Luận văn thạc sĩ về quan hệ Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu (1990-2004)

Chuyên đề quan hệ Việt Nam - Liên hiệp Châu Âu giai đoạn 1990-2004, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong chuyên ngành

• Tác giả: Hoàng Thị Như Ý
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Phan Quang
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam Cận Hiện Đại
• Đề tài: Quan Hệ Việt Nam - Liên Hiệp Châu Âu (1990-2004)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ TRƯỚC KHI THIẾT LẬP QUAN HỆ NGOẠI GIAO CHÍNH THỨC (10/1990)
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ 1990-2004
• 3. CHƯƠNG 3: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• TÀI LIỆU TIẾNG ANH
• PHỤ LỤC II (của điều 19)
• PHỤ LỤC III (của điều 19)

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quan hệ Việt Nam Liên hiệp Châu Âu

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu (EU) đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ năm 1990 đến 2004. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển mình quan trọng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh hợp tác quốc tế ngày càng gia tăng. Chính sách đổi mới của Việt Nam đã mở ra cơ hội cho việc thiết lập và phát triển mối quan hệ với EU, một trong những đối tác quan trọng trong quan hệ quốc tế. Việc nghiên cứu mối quan hệ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình chính trị và kinh tế Việt Nam mà còn phản ánh những thay đổi trong chính sách đối ngoại của EU đối với các nước đang phát triển.

1.1. Bối cảnh lịch sử

Trước năm 1990, Việt Nam chủ yếu tập trung vào việc xây dựng mối quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, sự sụp đổ của Liên Xô và các nước Đông Âu đã tạo ra một bối cảnh mới, buộc Việt Nam phải điều chỉnh chính sách đối ngoại. Việc thiết lập quan hệ với EU được xem là một bước đi quan trọng trong việc hội nhập quốc tế. Liên hiệp Châu Âu không chỉ là một tổ chức kinh tế mà còn là một thực thể chính trị có ảnh hưởng lớn đến tình hình chính trị và kinh tế toàn cầu. Sự thay đổi này đã tạo ra nhiều cơ hội cho Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài và phát triển kinh tế.

II. Các lĩnh vực hợp tác chính

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu trong giai đoạn 1990-2004 đã được thể hiện qua nhiều lĩnh vực hợp tác khác nhau, bao gồm thương mại, đầu tư, và hợp tác phát triển. Thương mại quốc tế giữa hai bên đã có sự gia tăng đáng kể, với nhiều hiệp định được ký kết nhằm thúc đẩy thương mại và đầu tư. Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư từ EU, nhờ vào chính sách mở cửa và cải cách kinh tế. Hợp tác phát triển cũng được chú trọng, với nhiều dự án hỗ trợ từ EU nhằm nâng cao năng lực và phát triển bền vững cho Việt Nam.

2.1. Hợp tác thương mại

Trong giai đoạn này, thương mại quốc tế giữa Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu đã có những bước tiến vượt bậc. EU trở thành một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, với nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như dệt may, thủy sản và cà phê. Các hiệp định thương mại tự do đã được ký kết, tạo điều kiện thuận lợi cho việc gia tăng xuất khẩu và nhập khẩu giữa hai bên. Điều này không chỉ giúp Việt Nam tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân.

III. Thách thức và cơ hội

Mặc dù mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu đã có nhiều tiến triển, nhưng cũng không thiếu những thách thức. Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các nước khác trong khu vực, cũng như những yêu cầu khắt khe từ EU về tiêu chuẩn chất lượng và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, những thách thức này cũng mở ra cơ hội cho Việt Nam cải thiện chất lượng sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc tham gia vào các hiệp định thương mại và hợp tác phát triển sẽ giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý từ EU.

3.1. Cơ hội phát triển

Cơ hội phát triển từ mối quan hệ với Liên hiệp Châu Âu rất lớn. Việt Nam có thể tận dụng nguồn vốn ODA từ EU để đầu tư vào cơ sở hạ tầng và phát triển bền vững. Hơn nữa, việc tham gia vào các chương trình hợp tác nghiên cứu và phát triển sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực khoa học và công nghệ. Sự hỗ trợ từ EU không chỉ giúp Việt Nam phát triển kinh tế mà còn góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

IV. Kết luận

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên hiệp Châu Âu trong giai đoạn 1990-2004 đã chứng minh được tầm quan trọng của hợp tác quốc tế trong việc phát triển kinh tế và chính trị. Những thành tựu đạt được trong giai đoạn này không chỉ tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của Việt Nam mà còn mở ra nhiều cơ hội hợp tác trong tương lai. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về mối quan hệ này sẽ giúp Việt Nam có những chính sách đối ngoại phù hợp, nhằm phát huy tối đa lợi thế từ Liên hiệp Châu Âu.

