Luận án tiến sĩ về thực thi pháp luật và dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên, Quảng Nam

Luận án tiến sĩ phân tích thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, từ thực tiễn và kết quả nghiên cứu.

• Tác giả: Dương Thị Hoàng Mi
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thanh Hà
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở từ thực tiễn huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ
• 1.1. Khái niệm và nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở
• 1.2. Khái niệm, vai trò và các hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CƠ SỞ TỪ THỰC TIỄN HUYỆN DUY XUYÊN, TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. Khái quát chung về huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam
• 2.2. Thực trạng triển khai việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở ở huyện Duy Xuyên
• 2.3. Đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở ở huyện Duy Xuyên
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CƠ SỞ TỪ THỰC TIỄN HUYỆN DUY XUYÊN, TỈNH QUẢNG NAM
• 3.1. Phương hướng nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở từ thực tiễn huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam
• 3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở từ thực tiễn huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận của thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở

Nghiên cứu về thực thi pháp luật liên quan đến dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam bắt đầu từ việc xác định khái niệm và nội dung của pháp luật về dân chủ cơ sở. Dân chủ được hiểu là một giá trị xã hội nhân văn, phản ánh khả năng giải phóng con người và nâng cao vị trí của họ trong xã hội. Dân chủ cơ sở là quyền và vị thế của người dân tại các đơn vị cơ sở, nơi diễn ra các quan hệ căn bản giữa các tầng lớp nhân dân. Pháp luật về dân chủ cơ sở không chỉ điều chỉnh quyền dân sự mà còn bao gồm các quy định về việc thực hiện dân chủ trong các cơ quan hành chính nhà nước và các đơn vị sự nghiệp công lập. Nội dung của pháp luật về dân chủ cơ sở được cụ thể hóa qua các quyền chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội, như quyền tự do bầu cử, quyền tham gia quản lý nhà nước, và quyền giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước.

1.1. Khái niệm và nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở

Khái niệm về dân chủ cơ sở được xác định là quyền và vị thế của người dân tại các đơn vị cơ sở, nơi mà các quan hệ xã hội diễn ra. Pháp luật về dân chủ cơ sở được xem xét từ nhiều khía cạnh, bao gồm quyền của người dân trong việc tham gia vào các quyết định của chính quyền địa phương. Nội dung của pháp luật về dân chủ cơ sở được thể hiện qua các quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan, nhằm bảo đảm quyền làm chủ của công dân trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Các quy định này không chỉ tạo ra khung pháp lý cho việc thực hiện dân chủ mà còn góp phần nâng cao nhận thức và năng lực thực hành dân chủ của người dân.

II. Thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên

Thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù có những quy định pháp luật rõ ràng, việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Trình độ dân trí chưa đồng đều, ý thức và năng lực thực hành dân chủ của người dân còn thấp. Việc áp dụng hình thức dân chủ trực tiếp và đại diện chưa được tăng cường, dẫn đến hiệu quả thực hiện quyền dân chủ chưa cao. Một số đại biểu dân cử không còn được tín nhiệm nhưng vẫn giữ chức vụ do thiếu cơ chế bãi nhiệm rõ ràng. Tình trạng này gây ra sự hoài nghi và thiếu tin tưởng trong nhân dân đối với chính quyền địa phương. Đặc biệt, chức năng giám sát của nhân dân đối với các công trình lớn chưa được coi trọng, dẫn đến nhiều dự án không hiệu quả và gây bức xúc trong cộng đồng.

2.1. Đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở

Đánh giá thực trạng cho thấy rằng việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên còn nhiều bất cập. Mặc dù có sự quan tâm từ chính quyền địa phương, nhưng việc thực hiện vẫn chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Nhiều người dân chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc tham gia vào các quyết định của chính quyền. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ trong việc triển khai các quy định pháp luật cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức và năng lực thực hành dân chủ của người dân, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện quyền dân chủ tại địa phương.

III. Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở

Để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên, cần xác định rõ phương hướng và giải pháp cụ thể. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về quyền dân chủ cho người dân. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để người dân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình trong việc tham gia vào các quyết định của chính quyền là rất cần thiết. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến bãi nhiệm đại biểu dân cử, nhằm đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm của các đại biểu. Cũng cần chú trọng đến việc phát huy vai trò giám sát của nhân dân đối với các dự án đầu tư công, từ đó tạo ra sự đồng thuận và tin tưởng trong cộng đồng.

3.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở

Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở cần được triển khai đồng bộ và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và tổ chức xã hội. Cần xây dựng các cơ chế để người dân có thể tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định của chính quyền. Việc tổ chức các cuộc họp dân, lấy ý kiến cộng đồng trước khi triển khai các dự án lớn sẽ giúp tăng cường sự tham gia của người dân. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích và bảo vệ quyền lợi của người dân trong việc thực hiện quyền dân chủ. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở mà còn góp phần xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là một trong những yếu tố then chốt để xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Tại huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, với dân số khoảng 131.242 người, phần lớn sống bằng nghề nông, việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cấp xã, phường, thị trấn có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và giữ vững an ninh trật tự. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2013 đến 2019, gắn liền với sự sửa đổi Hiến pháp năm 2013, nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng triển khai pháp luật về dân chủ cơ sở ở huyện Duy Xuyên, đồng thời đề xuất các phương hướng và giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật này. Nghiên cứu có phạm vi không gian tại 14 xã, thị trấn thuộc huyện Duy Xuyên và phạm vi nội dung tập trung vào các quy định pháp luật về dân chủ cơ sở, bao gồm quyền được biết, bàn bạc, quyết định, tham gia ý kiến và giám sát của người dân. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương trong việc hoàn thiện chính sách, pháp luật và nâng cao chất lượng thực thi dân chủ cơ sở, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết về dân chủ xã hội chủ nghĩa: Nhấn mạnh dân chủ là bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, trong đó nhân dân là chủ thể quyền lực, được thực hiện thông qua các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Dân chủ cơ sở là biểu hiện cụ thể của quyền làm chủ của nhân dân tại cấp xã, phường, thị trấn.

2. Lý thuyết về thực hiện pháp luật: Xem thực hiện pháp luật là quá trình đưa các quy định pháp luật vào thực tiễn, trở thành hành vi hợp pháp của các chủ thể. Thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là tổ chức triển khai các quy định pháp luật nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đảm bảo sự công khai, minh bạch và sự tham gia của người dân trong quản lý nhà nước và xã hội.

Các khái niệm chính bao gồm: dân chủ cơ sở, thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở, quyền công dân trong quản lý nhà nước, các hình thức dân chủ trực tiếp và đại diện, cũng như các nội dung công khai, bàn bạc, quyết định, tham gia ý kiến và giám sát của nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, kết hợp thu thập thông tin, phân tích văn bản pháp luật và tài liệu liên quan, cùng với phương pháp thống kê so sánh và phân tích tổng hợp. Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Văn bản pháp luật liên quan đến dân chủ cơ sở như Hiến pháp 2013, Pháp lệnh 34/2007/PL-UBTVQH11, Luật Trưng cầu ý dân 2015, các nghị định và quyết định của Chính phủ và tỉnh Quảng Nam.
• Báo cáo, tài liệu từ Ban chỉ đạo thực hiện Quy chế dân chủ huyện Duy Xuyên, UBND huyện, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội địa phương.
• Số liệu thống kê kinh tế - xã hội huyện Duy Xuyên giai đoạn 2013-2019.
• Phỏng vấn, khảo sát thực tế tại các xã, thị trấn trong huyện.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 14 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn của huyện Duy Xuyên, với các cuộc khảo sát và phỏng vấn cán bộ, công chức, đại biểu dân cử và người dân địa phương. Phương pháp phân tích tập trung vào so sánh thực trạng với các quy định pháp luật, đánh giá mức độ tuân thủ, hiệu quả và những tồn tại, hạn chế trong thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Công khai thông tin cho nhân dân: Chính quyền cấp xã đã thực hiện nghiêm túc việc công khai 11 nội dung liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của người dân, trong đó 4 nội dung được niêm yết tại trụ sở và 7 nội dung được phát trên hệ thống truyền thanh. Việc công khai các dự án, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội thu hút sự quan tâm lớn của người dân, đặc biệt trong các vấn đề đền bù, giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, một số nơi còn thiếu cụ thể và chưa đầy đủ, công tác tuyên truyền chưa thường xuyên, ảnh hưởng đến hiệu quả tiếp nhận thông tin.

