Nghiên Cứu Tác Động Của Hoạt Động Khai Thác Tại Mỏ Kẽm Đến Môi Trường Xã Bằng Lãng

Chuyên khảo môi trường phân tích Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của hoạt động khai tác quặng tại mỏ chì kẽm nà bốp pù sáp đến môi, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Đàm Thị Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đứt Phuận
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Hoạt Động Khai Thác Tại Mỏ Kẽm Đến Môi Trường Xã Bằng Lãng
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Nguồn gốc và thành phần của quặng sắt - kẽm
• 1.3. Cơ sở pháp lý của đề tài
• 1.4. Hiện trạng khai thác và chế biến quặng trên thế giới
• 1.5. Hiện trạng khai thác và chế biến quặng ở Việt Nam
• 1.6. Phân bố và khai thác khoáng sản ở Bắc Kạn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu, thông tin thứ cấp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực mỏ
• 3.2. Khái quát về mỏ Pà Bốp - Pù Sáp
• 3.3. Đặc điểm khu mỏ khai thác quặng mỏ Pà Bốp - Pù Sáp
• 3.4. Hiện trạng áp dụng biện pháp bảo vệ môi trường
• 3.5. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động khai thác quặng tới môi trường nước xã Bằng Lãng
• 3.6. Đánh giá chất lượng nguồn nước thải của mỏ trước khi đổ vào nguồn tiếp nhận suối Khau
• 3.7. Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động khai thác quặng tới môi trường nước mặt xã Bằng Lãng
• 3.8. Đánh giá diễn biến chất lượng nước mặt xã Bằng Lãng qua các năm
• 3.9. Ý kiến người dân về tác động của hoạt động khai thác quặng tới môi trường xã Bằng Lãng
• 3.10. Đề xuất biện pháp giảm thiểu tác động xấu đến môi trường
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tác Động Mỏ Kẽm Bằng Lãng 55 ký tự

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tác động môi trường khai thác mỏ kẽm tại xã Bằng Lãng, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Hoạt động khai thác mỏ kẽm Bằng Lãng có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và xã hội địa phương. Việc đánh giá này là cần thiết để đưa ra các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu sẽ xem xét các khía cạnh như ô nhiễm môi trường do khai thác mỏ, ảnh hưởng đến sinh kế người dân Bằng Lãng, và các vấn đề quản lý môi trường khai thác mỏ. Dữ liệu và thông tin thu thập được sẽ được phân tích để đưa ra những đánh giá khách quan và đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

1.1. Cơ Sở Khoa Học Về Tác Động Khai Thác Mỏ Kẽm

Nghiên cứu dựa trên các khái niệm khoa học về môi trường, ô nhiễm môi trường, và đánh giá tác động môi trường. Theo Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất và phát triển. Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn, gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật. Đánh giá tác động môi trường là quá trình phân tích, dự báo các tác động đến môi trường của dự án đầu tư để đưa ra các biện pháp bảo vệ.

1.2. Nguồn Gốc và Thành Phần Quặng Kẽm Ảnh Hưởng Môi Trường

Quặng kẽm chứa các thành phần hóa học có thể gây ô nhiễm môi trường nếu không được quản lý đúng cách. Các kim loại nặng như chì (Pb), cadimi (Cd), và asen (As) thường đi kèm với quặng kẽm và có thể phát tán vào môi trường nước và đất trong quá trình khai thác và chế biến. Các chất thải từ quá trình này có thể gây ảnh hưởng đến tài nguyên nước, tài nguyên đất, và đa dạng sinh học của khu vực. Việc hiểu rõ nguồn gốc và thành phần quặng kẽm là rất quan trọng để đánh giá và giảm thiểu tác động môi trường.

II. Thực Trạng Khai Thác Kẽm và Ảnh Hưởng Xã Hội 58 ký tự

Hoạt động khai thác mỏ đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương khai thác mỏ, nhưng cũng gây ra nhiều vấn đề xã hội. Sự thay đổi về sinh kế của người dân, đặc biệt là các dân tộc thiểu số, là một trong những thách thức lớn. Di cư, mất đất canh tác, và thay đổi văn hóa địa phương cũng là những vấn đề cần được quan tâm. Nghiên cứu này sẽ đánh giá các ảnh hưởng xã hội khai thác mỏ đến cộng đồng Bằng Lãng, bao gồm các khía cạnh như việc làm, thu nhập, giáo dục, và y tế. Các chính sách bồi thường thiệt hại và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp cũng sẽ được xem xét.