4.1. Định hướng tương lai

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, Việt Nam cần tiếp tục củng cố và phát triển mối quan hệ với Liên hiệp Châu Âu. Việc xây dựng các chính sách hợp tác hiệu quả sẽ giúp Việt Nam không chỉ thu hút đầu tư mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Hơn nữa, việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với EU sẽ góp phần vào sự ổn định và phát triển bền vững của Việt Nam trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Quan hệ Việt Nam – Liên hiệp châu Âu (1990-2004)" của tác giả Hoàng Thị Như Ý (Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận Hiện đại, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Phan Quang và TS. Ngô Minh Oanh) là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện và hệ thống hóa tiến trình ngoại giao song phương giữa Việt Nam và Liên hiệp châu Âu (EU) trong giai đoạn bản lề của lịch sử đương đại. Công trình giải quyết khoảng trống học thuật lớn: sự thiếu vắng các nghiên cứu lịch sử ngoại giao đa phương ở cấp độ thực thể liên kết khu vực đối với Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang hội nhập kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh trật tự hai cực Yalta sụp đổ và cuộc Chiến tranh Lạnh chấm dứt, việc Việt Nam tái định hình chính sách ngoại giao và bình thường hóa quan hệ với khối Tây Âu là một tất yếu khách quan.

Khoảng trống nghiên cứu được chỉ rõ thông qua sự đối chiếu với các tài liệu quốc tế và trong nước: các nghiên cứu quốc tế về EU chủ yếu tập trung vào tiến trình nhất thể hóa nội khối hoặc mở rộng sang Trung - Đông Âu, hầu như bỏ trống mảng quan hệ với các quốc gia Đông Nam Á đang chuyển đổi thể chế; trong khi đó, giới sử học trong nước trước năm 2000 chủ yếu nghiên cứu quan hệ song phương với từng quốc gia thành viên riêng lẻ. Luận án đặt ra và giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

• RQ1: Những động lực cấu trúc địa - chính trị quốc tế và sự chuyển dịch tư duy nội sinh nào đã thúc đẩy Việt Nam và EU bình thường hóa quan hệ vào ngày 22/10/1990 sau nhiều năm đối đầu?
• RQ2: Tiến trình hợp tác toàn diện trên các trụ cột chính trị, kinh tế - thương mại, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và khoa học - giáo dục trong giai đoạn 1990-2004 đã vận động qua các mốc phát triển nào và mang lại những giá trị định lượng cụ thể gì?
• RQ3: Mối quan hệ Việt Nam - EU để lại những bài học kinh nghiệm và quy luật vận động nào nhằm định hình giải pháp nâng tầm đối tác chiến lược trong bối cảnh toàn cầu hóa thế kỷ XXI?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với các lý thuyết hiện đại về quan hệ quốc tế như Tân thể chế tự do (Neoliberal Institutionalism của Robert Keohane) và Kiến tạo luận (Social Constructivism của Alexander Wendt). Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát toàn bộ 15 quốc gia thành viên EU (EU-15) cùng các thể chế tối cao của khối (Hội đồng châu Âu, Ủy ban châu Âu EC, Nghị viện châu Âu EP) trong tương quan với Việt Nam suốt giai đoạn 14 năm (1990-2004), phân tích bộ dữ liệu đồ sộ từ các hiệp định ngoại giao, biên bản đàm phán và số liệu thống kê kinh tế vi mô lẫn vĩ mô.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai dòng nghiên cứu chính trong học thuật quốc tế và trong nước về vấn đề này. Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào tiến trình thể chế hóa và mở rộng của EU với các công trình tiêu biểu của Richard E. Baldwin, Pertti Haaparanta và Jaakko Kiander (1995) trong "Expanding Membership of the European Union", Raymond Courbis và Wladyslaw Welfe (1999) trong "Central and Eastern Europe on its Way to European Union", hay Salvatore Baldone, Fabio Sdogati và Lucia Tajoli (2002) với nghiên cứu "EU Enlargement to the CEECs: Trade Competition, Delocalisation of Production". Các học giả này tập trung lý giải sự mở rộng của EU dưới góc độ kinh tế chính trị châu Âu, đặt các đối tác ngoài khối vào vị thế tiếp nhận thụ động các dòng dịch chuyển thương mại và đầu tư.

Dòng nghiên cứu thứ hai tại Việt Nam khởi đầu với các công trình của Đào Huy Ngọc (1995), Bùi Huy Khoát (2001) trong "Thúc đẩy quan hệ thương mại - đầu tư giữa Liên Hiệp châu Âu và Việt Nam", Carlo Filippini, Bùi Huy Khoát, Stefan Hell (2004) với "Mở rộng EU và các tác động đối với Việt Nam", và đặc biệt là luận án tiến sĩ của Trần Thị Kim Dung (2000) mang tên "Quan hệ Việt Nam - Liên minh châu Âu".

Tiêu chí so sánh	Nghiên cứu của Trần Thị Kim Dung (2000)	Nghiên cứu của Richard E. Baldwin et al. (1995)	Luận án của Hoàng Thị Như Ý (2006)
Chủ thể nghiên cứu trọng tâm	EU là chủ thể chính; phân tích quan hệ phân mảnh theo từng quốc gia thành viên	Thể chế nội khối EU và các nước ứng viên Trung - Đông Âu	Việt Nam là chủ thể đối ngoại độc lập tương tác với toàn khối thể chế EU
Khung thời gian khảo sát	1990 – 1998 (Thời kỳ đầu bình thường hóa quan hệ)	1990 – 1995 (Giai đoạn hậu Hiệp ước Maastricht)	1990 – 2004 (Đầy đủ chu kỳ từ thiết lập quan hệ đến Hội nghị Thượng đỉnh ASEM 5)
Khung phương pháp luận	Lịch sử thế giới, phân tích chính sách kinh tế đối ngoại	Kinh tế học thể chế, phân tích cân bằng định lượng	Sử học Mác-xít, tiếp cận liên ngành Quan hệ Quốc tế, phân tích cấu trúc - chức năng
Phát hiện & Đóng góp cốt lõi	Mô tả sơ khởi các kênh viện trợ và thương mại bước đầu	Tác động của việc mở rộng khối tới các chuỗi cung ứng	Khẳng định bước chuyển mô thức ngoại giao đa phương hóa; làm rõ vai trò cầu nối ASEM của Việt Nam