2. Nhân dân bàn và quyết định trực tiếp: Các địa phương đã tổ chức cho nhân dân bàn bạc và quyết định các chủ trương liên quan đến xây dựng cơ sở hạ tầng, chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Người dân đã đóng góp hàng vạn ngày công và hiến hàng ngàn mét vuông đất để xây dựng các công trình dân sinh. Việc này góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 3,08% và nâng cao đời sống người dân. Tuy nhiên, việc tổ chức các hội nghị tiếp xúc cử tri còn mang tính hình thức, số lượng đợt tiếp xúc còn hạn chế.

3. Nhân dân tham gia ý kiến và biểu quyết: Việc lấy ý kiến nhân dân về các vấn đề như bầu cử trưởng thôn, xây dựng hương ước, quy ước, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội được thực hiện nghiêm túc, đảm bảo dân chủ, công khai. Kết quả bầu cử trưởng thôn đạt 100%, trong đó 91% trưởng thôn là đảng viên. Tuy nhiên, việc bổ sung, sửa đổi hương ước, quy ước còn chậm, trưng cầu ý dân khó thực hiện do quy định chỉ tổ chức trên phạm vi toàn quốc.

4. Nhân dân giám sát hoạt động của chính quyền: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện và các xã đã tổ chức nhiều cuộc giám sát chuyên đề, diễn đàn đối thoại với sự tham gia của hàng nghìn người dân. Ban thanh tra nhân dân và Ban giám sát đầu tư cộng đồng hoạt động hiệu quả, phát hiện và kiến nghị xử lý nhiều sai phạm. Việc giám sát góp phần nâng cao trách nhiệm của cán bộ, công chức và tăng cường sự minh bạch trong quản lý nhà nước.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, góp phần nâng cao quyền làm chủ của nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Việc công khai thông tin và tổ chức cho nhân dân bàn bạc, quyết định trực tiếp đã tạo sự đồng thuận xã hội cao, đặc biệt trong các chương trình xây dựng nông thôn mới và giải quyết các vấn đề dân sinh.

Tuy nhiên, một số hạn chế như công tác tuyên truyền chưa đều, hình thức tiếp xúc cử tri còn hình thức, và khó khăn trong tổ chức trưng cầu ý dân phản ánh những thách thức trong việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi. So sánh với các nghiên cứu trong ngành luật hành chính và chính sách công cho thấy, những tồn tại này không chỉ là vấn đề riêng của huyện Duy Xuyên mà còn phổ biến ở nhiều địa phương khác, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền và tổ chức xã hội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ công khai các nội dung pháp luật, số lượng ngày công và diện tích đất hiến tặng cho xây dựng cơ sở hạ tầng, cũng như biểu đồ so sánh tỷ lệ hộ nghèo qua các năm. Bảng tổng hợp các cuộc giám sát và kết quả xử lý sai phạm cũng giúp minh họa hiệu quả của quyền giám sát nhân dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về dân chủ cơ sở

   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Ban Dân vận huyện ủy, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện
   • Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và hiểu biết pháp luật của cán bộ và nhân dân, đặc biệt tại các xã, thị trấn còn hạn chế.
   • Thời gian: Triển khai liên tục, tập trung trong 12 tháng tới.