2.1. Phân Bố và Khai Thác Kẽm ở Bắc Kạn Tổng Quan

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi có trữ lượng khoáng sản kẽm lớn nhất Việt Nam. Quặng kẽm phân bố nhiều nhất ở huyện Chợ Đồn với nhiều mỏ có trữ lượng lớn. Hoạt động khoáng sản kẽm đã góp phần không nhỏ vào tốc độ phát triển kinh tế của huyện Chợ Đồn nói chung, của tỉnh Bắc Kạn nói riêng. Tuy nhiên hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đã và đang là nguyên nhân chính làm cho các vấn đề môi trường nói chung và vấn đề môi trường nước nói riêng tại một số khu vực và ảnh hưởng đến khu vực xung quanh như mỏ chì kẽm Nà Bốp- Pù Sáp.

2.2. Tác Động Đến Sức Khỏe Cộng Đồng Khu Vực Khai Thác Mỏ

Hoạt động khai thác mỏ có thể gây ra các vấn đề về sức khỏe cộng đồng do ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước, và ô nhiễm đất. Bụi từ quá trình khai thác có thể gây ra các bệnh về đường hô hấp. Nước thải từ mỏ có thể chứa các kim loại nặng gây ảnh hưởng đến sức khỏe nếu sử dụng cho sinh hoạt hoặc tưới tiêu. Nghiên cứu sẽ đánh giá tình hình sức khỏe cộng đồng tại Bằng Lãng, đặc biệt là các bệnh liên quan đến ô nhiễm môi trường.

III. Đánh Giá Chất Lượng Nguồn Nước Tại Mỏ Kẽm 52 ký tự

Nghiên cứu tập trung đánh giá chất lượng nguồn nước tại khu vực mỏ kẽm Nà Bốp - Pù Sáp, xã Bằng Lãng. Việc đánh giá tác động môi trường mỏ kẽm này bao gồm phân tích chất lượng nước thải trước khi đổ vào nguồn tiếp nhận (suối Khau Củm) và đánh giá ảnh hưởng đến môi trường nước mặt. Các chỉ số như BOD, COD, hàm lượng kim loại nặng (chì, kẽm) sẽ được đo đạc và so sánh với các tiêu chuẩn hiện hành. Mục tiêu là xác định mức độ ô nhiễm và nguy cơ tiềm ẩn đối với tài nguyên nước và hệ sinh thái khu vực.

3.1. Chất Lượng Nước Thải Mỏ Kẽm Trước Khi Xả Thải

Đánh giá chất lượng nước thải của mỏ trước khi xả thải là bước quan trọng để kiểm soát ô nhiễm. Các thông số như pH, độ đục, hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS), BOD, COD, và nồng độ kim loại nặng sẽ được phân tích. So sánh kết quả với các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) để xác định mức độ ô nhiễm và các chất gây ô nhiễm chính. Từ đó, đề xuất các biện pháp xử lý nước thải phù hợp để đảm bảo nước thải đạt tiêu chuẩn trước khi xả ra môi trường.

3.2. Ảnh Hưởng Đến Nguồn Nước Mặt Xã Bằng Lãng

Nghiên cứu sẽ đánh giá ảnh hưởng của hoạt động khai thác đến chất lượng nước mặt tại các sông, suối trong xã Bằng Lãng. Các điểm lấy mẫu sẽ được lựa chọn ở thượng nguồn, hạ nguồn khu vực mỏ để so sánh và đánh giá mức độ ô nhiễm. Các chỉ số như pH, độ đục, hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS), BOD, COD, và nồng độ kim loại nặng sẽ được phân tích. Kết quả sẽ cho thấy mức độ ảnh hưởng của hoạt động khai thác đến tài nguyên nước và hệ sinh thái khu vực.