Luận án của Hoàng Thị Như Ý đã xác lập một vị thế học thuật khác biệt nhờ khắc phục triệt để hạn chế của các công trình tiền nhiệm. Trong khi công trình của Trần Thị Kim Dung dừng lại ở năm 1998 và tiếp cận từ góc độ lịch sử thế giới lấy EU làm trọng tâm, luận án này định vị Việt Nam là chủ thể trung tâm của mối quan hệ, mở rộng khung thời gian nghiên cứu đến năm 2004. Đây là giai đoạn chứng kiến hàng loạt bước ngoặt lịch sử: EU thực hiện đợt mở rộng lịch sử lần thứ năm kết nạp 10 thành viên mới (5/2004), sự ra đời của đồng tiền chung Euro (2002), Việt Nam đăng cai thành công Hội nghị Cấp cao Á - Âu lần thứ năm (ASEM 5, 10/2004) và việc EU trở thành đối tác thương mại lớn đầu tiên kết thúc đàm phán song phương ủng hộ Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý luận ngoại giao thông qua việc mở rộng và kiểm chứng các quy luật vận động của đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng. Nghiên cứu kiểm chứng luận điểm của V.I. Lênin về tính tất yếu của các mối liên hệ kinh tế toàn cầu: "có một sức mạnh lớn hơn nguyện vọng, ý chí và sự quyết tâm của bất cứ chính phủ hay giai cấp thù địch nào, sức mạnh đó là những quan hệ kinh tế chung của toàn thế giới" [94, tr.374]. Luận án chứng minh rằng sự chuyển dịch từ đối đầu ý thức hệ sang đối thoại thực dụng cùng có lợi trong quan hệ Việt Nam - EU là một minh chứng sinh động cho việc hiện thực hóa quy luật khách quan này.

Nghiên cứu hình thành mô hình chuyển dịch hệ hình (Paradigm Shift) trong tư duy ngoại giao Việt Nam qua 3 mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề P1: Khi môi trường quốc tế chuyển dịch từ trật tự hai cực sang đa cực, lợi ích an ninh và phát triển quốc gia thúc đẩy việc tái cấu trúc các liên minh ngoại giao từ đơn tuyến ý thức hệ sang đa phương hóa thực dụng.
• Mệnh đề P2: Tính bổ trợ lẫn nhau về cấu trúc kinh tế (nguồn vốn, công nghệ nguồn của EU kết hợp với tài nguyên, lao động và vị trí địa - chiến lược của Việt Nam) tạo ra lực đẩy thể chế hóa các hiệp định thương mại song phương nhanh hơn các khác biệt về thể chế chính trị.
• Mệnh đề P3: Các diễn đàn đa phương khu vực (ASEAN, ASEM) đóng vai trò là cơ chế đòn bẩy (institutional leverage) giúp các quốc gia quy mô trung bình nâng cao vị thế đàm phán trong quan hệ song phương với các khối siêu quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba hệ thống lý thuyết:

1. Chủ nghĩa duy vật lịch sử: Đánh giá mối quan hệ biện chứng giữa hạ tầng kinh tế và kiến trúc thượng tầng ngoại giao, xác định động lực kinh tế là nền tảng quy định các bước chuyển chính trị.
2. Lý thuyết Thể chế Tân tự do (Neoliberal Institutionalism): Khảo sát vai trò của Hiệp định Khung Hợp tác 1995 (Framework Cooperation Agreement - FCA) trong việc giảm thiểu chi phí giao dịch, xây dựng lòng tin chiến lược và ràng buộc cam kết quốc tế.
3. Kiến tạo luận (Social Constructivism): Lý giải sự thay đổi trong nhận thức ngoại giao, từ việc coi Tây Âu là "đồng minh của đối thủ" sang đối tác hợp tác phát triển tin cậy thông qua quá trình tương tác và đối thoại liên tục.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: Khung lý thuyết này áp dụng hiệu quả cho các nền kinh tế đang phát triển trong thời kỳ quá độ từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có mong muốn mở rộng hội nhập quốc tế nhưng vẫn kiên định giữ vững chủ quyền quốc gia và ổn định chính trị nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận Mác - Lênin, lấy triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) và Chủ nghĩa duy vật biện chứng làm điểm tựa nhận thức luận. Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử (tái hiện tiến trình khách quan, cụ thể các sự kiện ngoại giao theo trình tự thời gian) và phương pháp logic (khái quát bản chất, vạch ra các quy luật vận động nội tại và xu hướng phát triển của mối quan hệ).

