn từ điển chính xác và cập nhật hơn, đồng thời hỗ trợ xây dựng tài liệu học thuật.

4. Người học tiếng Việt và người nước ngoài:
   Giúp người học nhận diện và sử dụng đúng các từ có chức năng động từ và giới từ, hiểu rõ quá trình biến đổi ngôn ngữ, từ đó nâng cao kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngữ pháp hóa là gì và tại sao nó quan trọng trong tiếng Việt?
   Ngữ pháp hóa là quá trình biến đổi từ thực từ có ý nghĩa từ vựng sang hư từ mang chức năng ngữ pháp. Nó quan trọng vì giúp hiểu cách tiếng Việt phát triển và cấu trúc câu được hình thành, đặc biệt trong các hiện tượng chuyển loại từ.

2. Tại sao các động từ chuyển động có hướng lại được nghiên cứu nhiều?
   Nhóm động từ này vừa phổ biến vừa có tính đặc thù trong việc biểu thị hướng vận động, đồng thời thể hiện rõ quá trình ngữ pháp hóa từ động từ sang giới từ, giúp làm sáng tỏ cơ chế chuyển loại từ trong tiếng Việt.

3. Làm thế nào để phân biệt động từ và giới từ trong tiếng Việt?
   Phân biệt dựa trên chức năng trong câu: động từ có thể làm vị ngữ chính, mang ý nghĩa vận động; giới từ thường đứng sau động từ khác, bổ sung ý nghĩa chỉ hướng hoặc quan hệ ngữ pháp, không làm vị ngữ chính.

4. Hiện tượng ngữ pháp hóa có ảnh hưởng thế nào đến việc học tiếng Việt?
   Hiện tượng này làm cho một từ có thể mang nhiều chức năng khác nhau, gây khó khăn cho người học. Hiểu rõ ngữ pháp hóa giúp người học nhận diện và sử dụng từ đúng ngữ cảnh, nâng cao khả năng giao tiếp và viết.

5. Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này vào việc biên soạn từ điển không?
   Có, kết quả giúp phân biệt rõ ràng các dạng từ và chức năng của chúng, từ đó biên soạn từ điển chính xác hơn, hỗ trợ người dùng hiểu đúng nghĩa và cách dùng của từ trong tiếng Việt.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ hiện tượng ngữ pháp hóa trong tiếng Việt qua khảo sát 16 động từ chuyển động có hướng và không có hướng trong các nguồn ngữ liệu lịch sử.
• Kết quả định lượng cho thấy sự không đồng đều trong tần số xuất hiện và mức độ ngữ pháp hóa của từng từ, với về và ra là những từ có xu hướng ngữ pháp hóa mạnh nhất.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ cơ chế chuyển đổi từ thực từ sang hư từ, đồng thời bổ sung kiến thức về loại hình và cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt.
• Kết quả có giá trị ứng dụng trong biên soạn từ điển, giảng dạy tiếng Việt và nghiên cứu ngôn ngữ học lịch sử.
• Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo nhằm đào sâu phân tích từng từ và mở rộng phạm vi nghiên cứu về ngữ pháp hóa trong tiếng Việt.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giảng viên ứng dụng kết quả này trong công tác giảng dạy và nghiên cứu, đồng thời phát triển các dự án nghiên cứu chuyên sâu về ngữ pháp hóa trong tiếng Việt hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là “Sự phát triển của các dạng thức ngữ pháp” (1912).C, 1993, Dẫn theo 19, 21] Khái niệm “Ngữ pháp hóa” của Meilet “việc qui gán đặc trưng ngữ pháp cho một từ tự thân trước đó” rõ ràng không nói về các dạng thức đi vào ngữ pháp của một ngôn ngữ, mà gợi ý cho chúng ta nghĩ rằng: cùng một từ, về bản chất, lúc này có tính ngữ pháp, lúc khác có tính từ vựng, tùy theo ngữ cảnh sử dụng. Có thể nói quan điểm của Meillet là quan điểm cơ bản, truyền thống về ngữ pháp hóa. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Các công trình nghiên cứu về loại hình học của Ch. Thompson (1976) có thể nói là nghiên cứu về ngữ pháp hóa.

