Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1.1 Khái niệm và đặc điểm tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân 1.1 Khái niệm tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân Trong khoa học hành chính và đời sống xã hội, theo các cách tiếp cận khác nhau, có những quan niệm và cách giải thích khác nhau về thuật ngữ tổ chức của VKSND. Để làm rõ khái niệm này, Luận văn nghiên cứu một số khái niệm: * Khái niệm tổ chức Theo Đại từ điển tiếng Việt, tổ chức với nghĩa là động từ, là sắp xếp, bố trí thành các bộ phận để cũng thực hiện một nhiệm vụ hoặc cùng một chức năng hoặc là sắp xếp, bố trí để làm cho có trật tự, nền nếp hay tiến hành một công việc theo cách thức, trình tự nào; và với nghĩa là danh từ, tổ chức là tập hợp người được tổ chức theo cơ cấu nhất định để hoạt động vì lợi ích chung.1662] Theo Từ điển Tiếng Việt, “tổ chức là làm cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và có những chức năng, nhiệm vụ chung nhất định, với phương thức hoạt động riêng” [39, tr. Như vậy, Luận văn sẽ tiếp cận vấn đề tổ chức với nghĩa là: việc bố trí, sắp xếp lại thành một chỉnh thể với một cấu trúc nhất định để hoạt động vì những quyền lợi chung, nhằm một mục đích chung và với những phương thức hoạt động riêng phù hợp với từng bộ phận, từng nhóm trong tổ chức đó. * Khái niệm Viện kiểm sát nhân dân Theo Từ điển Tiếng Việt, “Viện kiểm sát là cơ quan chuyên kiểm tra và giám sát việc chấp hành pháp luật”.
1151] Từ điển Luật học không đưa ra khái niệm về VKSND mà chỉ khái niệm: “VKSND tối cao là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư 8 Luan van pháp trên phạm vi cả nước góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”. 855] Luật Tổ chức VKSND năm 2014 khái niệm: “VKSND là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. [21] Từ các khái niệm trên, có thể hiểu: Viện kiểm sát nhân dân là một trong những bộ phận hợp thành hệ thống cơ quan của bộ máy nhà nước của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp. Cũng như các hệ thống cơ quan khác, Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ta nói chung.
Song, do có vị trí, chức năng và nhiệm vụ mang tính đặc thù nên hệ thống các Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc riêng, nhằm bảo đảm cho các Viện kiểm sát hoạt động có hiệu quả cao hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực hiện nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm về tổ chức của VKSND như sau: Tổ chức của VKSND là việc bố trí, sắp xếp lại thành một chỉnh thể thống nhất với cơ cấu, số lượng hợp lý, gồm đội ngũ cán bộ, công chức có phẩm chất, năng lực để thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp một cách hiệu quả.2 Đặc điểm tổ chức của VKSND Thứ nhất, tổ chức của VKSND được thành lập từ VKSND tối cao đến VKSND cấp huyện, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, được tổ chức theo hệ thống thứ bậc, có mối quan hệ mật thiết phụ thuộc nhau về tổ chức và hoạt động nhằm thực thi công vụ. 9 Luan van Trong hệ thống tổ chức bộ máy Nhà nước pháp quyền của nước ta, hệ thống cơ quan tư pháp nói chung và VKSND nói riêng được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước: “Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”.
Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam do nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soátgiữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. [20] Theo quy định của Hiến pháp năm 2013, VKSND là một cơ quan trong hệ thống cơ quan của bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam. Do đó, cũng như các hệ thống cơ quan khác, VKSND được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ta nói chung.
Song, do có vị trí, chức năng, nhiệm vụ mang tính đặc thù nên hệ thống các VKSND được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc đặc thù. Điều đó không có nghĩa là tách hệ thống VKSND ra khỏi bộ máy nhà nước ta, mà nhằm bảo đảm cho nó hoạt động có hiệu quả hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực hiện nhiệm vụ tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Những nguyên tắc về tổ chức và hoạt động của VKSND được quy định tại Điều 109 Hiến pháp năm 2013 và Điều 7 Luật Tổ chức VKSND năm 2014. Đó là nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành, nguyên tắc độc lập trong tổ chức và hoạt động của VKSND và nguyên tắc kết hợp vai trò lãnh đạo của Viện trưởng với quyền thảo luận và quyết định theo đa số những vấn đề quan trọng của Ủy ban kiểm sát.