Nghiên cứu sử dụng thiết kế phân tích đa tầng (Multi-level Analysis):

• Cấp độ vĩ mô (Systemic Level): Biến động của cục diện địa chính trị toàn cầu (sự sụp đổ của khối XHCN Đông Âu, trật tự đa cực, toàn cầu hóa kinh tế).
• Cấp độ trung mô (Regional Level): Tác động qua lại giữa hai cơ chế liên kết khu vực là EU và ASEAN, cùng cấu trúc diễn đàn liên khu vực ASEM.
• Cấp độ vi mô (Bilateral/National Level): Tương tác chính sách đối ngoại trực tiếp giữa nhà nước CHXHCN Việt Nam và các cơ quan đầu não của EU (Ủy ban châu Âu, Hội đồng Bộ trưởng EU).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tam giác đạc (Triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa 3 nguồn văn bản chính: (1) Văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản và Chính phủ Việt Nam; (2) Các hiệp định, tuyên bố chung và báo cáo thường niên của Ủy ban châu Âu (EC), Nghị viện châu Âu (EP); (3) Dữ liệu báo cáo của các tổ chức quốc tế độc lập (WB, IMF, WTO, UNDP).
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích sử liệu học truyền thống, phân tích diễn ngôn chính sách ngoại giao (Policy Discourse Analysis), và thống kê so sánh các chuỗi dữ liệu kinh tế lượng thương mại - đầu tư.

Độ tin cậy (Reliability) và tính chuẩn xác của dữ liệu được đảm bảo thông qua việc thẩm định kỹ lưỡng tính nguyên bản của các hiệp ước quốc tế lưu trữ tại văn phòng ngoại giao các nước thành viên và nguồn tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam, Viện Nghiên cứu châu Âu, Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới.

Data và phân tích

Bộ dữ liệu của luận án bao quát các chỉ số thống kê kinh tế đối ngoại xuyên suốt 14 năm (1990-2004):

• Phân tích định lượng thương mại: Phân tích tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu song phương, cơ cấu nhóm hàng (thủy sản, dệt may, giày dép, nông sản xuất khẩu sang EU; máy móc, thiết bị viễn thông, dược phẩm nhập khẩu từ EU).
• Phân tích cơ cấu dòng vốn ODA và FDI: Phân loại các dự án viện trợ không hoàn lại và vốn vay ưu đãi của EC và từng nước thành viên, đánh giá tỷ trọng giải ngân vào các mục tiêu ưu tiên: xóa đói giảm nghèo, cải cách hành chính, bảo vệ môi trường và chuyển giao công nghệ.
• Kỹ thuật phân tích so sánh lịch sử (Comparative Historical Analysis): Tách bạch hai giai đoạn phát triển rõ rệt: 1990-1995 (giai đoạn khai thông rào cản, xây dựng nền tảng pháp lý) và 1995-2004 (giai đoạn phát triển toàn diện chiều sâu trên mọi lĩnh vực).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về lịch sử quan hệ quốc tế của Việt Nam:

1. Phá vỡ thế bao vây cấm vận và bước ngoặt thiết lập quan hệ ngoại giao (1990): Sau hơn một thập kỷ bị bao vây, cô lập bởi "vấn đề Campuchia" (1979-1989), việc Đảng Cộng sản Việt Nam chủ động chuyển hướng tư duy ngoại giao thông qua Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị (khóa VI, 5/1988) về "Giữ vững hòa bình, phát triển kinh tế" đã mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ. Việc chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 22/10/1990 được chứng minh là một sự kiện mang tính bước ngoặt: "đánh dấu một sự chuyển biến trong cách nhìn của thế giới đối với Việt Nam" [112, tr.23], tạo tiền đề lung lay chính sách bao vây cấm vận của Hoa Kỳ và nâng cao thế cân bằng chiến lược của Việt Nam trong tam giác quan hệ quốc tế.

2. Bước chuyển định chế lịch sử với Hiệp định Khung Hợp tác 1995: Ngày 17/7/1995, tại Brussels, việc ký kết "Hiệp định khung về Hợp tác giữa Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Cộng đồng châu Âu" (FCA) đã tạo nên "mốc son" pháp lý cao nhất, chuyển hóa mối quan hệ từ viện trợ nhân đạo thuần túy sang hợp tác bình đẳng, cùng có lợi trên các nguyên tắc tối huệ quốc (MFN), bảo hộ đầu tư và đối thoại chính trị thường kỳ.

3. Tăng trưởng bứt phá về thương mại và vị thế dòng vốn ODA: Nghiên cứu chỉ ra sự tương phản định lượng sâu sắc: Trước năm 1990, thương mại hai chiều giữa Việt Nam và EC chỉ chiếm 3,1% tổng kim ngạch ngoại thương năm 1985 và 5% năm 1989 [136, tr.3]. Sau khi bình thường hóa và ký hiệp định dệt may, kim ngạch thương mại đã tăng vọt hàng chục lần, đưa EU trở thành một trong những thị trường xuất siêu lớn nhất của Việt Nam. Về viện trợ phát triển, từ mức viện trợ nhân đạo 109 triệu USD giai đoạn 1975-1978 (trong đó viện trợ trực tiếp 6 triệu USD, 14.286 tấn dầu ăn, 43.111 tấn sữa bột, 251.000 tấn lương thực), EU và các nước thành viên đã vươn lên thành nhà tài trợ ODA dạng viện trợ không hoàn lại lớn nhất cho Việt Nam trong giai đoạn 1995-2004.