Chẳng hạn khi nghiên cứu các kết cấu động từ chuỗi trong tiếng Trung Quốc và các ngôn ngữ cùng loại hình, họ chỉ ra rằng các động từ có thể được “phân tích lại” như là các giới từ và các chỉ số cách [21, 485]. Trong công trình [22], Li và Thompson, chia các ngôn ngữ trên thế giới thành bốn loại hình căn cứ vào việc sử dụng các kiểu kết cấu “chủ ngữ- vị ngữ” và “đề ngữ- thuyết ngữ”. Vấn đề là ở chỗ, mối quan hệ giữa chủ ngữ (subject) và đề ngữ (topic) được đặt trong nội dung của ngữ pháp hóa. Theo họ sự khác nhau một cách hiển nhiên giữa chủ ngữ và đề ngữ chỉ ở mức độ ngữ pháp hóa “Về bản chất, chủ ngữ là chủ đề được ngữ pháp hóa” [22, 484].

Ở nước ta, Cao Xuân Hạo đã vận dụng một cách triệt để quan niệm của Li và Thompson về Subject và Topic khi xem xét lại vấn đề thành phần câu trong tiếng Việt, đã phủ nhận hoàn toàn khả năng phân tích câu tiếng Việt theo mô hình chủ- vị. Tác giả cho rằng bộ phận danh ngữ đứng đầu câu (khi không có “chuyển tố”- giới từ) không có một cương vị ngữ pháp hình thức nào (tức không được “ngữ pháp hóa”) mà chỉ có cương vị cú pháp cơ bản là có chức năng biểu thị chủ đề logic của mệnh đề, nên nó chỉ là Đề ngữ, không phải là Chủ ngữ như trong các ngôn ngữ có sự ngữ pháp hóa chủ đề [Dẫn theo 8, 14-15]. Cuối những năm 1970, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của việc nghiên cứu loại hình học và ngữ dụng học, việc nghiên cứu ngữ pháp hóa được phục hồi, mở rộng và đã trải qua thời kỳ “phục hưng” của nó với nhiều chuyên khảo và tên tuổi của nhiều nhà ngôn ngữ học Âu- Mỹ: T.Abraham,… Trong đó phải kể đến vai trò của Givon, ông đưa ra một nhận định vẫn thường được các nhà nghiên cứu nhắc đến như một định đề trong lý thuyết ngữ pháp hóa 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “Hình thái học hôm nay là cú pháp học của hôm qua” [15, 413]. Ông là người đã tổ chức cuộc hội thảo về ngữ pháp hóa vào năm 1988, kết quả là một tuyển chọn hai tập được E.Heine biên soạn năm 1991, có tên là “Các cách tiếp cận ngữ pháp hóa”.

Năm 1979 có tác phẩm “Về việc hiểu ngữ pháp” của Givon [16]. Tác phẩm đặt tất cả các hiện tượng ngôn ngữ vào bộ khung làm việc của cú pháp hóa và hình thái học hóa. Năm 1982, tác phẩm “Những suy nghĩ về ngữ pháp hóa: một phác thảo chương trình ứng dụng” [20] của C.Lehmann có thể coi là công trình hiện đại đầu tiên đề cao việc tiếp tục nghiên cứu ngữ pháp hóa đã có từ giai đoạn trước, và cung cấp một sự nghiên cứu tổng quát về các công trình có ý nghĩa trong ngữ pháp hóa đến thời gian đó, với sự nhấn mạnh vào tầm quan trọng của các công trình ngôn ngữ học lịch sử. Năm 1984 một cuốn sách khác được dư luận chú ý là “Ngữ pháp hóa và việc phân tích lại trong các ngôn ngữ châu Phi” [18] của B.