2. Nâng cao chất lượng tổ chức tiếp xúc cử tri và lấy ý kiến nhân dân

   • Chủ thể thực hiện: HĐND các cấp, UBND cấp xã, các tổ chức chính trị - xã hội
   • Mục tiêu: Tăng số lượng và chất lượng các cuộc tiếp xúc, đảm bảo sự tham gia thực chất của người dân.
   • Thời gian: Kế hoạch cụ thể cho mỗi kỳ bầu cử và các đợt lấy ý kiến quan trọng.

3. Hoàn thiện cơ chế pháp lý và quy trình tổ chức trưng cầu ý dân phù hợp với điều kiện địa phương

   • Chủ thể thực hiện: Cơ quan lập pháp, UBND tỉnh Quảng Nam
   • Mục tiêu: Tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức trưng cầu ý dân ở cấp xã, huyện nhằm phát huy quyền dân chủ trực tiếp.
   • Thời gian: Nghiên cứu và đề xuất trong vòng 18 tháng.

4. Tăng cường vai trò và năng lực của Ban thanh tra nhân dân, Ban giám sát đầu tư cộng đồng

   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã, huyện
   • Mục tiêu: Nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm, tăng cường minh bạch trong quản lý.
   • Thời gian: Đào tạo, tập huấn và tổ chức hoạt động thường xuyên trong 12 tháng tới.

5. Đầu tư nguồn lực cho công tác dân chủ cơ sở

   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện, các cấp chính quyền xã, thị trấn
   • Mục tiêu: Bảo đảm kinh phí, nhân lực, cơ sở vật chất phục vụ công tác tuyên truyền, tổ chức và giám sát dân chủ cơ sở.
   • Thời gian: Lập kế hoạch ngân sách hàng năm, ưu tiên trong giai đoạn 2024-2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức cấp xã, huyện

   • Lợi ích: Nắm vững cơ sở lý luận và thực tiễn về pháp luật dân chủ cơ sở, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện và giám sát.
   • Use case: Áp dụng trong xây dựng kế hoạch, tổ chức các hoạt động dân chủ tại địa phương.

2. Đại biểu dân cử và các tổ chức chính trị - xã hội

   • Lợi ích: Hiểu rõ quyền và trách nhiệm trong việc đại diện, tham gia ý kiến và giám sát hoạt động của chính quyền.
   • Use case: Tăng cường hiệu quả hoạt động đại diện và phản biện xã hội.

3. Nhà nghiên cứu, giảng viên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính

   • Lợi ích: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn phong phú, bổ sung kiến thức về thực hiện pháp luật dân chủ cơ sở.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, giảng dạy chuyên sâu về pháp luật hành chính và dân chủ.

4. Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách

   • Lợi ích: Đánh giá thực trạng, xác định các điểm mạnh, điểm yếu trong thực thi pháp luật dân chủ cơ sở để hoàn thiện chính sách.
   • Use case: Xây dựng và điều chỉnh các văn bản pháp luật, chương trình phát triển kinh tế - xã hội phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Pháp luật về dân chủ cơ sở bao gồm những nội dung chính nào?
   Pháp luật về dân chủ cơ sở quy định các quyền của người dân như quyền được biết, bàn bạc, quyết định trực tiếp, tham gia ý kiến và giám sát các hoạt động của chính quyền cấp xã. Nội dung cụ thể gồm công khai thông tin, tổ chức lấy ý kiến, bầu cử, giám sát và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

2. Việc thực hiện dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên có những thành tựu nổi bật nào?
   Huyện đã công khai đầy đủ các nội dung pháp luật, tổ chức cho nhân dân bàn bạc và quyết định các vấn đề dân sinh, huy động được hàng vạn ngày công và hiến đất xây dựng cơ sở hạ tầng, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 3,08%, đồng thời phát huy hiệu quả giám sát của nhân dân qua các ban thanh tra và ban giám sát đầu tư.