4. Kết quả phản trực giác về sự vượt qua rào cản thể chế chính trị: Bất chấp sự khác biệt sâu sắc về hệ tư tưởng chính trị và các quan ngại về nhân quyền, hai bên đã thiết lập được cơ chế "đối thoại xây dựng" thay vì áp đặt trừng phạt. Báo cáo Đại hội IX của Đảng khẳng định: "Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, mở rộng, đa phương hoá, đa dạng hoá các quan hệ quốc tế; Việt Nam sẵn sàng làm bạn và là đối tác tin cậy của tất cả các nước trong cộng đồng quốc tế phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển" [38, tr.42]. Điều này chứng minh rằng lợi ích kinh tế chiến lược và sự tôn trọng lẫn nhau có khả năng hóa giải các định kiến ý thức hệ.

5. Đột phá ngoại giao đa phương tại ASEM 5 và hỗ trợ gia nhập WTO (2004): Việc tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao Á - Âu lần thứ năm (ASEM 5) tại Hà Nội vào tháng 10/2004 với sự hiện diện của các nguyên thủ hàng đầu châu Âu đã khẳng định vai trò trung tâm của Việt Nam trong cấu trúc ngoại giao liên khu vực. Đặc biệt, việc EU trở thành đối tác thương mại lớn đầu tiên chính thức kết thúc đàm phán song phương về việc Việt Nam gia nhập WTO vào năm 2004 đã tạo hiệu ứng dây chuyền mang tính quyết định cho sự hội nhập kinh tế toàn cầu của đất nước.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở thực chứng vững chắc khẳng định tính đúng đắn của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh: "Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sẵn sàng đặt mọi quan hệ thân thiện hợp tác với bất cứ nước nào trên nguyên tắc 'tôn trọng sự hoàn chỉnh về chủ quyền và lãnh thổ của nhau, không xâm phạm lẫn nhau, không can thiệp nội trị của nhau, bình đẳng, cùng có lợi và chung sống hòa bình'" [96, tr.8].
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của phương pháp tiếp cận đa tầng liên ngành trong nghiên cứu lịch sử ngoại giao đương đại, có thể mở rộng áp dụng cho nghiên cứu quan hệ giữa các quốc gia đang phát triển với các khối liên kết kinh tế phức hợp khác.
• Về mặt chính sách thực tiễn: Đề xuất giải pháp cho Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao và Bộ Thương mại trong việc tận dụng Hệ thống Ưu đãi Thuế quan Phổ cập (GSP), đón đầu quá trình chuyển giao công nghệ nguồn từ EU và xây dựng chiến lược đàm phán cho Hiệp định Thương mại Tự do (EVFTA) trong tương lai.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan ba giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn thời gian và dữ liệu: Mốc kết thúc năm 2004 phản ánh thời điểm trước khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO (2007) và trước khi EU thực thi Hiệp ước Lisbon (2009), do đó chưa thể đánh giá toàn bộ tác động của một EU mang tính thể chế siêu quốc gia hoàn chỉnh đối với Việt Nam.
2. Khả năng tiếp cận tài liệu lưu trữ mật: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các văn bản công bố công khai của EC và Chính phủ Việt Nam; một số hồ sơ đàm phán mật về các điều khoản kỹ thuật và nhượng bộ thương mại chưa được giải mật hoàn toàn theo quy chế lưu trữ ngoại giao.
3. Mức độ lượng hóa chi tiết theo từng nước thành viên: Do tập trung phân tích EU như một thực thể liên kết thống nhất, mức độ phân tích sâu về chính sách ngoại giao song phương đặc thù của các thành viên mới gia nhập năm 2004 (như Ba Lan, Hungary, Séc) còn ở mức độ khái quát.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu tác động của Hiệp định Đối tác và Hợp tác Toàn diện (PCA 2012) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA) trong cấu trúc địa kinh tế mới.
• Hướng 2: Phân tích vị thế của Việt Nam trong chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của EU trước sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung.
• Hướng 3: Đánh giá sự tương tác giữa các tiêu chuẩn kỹ thuật xanh của EU (CBAM, ESG) đối với chiến lược phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc và mang lại giá trị thực tiễn to lớn:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng tại các viện nghiên cứu chiến lược (Viện Nghiên cứu châu Âu, Học viện Ngoại giao, Viện Lịch sử Đảng), cung cấp khung sử liệu chuẩn xác cho hàng trăm công trình nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lịch sử và Quan hệ Quốc tế.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp hệ thống luận cứ lịch sử và kinh nghiệm đàm phán trực tiếp cho các cơ quan hoạch định chính sách đối ngoại, góp phần định hình chiến lược nâng cấp quan hệ lên Đối tác Toàn diện và chuẩn bị cho tiến trình ký kết Hiệp định Đối tác và Hợp tác toàn diện (PCA) năm 2012.
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội (Socio-economic Benefits): Luận giải các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu mũi nhọn sang thị trường châu Âu (thủy sản, dệt may, da giày, đồ gỗ), đồng thời tối ưu hóa việc tiếp nhận nguồn vốn ODA của EU cho các chương trình phát triển nông thôn, cải cách giáo dục đại học và chăm sóc y tế cộng đồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả (Doctoral & Senior Academics): Tiếp cận bộ tư liệu lịch sử ngoại giao toàn diện, nắm bắt khung phương pháp luận kết hợp sử học Mác-xít với lý thuyết quan hệ quốc tế hiện đại để mở rộng các hướng nghiên cứu liên ngành.
• Nhà hoạch định chính sách đối ngoại (Policy Makers): Sở hữu bức tranh tổng kết lịch sử sắc nét cùng 5 bài học kinh nghiệm cốt lõi về xử lý quan hệ với các nước lớn và khối liên kết đa quốc gia, phục vụ công tác tham mưu chiến lược đối ngoại.
• Hiệp hội ngành hàng và Doanh nghiệp xuất nhập khẩu (Industry & Exporters): Thấu hiểu các rào cản kỹ thuật, lịch sử hình thành các cơ chế bảo hộ và hạn ngạch thương mại của EU, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh thích ứng bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã chứng minh một cách xuất sắc sự vận dụng sáng tạo học thuyết Mác - Lênin và tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong việc thực thi chính sách đối ngoại "thêm bạn bớt thù", đa phương hóa, đa dạng hóa. Công trình làm rõ cơ chế chuyển hóa từ đối đầu địa chính trị sang hợp tác kinh tế - thể chế bình đẳng giữa một nước xã hội chủ nghĩa đang phát triển và một khối liên kết tư bản phát triển hàng đầu thế giới.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? So với nghiên cứu của Baldwin et al. (1995) hay Trần Thị Kim Dung (2000), luận án này đổi mới căn bản bằng cách chuyển đổi hệ quy chiếu: lấy Việt Nam làm chủ thể trung tâm tương tác với toàn khối thể chế siêu quốc gia EU (thay vì phân mảnh theo từng quốc gia thành viên), kết hợp đồng thời phương pháp lịch sử - logic với kỹ thuật phân tích cấu trúc - chức năng và tam giác đạc dữ liệu đa nguồn.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có tính phản trực giác nhất? Đó là khả năng duy trì đà tăng trưởng thương mại và giải ngân ODA liên tục gia tăng ngay cả trong những giai đoạn hai bên tồn tại bất đồng sâu sắc về nhân quyền và thể chế chính trị. Sự tôn trọng nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và cơ chế đối thoại định kỳ đã đóng vai trò "chấn lưu" (stabilizer) giúp quan hệ kinh tế - chính trị không bị đổ vỡ trước các cú sốc ý thức hệ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Nghiên cứu cung cấp hệ thống thư mục tài liệu tham khảo dày dặn (gồm 196 tài liệu tiếng Việt và văn kiện tiếng Anh), các bảng đối chiếu hiệp định và hệ thống phụ lục chi tiết về Hiệp ước Maastricht cũng như các văn bản ký kết giữa Việt Nam và EC, cho phép các nhà nghiên cứu tương lai kiểm chứng và mở rộng chuỗi dữ liệu một cách độc lập.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được định hình như thế nào? Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu tiếp nối xoay quanh 3 trọng tâm: (1) Tác động của quá trình mở rộng EU sang Đông Âu tới thị phần hàng hóa Việt Nam; (2) Tác động của việc Việt Nam gia nhập WTO đối với quan hệ song phương với EU; (3) Triển vọng nâng cấp khung thể chế từ Hiệp định Khung 1995 lên Hiệp định Đối tác Hợp tác Toàn diện (PCA) và Hiệp định Thương mại Tự do (FTA).