Có lẽ đây là cuốn sách đầu tiên đề cập đến toàn bộ một ngôn ngữ (châu Phi) từ nghiên cứu ngữ pháp hóa theo quan điểm đồng đại. Nó cung cấp một sự phân loại với các ví dụ phong phú về ngữ pháp hóa, và một bảng thống kê về các con đường điển hình của ngữ pháp hóa một cách riêng biệt, với sự đề cao hình thái cú pháp và ngữ âm.Heine lại cùng với U.Hunnemeyer xuất bản một tác phẩm khác “Ngữ pháp hóa: một khung làm việc khái niệm” [17]. Tư liệu chính ở đây là các ngôn ngữ châu Phi được miêu tả theo đồng đại, nhưng trọng tâm được đề cập là các nhân tố ngữ dụng và các nhân tố tri nhận- được coi là động lực của ngữ pháp hóa; sau nữa là những thay đổi ý nghĩa và các dạng thức có thể trải qua của các yếu tố ngôn ngữ khi chúng ngữ pháp hóa. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Công trình “Các bình diện của ngữ pháp hóa” [Dẫn theo 8, 16] là tuyển chọn các báo cáo về ngữ pháp hóa của Hội thảo ngôn ngữ học hàng năm, lần thứ XIV (1993) ở trường đại học Wisconsin- Wilwaukee, được W.Pagliuca biên soạn với nội dung chủ yếu là những nghiên cứu về ngữ pháp hóa trong một số ngôn ngữ cụ thể như: nghiên cứu lịch đại về từ nối mệnh đề TE và BA trong tiếng Nhật, ngữ pháp hóa của “à” trong tiếng Pháp, ngữ pháp hóa thể hoàn thành trong tiếng Anh cổ… và một vài bài về vấn đề thay đổi ngữ nghĩa, ngữ âm, trật tự từ trong ngữ pháp hóa trên bình diện lịch đại.

Công trình “Ngữ pháp hóa” [19] của P.Traugott (1993) là một sự tổng kết và nghiên cứu toàn diện về ngữ pháp hóa, kể từ những nghiên cứu hình thái học ở thế kỷ XIX đến bây giờ. Các tác giả cung cấp cho chúng ta một cái nhìn tổng thế về ngữ pháp hóa như vấn đề thuật ngữ, vấn đề hướng tiếp cận, vấn đề đặc trưng và cơ chế của quá trình ngữ pháp hóa, các quan điểm khác nhau thậm chí trái ngược nhau trong ngữ pháp hóa… Tiếp đến là một công trình nghiên cứu về ngữ pháp hóa trong các ngôn ngữ phương Đông: “Loại hình khu vực và ngữ pháp hóa: Các tiến trình ngữ pháp hóa cơ bản của danh từ và động từ trong các ngôn ngữ phía Đông và đất liền Đông Nam Á” [14] của Walter Bisang- một nhà ngôn ngữ học Đức (1996). Về mặt lý thuyết, công trình này tuyên bố hoàn toàn dựa vào những nghiên cứu của Hopper và Traugott [Dẫn theo 8, 17]. Tác giả đã tiến hành so sánh loại hình khu vực về ngữ pháp hóa trong phạm vi động từ và danh từ của tiếng Trung Quốc, HMông, Việt Nam, Thái và Campuchia.

Tác giả đưa ra khái niệm “hút tố vị trí” (attractor positions). Ở Việt Nam ngoài việc xem xét ngữ pháp hóa như một con đường của sự thay đổi ngôn ngữ hoặc là những vấn đề có liên quan với sự thay đổi, người ta còn tiếp cận ngữ pháp hóa bằng nghiên cứu loại hình học. Hướng này nghiên cứu các cách mã hóa các kiểu cấu trúc ngữ dụng diễn ngôn giống nhau trong các ngôn ngữ. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tác giả Nguyễn Lai trong cuốn “Ngữ nghĩa nhóm từ chỉ hướng vận động tiếng Việt hiện đại” (nhà xuất bản Khoa học Xã hội, năm 2001) đã có một đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu sự hình thành và phát triển của nhóm từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt và phần nào đó, ông đã đề cập hiện tượng ngữ pháp hóa.