IV. Phân Tích Diễn Biến Chất Lượng Nước Qua Các Năm 54 ký tự

Nghiên cứu tiến hành phân tích diễn biến chất lượng nước trên địa bàn xã Bằng Lãng qua các năm để đánh giá tác động lâu dài của hoạt động khai thác mỏ. So sánh các số liệu về chất lượng nước mặt và nước ngầm từ các năm khác nhau để xác định xu hướng ô nhiễm và các yếu tố gây ô nhiễm chính. Phân tích này giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý môi trường đã được áp dụng và đề xuất các giải pháp cải thiện.

4.1. Diễn Biến Chất Lượng Nước Mặt Tại Bằng Lãng

Phân tích diễn biến chất lượng nước mặt (sông, suối) qua các năm, tập trung vào các chỉ số quan trọng như BOD, COD, TSS, pH, và nồng độ kim loại nặng (Pb, Zn). So sánh các số liệu từ các năm khác nhau để xác định xu hướng ô nhiễm và các yếu tố gây ô nhiễm chính. Đánh giá tác động của hoạt động khai thác mỏ đến chất lượng nước mặt và đề xuất các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm.

4.2. Diễn Biến Chất Lượng Nước Ngầm Khu Vực Mỏ Kẽm

Phân tích diễn biến chất lượng nước ngầm qua các năm, tập trung vào các chỉ số quan trọng như pH, độ cứng, nồng độ kim loại nặng (Pb, Zn), và các chất ô nhiễm khác. So sánh các số liệu từ các năm khác nhau để xác định xu hướng ô nhiễm và các yếu tố gây ô nhiễm chính. Đánh giá tác động của hoạt động khai thác mỏ đến chất lượng nước ngầm và đề xuất các biện pháp bảo vệ tài nguyên nước ngầm.

V. Ý Kiến Người Dân Về Tác Động Môi Trường Nước 51 ký tự

Nghiên cứu thu thập ý kiến của người dân địa phương về tác động của hoạt động khai thác mỏ đến môi trường nước. Sử dụng phương pháp khảo sát, phỏng vấn để thu thập thông tin về nhận thức, đánh giá của người dân về chất lượng nước, các vấn đề liên quan đến ô nhiễm, và ảnh hưởng đến sinh kế. Phân tích ý kiến của người dân để có cái nhìn toàn diện về tác động của hoạt động khai thác mỏ và đề xuất các giải pháp phù hợp.

5.1. Kết Quả Phiếu Điều Tra Về Chất Lượng Nguồn Nước

Phân tích kết quả phiếu điều tra để đánh giá nhận thức của người dân về chất lượng nguồn nước. Các câu hỏi tập trung vào các vấn đề như màu sắc, mùi vị, độ trong của nước, và các vấn đề sức khỏe liên quan đến nguồn nước. Đánh giá mức độ hài lòng của người dân về chất lượng nước và các biện pháp quản lý môi trường đã được áp dụng.

5.2. Ảnh Hưởng Đến Sinh Kế Người Dân Bằng Lãng

Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động khai thác mỏ đến sinh kế của người dân địa phương. Các câu hỏi tập trung vào các vấn đề như mất đất canh tác, giảm năng suất cây trồng, và ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế khác liên quan đến nguồn nước. Đề xuất các giải pháp hỗ trợ người dân chuyển đổi sinh kế và giảm thiểu tác động tiêu cực.

VI. Giải Pháp Giảm Thiểu Tác Động Tiêu Cực Đến Môi Trường 59 ký tự

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp nhằm giảm thiểu tác động xấu đến môi trường do hoạt động khai thác mỏ. Các giải pháp tập trung vào cải thiện công nghệ khai thác, xử lý nước thải, quản lý chất thải rắn, và phục hồi môi trường sau khai thác. Đề xuất các chính sách và quy định nhằm tăng cường quản lý môi trường và đảm bảo phát triển bền vững.

6.1. Cải Thiện Quy Trình Khai Thác Mỏ Kẽm

Đề xuất các giải pháp cải thiện quy trình khai thác mỏ nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường. Các giải pháp bao gồm sử dụng công nghệ khai thác tiên tiến, giảm thiểu lượng chất thải phát sinh, và kiểm soát bụi và tiếng ồn. Đề xuất các biện pháp giám sát môi trường và báo cáo đánh giá tác động môi trường định kỳ.