Kết luận

Luận án "Quan hệ Việt Nam – Liên hiệp châu Âu (1990-2004)" của tác giả Hoàng Thị Như Ý đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ nghiên cứu khoa học với 5 kết luận cốt lõi:

1. Xác lập bức tranh lịch sử toàn cảnh, chân thực và có hệ thống về 14 năm bình thường hóa và phát triển vượt bậc trong quan hệ ngoại giao Việt Nam - EU.
2. Khẳng định tính tất yếu khách quan và tính đúng đắn chiến lược trong đường lối đổi mới tư duy đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
3. Làm sáng tỏ vai trò đòn bẩy thể chế của Hiệp định Khung Hợp tác 1995 trong việc thúc đẩy kim ngạch thương mại, thu hút nguồn vốn FDI và nguồn viện trợ phát triển ODA quý báu phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
4. Đúc kết bài học kinh nghiệm sâu sắc về việc kiên định nguyên tắc độc lập dân tộc, bình đẳng cùng có lợi, khôn khéo gác lại bất đồng để tìm kiếm mẫu số chung hợp tác phát triển.
5. Định vị vai trò cầu nối chiến lược của Việt Nam trong tiến trình hợp tác liên khu vực Đông Nam Á - Tây Âu (ASEAN - EU) và Diễn đàn Á - Âu (ASEM).

Công trình không chỉ làm phong phú thêm kho tàng tri thức lịch sử ngoại giao Việt Nam cận hiện đại mà còn đặt nền móng lý luận vững chắc, mở ra các hướng tiếp cận học thuật mới cho quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ TRƯỚC KHI THIẾT LẬP QUAN HỆ NGOẠI GIAO CHÍNH THỨC (10/1990) 1.Quan hệ quốc tế của Việt Nam trước thập niên 90.Vài nét về truyền thống ngoại giao Việt Nam Nói đến ngoại giao của một quốc gia là nói đến quan hệ nước đó với cộng đồng quốc gia chung quanh và quan hệ do xuất phát từ yêu cầu tạo một môi trường quốc tế thuận lợi để đất nước sinh tốn và phát triển. Từ buổi bình minh của lịch sử, ông cha ta đã nhận thức được "muốn quốc thái dân an thì cốt ở bang giao" và từ thời Hùng Vương dân tộc ta đã có ý thức đoàn kết chân thành với các dân tộc khác. Việt Nam có vị trí chiến lược quan trọng ở khu vực Đông Nam Á, do đó trong lịch sử dựng nước và giữ nước, mối quan hệ giữa Việt Nam với các dân tộc khác không phải lúc nào cũng hoà bình, yên tĩnh mà đã nhiều lần đứng lên chống lại kẻ thù mạnh hơn mình gấp bội. Trong các cuộc giao tranh ông cha ta đã khôn khéo sử dụng vũ khí ngoại giao: cương nhu kết hợp đúng lúc, đúng chỗ, để chiến thắng kẻ thù.