Ông chỉ ra sự phản ứng của con người đã tạo ra những loại hướng khác nhau, đó là không gian, thời gian và tâm lý. Kết cấu vận động không gian có từ chỉ hướng vận động làm hạt nhân là những kết cấu phản ánh sự đối ứng về địa hình không gian trong vận động ở cấp độ ngữ nghĩa. Sự hình thành nghĩa tố của từ chỉ hướng vận động không tách rời với quá trình tác động của văn cảnh. Và nhân tố văn cảnh ở đây- theo cách lý giải của tác giả từ trong chiều sâu- là hiện thực khách quan được con người nhận thức theo một logic nhất định và theo quá trình nào đó chuyển hóa nó vào ngôn ngữ.

Tác giả khi nhắc đến hai từ “lên” và “vào”, thì ngoài nghĩa tố gốc đầu tiên là vận động từ thấp đến cao, trong quá trình vận dụng, “lên” được sản sinh thêm nghĩa tố vận động từ biển đến núi và từ đông đến tây (trên địa hình Việt Nam). “Vào” có nghĩa tố gốc đầu tiên là vận động từ rộng đến hẹp. Trong quá trình vận dụng, “vào” được sản sinh thêm nghĩa tố vận động từ bắc đến nam. Chính khả năng biểu hiện tính đối ứng về mặt địa hình gắn liền với sự xuất hiện loại nghĩa tố điển hình đã thử nêu, một mặt làm cho lượng thông tin của một số từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt phong phú thêm, mặt khác nó làm rõ thêm nét riêng của nhóm từ này trong tiếng Việt so với một số tiếng khác, đặc biệt là tiếng Ấn- Âu (như Anh, Nga, Pháp, Đức).

Việc khảo sát mối tương quan giữa những phạm trù Vận động- hướng- đích, đã giúp tác giả thấy rằng Vận động- hướng- đích là những nhân tố phần lớn không tồn tại tự thân và tách rời, trái lại chúng có liên quan với nhau rất mật thiết trong hoạt động thực tiễn, nhất là trong hoạt động chuyển động không gian có đích. Hay nói cách khác, khi có đích thì dường như hướng bao giờ cũng trở thành một phạm trù không thể thiếu: phạm trù trung gian. 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ngoài ra ở Việt Nam nhắc đến nghiên cứu Ngữ pháp hóa là không thể bỏ qua tác giả Trần Thị Nhàn. Trong cuốn “Lý thuyết ngữ pháp hóa và thực trạng ngữ pháp hóa một số từ trong tiếng Việt”, bà đã góp phần làm sáng tỏ một vài đặc điểm của tiếng Việt theo quan điểm ngữ pháp hóa.

Nghiên cứu cho rằng, trước đây, người ta thường nghiên cứu ngữ pháp hóa trên quan điểm lịch đại, truy tìm “nguồn gốc” và “tiến trình” của một dạng thức, một kết cấu ngữ pháp ở bình diện bản thể của ngôn ngữ. Hiện nay ngữ pháp hóa được nghiên cứu mở rộng ở nhiều cấp độ: hình thái học, cú pháp học, loại hình học,… và được xem xét theo cả quan điểm lịch đại và quan điểm đồng đại. Trên quan điểm đồng đại, ngữ pháp hóa có cơ sở là một hiện tượng cú pháp hoặc một hiện tượng ngữ dụng ngôn bản được nghiên cứu theo cách nhìn về sự biến đổi các kết cấu ngữ pháp, sự linh hoạt của cách dùng, việc cố định hóa những trật tự từ có căn cứ về mặt ngữ dụng.