6.2. Phục Hồi Môi Trường Sau Khai Thác Mỏ

Đề xuất các giải pháp phục hồi môi trường sau khai thác mỏ, bao gồm trồng cây xanh, cải tạo đất, và xử lý nước thải. Đề xuất các biện pháp bồi thường thiệt hại cho người dân địa phương và hỗ trợ phát triển kinh tế xã hội. Đảm bảo rằng khu vực khai thác mỏ được phục hồi về trạng thái ban đầu hoặc tốt hơn sau khi kết thúc hoạt động khai thác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khai thác khoáng sản kim loại màu đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây suy thoái tài nguyên nước. Tỉnh Bắc Kạn là trung tâm khoáng sản chì - kẽm lớn của vùng Đông Bắc Việt Nam với 77 mỏ và điểm quặng được ghi nhận, trong đó có 22 mỏ tập trung quy mô lớn tại huyện Chợ Đồn. Mỏ chì kẽm Nà Bốp - Pù Sáp tại xã Bằng Lãng do Công ty Cổ phần Khoáng sản Bắc Kạn vận hành với công suất thiết kế khoảng 27.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm. Địa hình mỏ có độ dốc trung bình từ 20% đến 30%, nằm sát lưu vực suối Khau Củm với khoảng cách từ bãi thải mỏ Pù Sáp đến mép suối chỉ 70m và từ bãi thải mỏ Nà Bốp là 180m.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá mức độ phát tán kim loại nặng và chất ô nhiễm từ hoạt động khai thác hầm lò, khai thác lộ thiên và tuyển quặng đến chất lượng nước mặt, nước dưới đất tại địa bàn xã Bằng Lãng. Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích hiện trạng công nghệ khai thác, định lượng mức độ ô nhiễm qua các chỉ tiêu hóa lý và kim loại nặng, đánh giá nhận thức cộng đồng và đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật, quản lý nhằm bảo vệ nguồn nước bền vững. Nghiên cứu được triển khai thực hiện trong phạm vi thời gian từ tháng 4 năm 2017 đến tháng 8 năm 2018. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp bộ dữ liệu quan trắc toàn diện tại 10 trạm đo đạc đại diện, kết hợp kết quả điều tra xã hội học từ 60 hộ dân bản địa, làm cơ sở khoa học cho công tác quản lý tài nguyên môi trường của chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết phát tán và tích tụ kim loại nặng trong môi trường nước cùng mô hình thủy văn lan truyền chất ô nhiễm dòng chảy mặt tại vùng đồi núi dốc. Hoạt động bóc đất đá và tuyển quặng sulfua làm gia tăng nguy cơ hình thành dòng acid mỏ khi khoáng vật galenit chứa 86,6% chì và sfalerit chứa kẽm tiếp xúc với oxy và nước mưa. Khung phân tích vận hành dựa trên các khái niệm chuyên ngành cốt lõi gồm: chỉ thị ô nhiễm môi trường nước, tải lượng ô nhiễm, nhu cầu oxy sinh hóa, nhu cầu oxy hóa học và quá trình tích lũy sinh học của ion kim loại nặng trong chuỗi thức ăn thủy sinh. Nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống pháp lý hiện hành bao gồm Luật Bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13, Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12, Quyết định số 18/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia chuyên ngành.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp giữa số liệu thứ cấp từ các báo cáo giám sát môi trường định kỳ giai đoạn 2015 - 2017 của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Kạn với chuỗi số liệu quan trắc sơ cấp thu thập trực tiếp trong 2 đợt vào tháng 3 và tháng 6 năm 2018. Mạng lưới lấy mẫu gồm 10 vị trí quan trắc cố định, bao gồm: 02 điểm nước thải sản xuất tại điểm xả mỏ Nà Bốp và Pù Sáp đổ vào suối Khau Củm, 04 điểm nước mặt suối Khau Củm tại các vị trí cách điểm xả 50m về phía thượng lưu và hạ lưu, 04 điểm nước dưới đất gồm giếng khoan, giếng khơi và bể cấp nước sinh hoạt khu mỏ. Phương pháp chọn mẫu là lấy mẫu tổ hợp không gian tại 3 điểm thành phần theo đúng hướng dẫn của tiêu chuẩn TCVN 6663-1:2011, TCVN 6663-6:2008 và TCVN 6663-11:2011. Phương pháp này được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho động thái biến đổi chất lượng nước theo mùa khô và mùa mưa.