Sau khi giành thắng lợi, Việt Nam chủ động thiết lập quan hệ hữu nghị, tạo dựng môi trường chung sống hoà bình với ngoại bang. Ngoại giao Việt Nam đã có bề dày và chiều sâu lịch sử. Đường lối, chính sách và phong cách ngoại giao vì hoa bình hữu nghị giữa các dân tộc đã trở thành truyền thống đối ngoại của dân tộc Việt Nam. Hoà bình và chính nghĩa là vũ khí sắc bén để ngoại giao Việt Nam thành công trong việc tập hợp lực lượng, cô lập, phân hoá và làm suy yếu kẻ thù, tạo dựng đồng minh, tranh thủ dư luận quốc tế đồng tình ủng hộ cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập, tự do, thống nhất đất nước cũng như cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

Ngoại giao Việt Nam được hun đúc từ tinh hoa văn hoá của dân tộc Việt Nam đã tạo nên truyền thống ngoại giao: khoan dung, hoa hiếu và nhân nghĩa. Truyền thống văn hoá Việt Nam trọng đạo lý, giàu tính nhân văn, do đó trong giao tiếp đối ngoại của người Việt Nam lúc nào cũng lịch sự, hiếu khách, ân cần và chu đáo. "Ngoại giao Việt Nam thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn" [16, tr442], mang đậm bản sắc dân tộc. 21 Luan van Trong thời đại Hồ Chí Minh ngoại giao Việt Nam đã kế thừa và phát huy cao độ trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Mỗi giai đoạn là một sự thử thách gay go, nặng nề, trong đó hoạt động ngoại giao đóng vai trò quan trọng cho thắng lợi cuối cùng của cách mạng Việt Nam. Năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám "thế nước chông chênh", Việt Nam bị đe dọa bởi các thế lực ngoại bang mang danh nghĩa đồng minh vào giải giáp quân Nhật, Thực dân Pháp tìm cách trở lại cai trị nước ta. "Trong khi đó chưa có một tiếng nói quốc tế nào công nhận hoặc ủng hộ Việt Nam"[112,tr21]. Nhiệm vụ hàng đầu của ngoại giao Việt Nam lúc đó là cứu vãn hoà bình, tranh thủ thời gian củng cố chính quyền, gạt bớt kẻ thù, chuẩn bị đối phó với kẻ thù chính "người Việt Nam gác sang một bên tất cả những khác biệt trong quan quan điểm chính trị, đoàn kết với nhân dân các nước, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ của nhau, duy trì hoà bình ổn định giữa các nước ưong khu vực và thế giới, thực hiện độc lập dân tộc, tôn trọng công lý và luật pháp quốc tế"[18, tr231].

Việt Nam đã khéo hoà hoãn phân hoá các nước lớn có quân đội trên đất nước ta và cố gắng trung lập Mỹ. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ xâm lược, Đảng ta đã hướng ngoại giao vào các mục tiêu tranh thủ sự đồng tình ủng hộ rộng lớn của tất cả các lực lượng tiến bộ trên thế giới, kể cả nhân dân Pháp và Mỹ. Ngoại giao Việt Nam đã trở thành một mặt trận cùng "chia lửa" với chiến trường góp phần tạo dựng nên thế trận chiến tranh nhân dân dưới nhiều hình thức, tạo dựng thế trận vừa đánh vừa đàm. Chúng ta đã lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù để cô lập chúng, tạo ra sức mạnh tổng hợp làm suy yếu kẻ địch.

Đồng thời tạ kiên trì và khôn khéo tranh thủ cả Liên Xô và Trung Quốc, hai đồng minh chính của ta, ngay cả khi hai nước mâu thuẫn với nhau có chính sách khác nhau đối với Việt Nam. Đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng cộng sản Việt Nam khi đó đựơc thể hiện rõ trong nghị quyết Trung ương 9 (khoa III) là: tìm cách hạn chế tối đa những tiêu cực, đoàn kết với cả hai bằng cách chia sẽ lợi ích; Tìm ra mẫu số chung với cả hai nước trong cuộc đấu tranh chống Mỹ; Tranh thủ sự ủng hộ vật chất tinh thần to lớn của Liên Xô, Trung Quốc, các nước xã hội chủ nghĩa anh em khác và của các nước bầu bạn, các lực lượng tiến bộ trên thế giới. Ngược lại về phần mình, thắng lợi của nhân dân Việt Nam đã đóng 22 Luan van góp xứng đáng vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Ngoại giao Việt Nam đã lớn mạnh và trưởng thành qua Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, Hiệp định Pa-ri năm 1973, đã phối hợp nhịp nhàng với mặt trận quân sự và mặt trận chính trị, góp phần giành thắng lợi hoàn toàn, kết thúc chiến tranh với điều kiện có lợi cho ta và mở ra mối quan hệ mới sau chiến tranh.