Vì vậy, việc tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp nói chung cũng như VKSND nói riêng đều có sự thống nhất từ trên xuống dưới và có mối quan hệ chặt chẽ với nhau nhằm thực thi công vụ một cách hiệu quả. 10 Luan van Thứ hai, tổ chức của VKSND là cơ sở cho công tác tổ chức cán bộ nhằm nâng cao vị trí, vai trò và trách nhiệm của VKSND để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của mình. Công cuộc cải cách tư pháp hiện nay đã đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với cán bộ, công chức ngành KSND. VKSND là cơ quan với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, đảm bao không để xảy ra oan sai hay bỏ lọt tội phạm, bảo vệ pháp luật và quyền con người, quyền công dân, góp phần trong đấu tranh, phòng chống tội phạm, do đó, đòi hỏi mỗi một cơ quan, đơn vị, ngoài vai trò của người đứng đầu mỗi cơ quan, đơn vị thì cần phải có một đội ngũ công chức, Kiểm sát viên “Vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh, kỷ cương và trách nhiệm”.
Vì vậy, trên cơ sở tổ chức của VKSND, công tác tổ chức cán bộ cần đảm bảo mỗi cán bộ Kiểm sát có đủ năng lực, trình độ, ý thức trách nhiệm, bản lĩnh nghề nghiệp, qua đó để nâng cao vị trí, vai trò và trách nhiệm của VKSND trong việc thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình. Thứ ba, tổ chức của VKSND được thiết lập là để thực hiện những chức năng, nhiệm vụ được giao trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp Để một hệ thống VKSND có thể thực hiện có hiệu quả chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp thì hệ thống cơ quan Viện kiểm sát phải được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung, thống nhất lãnh đạo trong ngành và nguyên tắc độc lập, không lệ thuộc vào các cơ quan chính quyền địa phương. Do đó, việc tổ chức của VKSND các cấp cũng phải bảo đảm quán triệt các nguyên tắc trên để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Thứ tư, tổ chức của VKSND là cơ sở để đánh giá chất lượng thực thi nhiệm vụ của cán bộ, công chức trong các công tác và hoạt động của Ngành 11 Luan van Tổ chức của VKSND một cách khoa học, khách quan, công khai, minh bạch trên cơ sở triển khai và thực hiện có hiệu quả Luật Tổ chức VKSND năm 2014, các văn bản hướng dẫn thi hành, các khâu công tác tổ chức cán bộ với nhiều quy định mới đã làm tăng lên trách nhiệm, thẩm quyền của cán bộ, công chức trong ngành Kiểm sát, qua đó đánh giá được ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm cũng như chất lượng thực thi nhiệm vụ trong công tác và hoạt động của Ngành.2 Nguyên tắc, vai trò tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân 1.1 Nguyên tắc tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân 1.
Nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành Nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành bắt nguồn từ nguyên tắc tập trung dân chủ nhằm bảo đảm tính thống nhất của pháp luật. Nguyên tắc này mang tính đặc thù của ngành kiểm sát, là một nguyên tắc hiến định và được quy định từ Hiến pháp năm 1959 đến nay. Nguyên tắc này cũng bảo đảm cho ngành kiểm sát được tổ chức theo một chỉnh thể thống nhất và hoạt động được tập trung thống nhất theo chiều dọc từ người lãnh đạo cao nhất cho đến các cấp, các cán bộ của ngành kiểm sát. Nội dung nguyên tắc được thể hiện như sau: - Nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành đề cao vai trò của người đứng đầu ngành kiểm sát.
Theo đó, Viện trưởng VKSND tối cao được trao thẩm quyền rất rộng để bảo đảm tính thống nhất trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành với tư cách là người đứng đầu ngành, chịu trách nhiệm về toàn bộ hệ thống VKSND. Bên cạnh đó, Viện trưởng Viện kiểm sát cấp dưới phải chịu trách nhiệm cá nhân về hoạt động của Viện kiểm sát cấp mình và chịu trách nhiệm trước Viện trưởng VKSND cấp trên. Cụ thể, tại Khoản 1 Điều 109 Hiến pháp năm 2014 quy định: Viện kiểm sát nhân dân do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên.
Viện trưởng các Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.