Công tác điều tra xã hội học được thực hiện trên cỡ mẫu 60 hộ dân sinh sống xung quanh khu vực mỏ bằng phiếu hỏi kết hợp phỏng vấn trực tiếp nhằm thu thập ý kiến khách quan về tác động môi trường. Phương pháp phân tích phòng thí nghiệm sử dụng máy đo quang phổ hấp thụ nguyên tử theo tiêu chuẩn SMEWW để định lượng các kim loại nặng gồm chì, kẽm, cadimi, asen, thủy ngân và phương pháp chuẩn độ, so màu đối với các thông số hữu cơ. Dữ liệu sau đó được đối soát trực tiếp với QCVN 08-MT:2015/BTNMT về chất lượng nước mặt, QCVN 09-MT:2015/BTNMT về chất lượng nước dưới đất và QCVN 40:2011/BTNMT về nước thải công nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích chất lượng nguồn nước thải tại hai điểm xả NT-1 và NT-2 cho thấy nước thải tuyển quặng chưa qua hệ thống lắng lọc triệt để có nồng độ chất rắn lơ lửng và kim loại nặng rất cao. Đặc biệt vào đợt quan trắc tháng 3, hàm lượng chì và kẽm tại điểm xả mỏ Pù Sáp ghi nhận mức vượt ngưỡng cho phép của QCVN 40:2011/BTNMT khoảng 15% đến 25% do lưu lượng dòng chảy tự nhiên thấp làm giảm khả năng pha loãng chất ô nhiễm.

Chất lượng nước mặt suối Khau Củm có sự phân hóa rõ rệt giữa hai khu vực trước và sau điểm tiếp nhận nước thải. Tại các trạm quan trắc hạ lưu NM2 và NM4, hàm lượng chì và kẽm hòa tan tăng từ 30% đến 45% so với trạm thượng lưu đối chứng NM1 và NM3. Trong mùa mưa với những trận mưa lớn đạt đỉnh điểm tới 340mm/ngày, dòng chảy tràn cuốn theo lượng lớn đất đá vụn từ bãi thải làm độ đục và hàm lượng chất rắn lơ lửng tại lòng suối tăng vọt gấp 2 đến 3 lần giới hạn quy chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT cột A2.

Đối với môi trường nước dưới đất, các giếng khoan tầng sâu ở độ sâu trung bình trên 25m duy trì các chỉ tiêu hóa lý ổn định và nằm trong ngưỡng an toàn theo QCVN 09-MT:2015/BTNMT. Tuy nhiên, tại mẫu nước giếng khơi nông tầng Đệ Tứ gần khu dân cư, nồng độ ion kẽm và độ cứng tổng số có dấu hiệu tăng cục bộ trong mùa mưa do hiện tượng ngấm thẩm thấu từ tầng phong hóa mặt đất. Kết quả điều tra từ 60 hộ gia đình cho thấy hơn 70% người dân phản ánh hiện tượng bồi lắng lòng suối, nước có màu đục và lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm nước mặt là do quặng sulfua chì - kẽm bị vỡ vụn trong quá trình khai thác hầm lò và lộ thiên, khi gặp oxy và nước mưa đã xảy ra phản ứng oxy hóa sinh ra acid mỏ hòa tan kim loại nặng. Bãi thải nằm ở cao độ +305m đến +310m có sườn dốc lớn, thiếu rãnh thoát nước bê tông kiên cố khiến đất đá dễ bị cuốn trôi trực tiếp xuống suối Khau Củm.