Như vậy, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, ông cha ta đã luôn sáng tạo, đã kết hợp nhuần nhuyễn mọi hình thức đấu tranh. Ngoại giao đã trở thành một vũ khí sắc bén không thể thiếu trong thời chiến cũng như trong thời bình. Lịch sử ngoai giao của cha ông ta đã để lại kho tàng kinh nghiệm vô giá được kế thừa và phát triển lên một tầm cao mới trong thời đại Hồ Chí Minh.Quan hệ quốc tế của Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 Trong lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam từ khi Cách mạng tháng Tám thành công (1945) đến nay, điều đặc biệt là mỗi lần bước sang một giai đoạn mới Việt Nam lại phải đứng trước những thử thách vô cùng khắc nghiệt trong quan hệ quốc tế. Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đề ra đường lối đối ngoại đúng đắn, những giải pháp khôn khéo phù hợp với tình hình thực tế với nguyên tắc "thêm bạn bớt thù", xác định thứ tự các mối quan hệ ưu tiên trong chiến lược đối ngoai của mình.

Giữa thập niên 70, thế giới có nhiều biến đổi về kinh tế, chính trị và quan hệ quốc tế, tác động sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội và chính sách đối ngoại của các nước trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng. Sau khi thất bại trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á. Tình hình chính trị thế giới chịu ảnh hưởng của thời kỳ "sau Việt Nam". Nước Mỹ lâm vào tình trạng khủng hoảng, Tây Âu, Nhật Bản vươn lên cạnh tranh với Mỹ.

Mỹ phải điều chỉnh chiến lược: hoa hoãn với các đối thủ, lo tập trung giải quyết những khó khăn bên trong để lấy lại địa vị đã mất. Trong khi đó, Liên Xô đã giành được thế cân bằng về vũ khí chiến lược với Mỹ. Liên Xô tích cực mở rộng ảnh hưởng đến các châu lục khác và đặc biệt quan tâm đến khu vực Đông Nam Á. Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, tăng cường quan hệ với Mỹ, Nhật Bản 23 Luan van và Tây Âu, đồng thời tích cực cải thiện quan hệ ỏ khu vực Đông Nam Á.

Bấy giờ tình hình phe xã hội chủ nghĩa xuất hiện những dấu hiệu khủng hoảng. Nội bộ mất đoàn kết, kinh tế trì trệ, xã hội mất ổn định diễn ra ở Liên xô và các nước Đông Âu. Các nước khu vực Đông Nam Á tiếp tục duy trì quan hệ với Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu đồng thời cải thiện quan hệ với các nước thuộc phe xã hội chủ nghĩa. Việt Nam giành thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975), uy tín và vị trí nâng cao trên trường quốc tế.

Đảng và Nhà nước Việt Nam tăng cường quan hệ đối ngoại và hợp tác kinh tế với nước ngoài để thu thút vốn và thiết bị kỹ thuật nhằm hàn gắn vết thương chiến tranh khôi phục, kinh tế. Đại hội IV của Đảng Cộng sản Việt Nam (12/1976), chủ trương: "Thiết lập và mở rộng quan hệ bình thường giữa nước ta với tất cả các nước" đã đề rạ nhiệm vụ đối ngoại: "Ra sức tranh thủ những điều kiện quốc tế thuận lợi để nhanh chóng hàn gắn những vết thương chiến tranh, khôi phục phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, khoa học - kỹ thuật, củng cố quốc phòng, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở nước ta" [31, tri78]. Trong hai năm 1975- 1977, Việt Nam đã mở rộng thêm quan hệ ngoại giao với 23 nước trên thế giới. Thế nhưng những trở ngại lớn xuất hiện, đất nước Việt Nam chưa kịp hàn gắn vết thương chiến tranh đã bị vòng vây thắt chặt từ nhiều phía.

Việt Nam phải đối mặt với thử thách mới nghiêm trọng trong quan hệ quốc tế, phải đối phó với sự phá hoại của nhiều thế lực thù địch. Quan hệ láng giềng căng thẳng, sự đồng tình quốc tế bị thu hẹp.Việt Nam bị đẩy vào một cuộc chiến tranh mới với chính những người anh em cùng chung chiến hào trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trước đây. Năm 1978, Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, thực hiện kế hoạch 4 hiện đại, cần tranh thủ nhiều vô'n, kỹ thuật của Mỹ và phương Tây. Trung Quốc đã ra sức lợi dụng tình hình thế giới căng thẳng cuối những năm 70 để phục vụ cho lợi ích chiến lược của Trung Quốc.

Trung Quốc cần phá vỡ sự hoà hoãn giữa Liên Xô, Mỹ và Tây Âu nên đã ra sức tranh thủ Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu, ASEAN. Mỹ khuyến khích Trung Quốc chống Liên Xô. Tinh hình đó đã phá vỡ sự cân bằng trong, quan hệ Xô - Trung ương đường lối đối ngoại của Việt Nam. Việt Nam tăng cường quan hệ với Liên Xô, xem "hợp tác toàn diện với Liên Xô" như "hòn đá tảng của chính sách đối 24 Luan van ngoại", và "là nguyên tắc chiến lược" [177, tr23] .