3. Những khó khăn chính trong thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là gì?
   Bao gồm công tác tuyên truyền chưa đều, hình thức tiếp xúc cử tri còn hình thức, việc tổ chức trưng cầu ý dân khó thực hiện do quy định pháp luật hiện hành, và năng lực của một số cán bộ, đại biểu dân cử còn hạn chế.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở?
   Cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao năng lực cán bộ và đại biểu dân cử, hoàn thiện cơ chế pháp lý, tổ chức các hoạt động tiếp xúc cử tri thực chất, phát huy vai trò giám sát của nhân dân và đảm bảo nguồn lực cho công tác dân chủ cơ sở.

5. Vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc trong thực hiện dân chủ cơ sở như thế nào?
   Ủy ban Mặt trận Tổ quốc là cầu nối giữa chính quyền và nhân dân, tổ chức giám sát, phản biện xã hội, phối hợp lấy ý kiến nhân dân, tổ chức các diễn đàn đối thoại và tham gia giải quyết khiếu nại, tố cáo, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và pháp lý về thực hiện pháp luật dân chủ cơ sở, tập trung vào quyền làm chủ của nhân dân tại cấp xã, phường, thị trấn.
• Thực trạng tại huyện Duy Xuyên cho thấy nhiều kết quả tích cực trong công khai thông tin, tổ chức bàn bạc, quyết định và giám sát của nhân dân, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống.
• Một số tồn tại như công tác tuyên truyền chưa đồng đều, hình thức tiếp xúc cử tri còn hạn chế, và khó khăn trong tổ chức trưng cầu ý dân cần được khắc phục.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở, bao gồm tăng cường tuyên truyền, hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ và phát huy vai trò giám sát của nhân dân.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các bước tiếp theo trong việc hoàn thiện chính sách và nâng cao chất lượng thực thi dân chủ cơ sở tại huyện Duy Xuyên và các địa phương tương tự.

Các cơ quan quản lý, cán bộ địa phương và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để thúc đẩy thực hiện dân chủ cơ sở hiệu quả hơn, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng vững mạnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ 1. Khái niệm và nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở 1. Khái niệm pháp luật về dân chủ cơ sở - Dân chủ. Dân chủ là một hiện tượng lịch sử xã hội, nó xuất hiện cùng với sự xuất hiện của Nhà nước.

Nên quan niệm về dân chủ đã có từ rất lâu trong lịch sử xã hội. Dân chủ với tính cách là một chế độ Nhà nước là một phạm trù lịch sử, biểu hiện khát vọng tự nhiên của loài người. Dân chủ là một quá trình biểu hiện mong muốn của con người được làm chủ cuộc sống mình: làm chủ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Dân chủ được hiểu là một giá trị xã hội nhân văn, phản ánh khả năng giải phóng con người, nâng cao vị trí của con người trong lịch sử, hình thành và phát triển ở con người ý thức và năng lực làm chủ xã hội.

Dân chủ còn được xem xét với ý nghĩa là điều kiện để hình thành và phát triển một nhân cách toàn diện của các chủ thể chính trị. Đó là sự hình thành thái độ, tinh thần trách nhiệm, tính tích cực chính trị, tính chủ động, nhu cầu và sự tự giác tham gia vào các quá trình chính trị thực tiễn. Ở khía cạnh nghiên cứu của luận văn, xem xét dân chủ với tư cách là một hình thức tổ chức nhà nước, là khái niệm dùng để chỉ tính chất của mối quan hệ giữa cộng đồng dân chúng với nhà nước. Trong đó, cộng đồng dân chúng là chủ thể gốc của quyền lực và có quyền năng áp đặt ý chí lên nhà nước.