Khi so sánh với các nghiên cứu khai thác khoáng sản tại vùng núi Đông Bắc như Thái Nguyên hay Tuyên Quang, mức độ ô nhiễm tại mỏ Nà Bốp - Pù Sáp có tính chất mùa vụ rất đặc trưng. Diễn biến này có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh nồng độ chì và kẽm giữa thượng lưu - hạ lưu qua hai đợt quan trắc, kết hợp đồ thị đường thể hiện biến thiên hàm lượng tổng chất rắn lơ lửng và nhu cầu oxy sinh hóa giai đoạn 2015 - 2017 để minh họa rõ nét hiệu quả của các biện pháp xử lý cơ học theo thời gian.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát ô nhiễm và phục hồi chất lượng tài nguyên nước tại xã Bằng Lãng, các nhóm giải pháp đồng bộ cần được triển khai quyết liệt:

• Xây dựng và kiên cố hóa hệ thống đập chắn, rãnh thu gom nước mưa tràn xung quanh toàn bộ bãi thải mỏ Nà Bốp và Pù Sáp: Công ty Cổ phần Khoáng sản Bắc Kạn cần thi công hệ thống hồ lắng ba bậc lót đáy chống thấm trước quý 4 năm 2018 nhằm mục tiêu cắt giảm từ 60% đến 70% lượng chất rắn lơ lửng phát tán ra suối Khau Củm.
• Nâng cấp trạm xử lý nước thải sản xuất và tuyển khoáng: Áp dụng công nghệ trung hòa acid bằng vôi bột kết hợp keo tụ tạo bông để kết tủa hoàn toàn ion chì và kẽm, đảm bảo 100% nước thải đạt cột A của QCVN 40:2011/BTNMT trước khi xả ra môi trường, hoàn thành lắp đặt và chạy thử trong thời hạn 6 tháng.
• Tăng cường thanh tra, kiểm tra và quan trắc định kỳ: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Kạn phối hợp cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Chợ Đồn duy trì tần suất quan trắc tối thiểu 4 lần mỗi năm tại 10 vị trí trọng điểm, đồng thời tiến hành kiểm tra đột xuất công tác vận hành hồ lắng trong mùa mưa bão.
• Thiết lập cơ chế giám sát cộng đồng và kênh phản hồi nhanh: Ủy ban nhân dân xã Bằng Lãng thành lập tổ giám sát môi trường cơ sở với sự tham gia của đại diện 60 hộ dân bản địa, thiết lập đường dây nóng tiếp nhận phản ánh sự cố môi trường với cam kết xử lý thông tin trong vòng 48 giờ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

• Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường: Cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường các tỉnh trung du miền núi có thể sử dụng số liệu thực chứng của 10 trạm quan trắc để xây dựng quy hoạch cấp phép mỏ, xác định mức ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường và hoàn thiện quy chế giám sát xả thải khoáng sản.
• Doanh nghiệp và chủ đầu tư khai thác khoáng sản kim loại: Các đơn vị khai khoáng chì - kẽm có thể tham khảo thiết kế kỹ thuật của hệ thống thu gom nước mặt, hồ lắng nhiều bậc và quy trình trung hòa kim loại nặng để áp dụng trực tiếp tại các dự án khai thác tương đồng nhằm tối ưu chi phí tuân thủ môi trường.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Các nhà khoa học thuộc chuyên ngành Khoa học Môi trường, Địa chất Thủy văn có thể sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận lấy mẫu tổ hợp không gian, quy trình phân tích trắc quang hấp thụ nguyên tử và kỹ thuật đánh giá tải lượng ô nhiễm mỏ.
• Chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội vùng mỏ: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp xã và các đoàn thể cộng đồng có thêm căn cứ dữ liệu để bảo vệ quyền lợi sinh kế của người dân, nâng cao năng lực giám sát độc lập và truyền thông nâng cao nhận thức bảo vệ nguồn nước sinh hoạt.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động khai thác chì kẽm tại mỏ Nà Bốp - Pù Sáp tác động mạnh nhất đến nguồn nước nào? Nghiên cứu chỉ ra nguồn nước mặt suối Khau Củm chịu ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt nhất, đặc biệt tại đoạn suối 50m sau điểm tiếp nhận nước thải với nồng độ ion chì và kẽm tăng từ 30% đến 45% so với thượng lưu. Nước dưới đất ở tầng sâu trên 25m cơ bản vẫn an toàn nhờ tầng chắn địa chất tự nhiên.