Dân chủ là “hình thức tổ chức thiết chế chính trị xã hội dựa trên việc 8 luan an thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do. Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế nhất định…”[37; tr. Nói cách khác, dân chủ là một hình thức thiết chế chính trị của xã hội thể hiện quyền lực của quần chúng nhân dân thông qua một hệ thống bầu cử tự do (dân chủ luôn đề cao vai trò của quần chúng nhân dân). Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, dân chủ là dân là chủ (vị thế của nhân dân) và dân làm chủ (khả năng của nhân dân) luôn đi liền với nhau, thể hiện vị trí, vai trò và quyền của nhân dân đối với nhà nước.

- Dân chủ cơ sở. Xuất phát từ sự bình đẳng của mọi người với tư cách là những con người, rút ra cái quyền có một giá trị ngang nhau về chính trị và xã hội cho tất cả mọi người, hay ít ra là cho công dân trong một nước, hay cho mọi thành viên trong xã hội (Ph. Và bất kỳ một thành viên xã hội nào thì cũng đều gắn liền với việc sinh sống, lao động và học tập ở một cơ sở nhất định trong hệ thống xã hội. Với hệ thống chính trị ở Việt Nam, dân cư ở cấp xã, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp là các đơn vị cơ sở - nơi diễn ra các quan hệ căn bản trên nhiều lĩnh vực đời sống giữa các tầng lớp nhân dân.

Theo đó, dân chủ cơ sở là vị thế và quyền của người dân ở cơ sở mà chủ thể chủ yếu là những tầng lớp người lao động sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần để bảo đảm cho xã hội tồn tại, phát triển. Việc “thực hiện dân chủ cơ sở được thông qua bằng nhiều hình thức và phương pháp khác nhau, cụ thể là dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện và dân chủ tham gia”[36; tr. - Pháp luật về dân chủ cơ sở. Pháp luật về dân chủ cơ sở là lĩnh vực pháp luật về quyền dân sự của người dân.

Pháp luật về dân chủ cơ sở được xem xét ở nhiều khía cạnh. 9 luan an Pháp luật về dân chủ cơ sở theo nghĩa rộng, bao gồm các quy định điều chỉnh: (1) Vấn đề thực hiện dân chủ của người dân ở cơ sở - nhất là cấp xã, phường, thị trấn; (2) Vấn đề dân chủ trong cơ quan hành chính nhà nước, trong các đơn vị sự nghiệp công lập; trong các doanh nghiệp, đơn vị sử dụng lao động… Pháp luật về dân chủ cơ sở theo nghĩa hẹp, bao gồm các quy định về những nội dung mà chính quyền xã (gồm HĐND và UBND), Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức, cá nhân, cán bộ, công chức, có trách nhiệm kịp thời công khai để nhân dân biết, những việc nhân dân được bàn và quyết định, những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định; những nội dung nhân dân giám sát; những nội dung liên quan đến trách nhiệm của người có thẩm quyền ở cơ sở. Pháp luật về dân chủ cơ sở được hiểu là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành và thực hiện nhằm bảo đảm điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa Nhà nước, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức kinh tế và công dân để tạo điều kiện cho công dân đảm bảo thực hiện quyền làm chủ của mình trên các lĩnh vực chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội. Nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở Nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở là sự cụ thể hóa về các quyền và giá trị của dân chủ đã được quy định trong Hiến pháp 1992.

Nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở chính là các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội (Điều 50), mà ở đó có: quyền tự do bầu cử và ứng cử (Điều 2, Điều 7, Điều 54); quyền của nhân dân được tham gia vào quản lý Nhà nước (Điều 11, Điều 53); quyền tự do ngôn luận, quyền được thông tin (Điều 69); quyền của nhân dân được kiểm tra, giám sát hoạt động của bộ máy và cán bộ công chức Nhà nước ( Điều 8); quyền khiếu nại (Điều 74); quyền bình đẳng nam nữ (Điều 63)… 10 luan an Từ căn cứ cốt lõi ở các quy định của Hiến pháp năm 1992, nội dung pháp luật về dân chủ cơ sở được thể chế hóa ở các luật quan trọng và được điều chỉnh trực tiếp bằng các văn bản pháp luật về thực hiện dân chủ cơ sở. Theo đó, Chính phủ triển khai hàng loạt các văn bản hướng dẫn thi hành đối với từng loại hình cơ sở. Các văn bản hướng dẫn thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn được ban hành từ năm 1992 đến nay khá đầy đủ và có hệ thống, như: Chỉ thị số 30-CT/TW, ngày 18/2/1998 của Bộ Chính trị về “Xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở”; Nghị định số 29/1998/NĐ-CP của chính phủ ngày 11/5/1998 về Quy chế thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn; Chỉ thị số 22/1998/CT- TTg ngày 15/5/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc triển khai Quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn; Thông tư số 03/1998/TT- TCCP ngày 06/7/1998 về hướng dẫn áp dụng Quy chế thực hiện dân chủ ở xã, phường và thị trấn… Để đáp ứng yêu cầu mới, Chính phủ đã có Nghị định số 79/2003/NĐ – CP ngày 07/7/2003 ban hành Quy chế thực hiện dân chủ ở xã (thay thế Nghị định số 29/1998/CP). Trên cơ sở này, Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư số 12/2004/TT – BNV ngày 20/02/2004 hướng dẫn thực hiện Quy chế dân chủ ở xã, phường, thị trấn.

Tiếp tục xác định nhiệm vụ phát huy dân chủ là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với tiến trình phát triển nước ta (theo chủ trương của Đại hội X của Đảng) và để đưa thực hiện dân chủ ở cơ sở vào thực tiễn cuộc sống với phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, ngày 20/4/2007, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh số 34/2007/PL- UBTVQH11 thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Để triển khai thuận lợi về nội dung của Pháp lệnh 34, Chính phủ đã phối hợp với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ban hành Nghị quyết liên tịch 09/2008/NQLT - CP-UBTWMTTQVN ngày 17/4/2008 về hướng dẫn thi hành các điều 11, 14, 16, 22, 26 của Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, 11 luan an phường, thị trấn. Để đáp ứng của tình hình phát triển mới, các quyền và giá trị của dân chủ cơ sở tiếp tục được quy định rõ trong Hiến pháp năm 2013 (thông qua Điều 6, Điều 7, Điều 8, Điều 14, Điều 25, Điều 26, Điều 27, Điều 28, Điều 29, Điều 79, Điều 115,…). Chẳng hạn, Điều 28 của Hiến pháp năm 2013: “Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước.

Nhà nước tạo điều kiện để công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân”[32] (tức là quyền tham gia của người dân thể hiện ở ba khía cạnh: quyền tham gia quản lý nhà nước; quyền tham gia quản lý xã hội; và quyền tham gia thảo luận, kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước). Hiến pháp năm 2013, Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 và Luật trưng cầu ý dân năm 2015 cùng với hệ thống văn bản của Đảng, các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan thông qua: Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12-12-2013 của Bộ chính trị về Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội; Quyết định số 218- QĐ/TW ngày 12/12/2013 về việc ban hành quy định về việc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội và nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền; Nghị định số 60/2013/NĐ-CP ngày 19/6/2013 về thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở tại nơi làm việc gồm các doanh nghiệp, tổ chức, hợp tác xã, hộ gia đình, cá nhân có thuê, mướn, sử dụng lao động làm việc theo hợp đồng; Nghị định số 04/2015/NĐ-CP ngày 09/01/2015 của Chính phủ; Nghị định số 149/2018/NĐ-CP của Chính phủ ngày 07-11-2018 Quy định chi tiết khoản 3 Điều 63 của Bộ Luật lao động về thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở tại nơi làm việc.