Nồng độ kim loại nặng trong nước thải mỏ có vượt ngưỡng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia không? Kết quả kiểm nghiệm tại các điểm xả thải NT-1 và NT-2 cho thấy hàm lượng chì và kẽm trong mùa khô vượt ngưỡng cho phép của QCVN 40:2011/BTNMT khoảng 15% đến 25% do nước thải tuyển khoáng chưa được xử lý lắng đọng triệt để trước khi thoát ra dòng suối tự nhiên.

Khoảng cách từ bãi thải mỏ đến dòng suối có ảnh hưởng như thế nào đến mức độ ô nhiễm nước? Khoảng cách từ bãi thải mỏ Pù Sáp đến suối chỉ 70m và bãi thải mỏ Nà Bốp là 180m trên sườn núi dốc 20% đến 30%. Khi xuất hiện mưa lớn cực đoan lên tới 340mm/ngày, nước chảy tràn cuốn trực tiếp đất đá chứa khoáng vật sulfua xuống suối gây hiện tượng bồi lắng và đục nước nghiêm trọng.

Người dân địa phương xung quanh khu vực mỏ đánh giá thế nào về chất lượng môi trường nước? Khảo sát thực tế trên 60 hộ dân bản địa ghi nhận trên 70% số hộ lo ngại sâu sắc về tình trạng nước suối bị bồi lắng cặn quặng và suy giảm chất lượng nước tưới tiêu. Một số hộ sử dụng giếng khơi nông phản ánh nguồn nước có vị lạ trong mùa mưa lũ.

Giải pháp công trình nào cần được doanh nghiệp ưu tiên thực hiện ngay để ngăn chặn ô nhiễm? Doanh nghiệp cần ưu tiên xây dựng hoàn thiện đê bao chắn đất đá và hệ thống hồ lắng ba bậc kiên cố quanh bãi thải trong vòng 6 tháng, kết hợp trạm xử lý nước tuyển bằng phương pháp trung hòa vôi để giảm trên 65% tải lượng chất rắn lơ lửng và kim loại nặng.

Kết luận

• Hoạt động khai thác và chế biến quặng tại mỏ chì kẽm Nà Bốp - Pù Sáp gây tác động tiêu cực cục bộ đến chất lượng nước mặt suối Khau Củm với sự gia tăng đáng kể của hàm lượng chất rắn lơ lửng, chì và kẽm.
• Cơ chế gây ô nhiễm chính được xác định là dòng chảy tràn qua bãi thải lộ thiên dốc cao trong mùa mưa lũ và nước thải tuyển khoáng chưa qua xử lý đạt chuẩn.
• Nguồn nước dưới đất tầng sâu cơ bản được bảo vệ tốt, nhưng các giếng khơi nông tầng Đệ Tứ của người dân có nguy cơ suy thoái nếu không có biện pháp che chắn.
• Điều tra xã hội học khẳng định hơn 70% trong tổng số 60 hộ dân được phỏng vấn yêu cầu doanh nghiệp và chính quyền phải nâng cao trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm.
• Hệ thống giải pháp kỹ thuật công trình gồm đê chắn, hồ lắng bậc thang và trạm xử lý trung hòa hóa lý có tính khả thi cao, cần được hoàn thành dứt điểm trong giai đoạn 2018 - 2020.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã định lượng hóa bức tranh phát tán kim loại nặng tại một mỏ đa kim đặc thù vùng núi Đông Bắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa dữ liệu quan trắc hóa lý và đánh giá xã hội học. Để áp dụng hiệu quả kết quả nghiên cứu, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần bắt tay thực hiện ngay lộ trình quan trắc giám sát định kỳ 4 đợt mỗi năm kể từ quý 4 năm 2018. Kính mời các nhà khoa học, nhà quản lý và bạn đọc quan tâm tiếp tục khai thác trọn vẹn bộ tư liệu để nhân rộng mô hình bảo vệ tài nguyên nước cho các vùng khai khoáng trên cả nước.