Chương 1- TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG UAV VÀ CÁC ỨNG DỤNG DỮ LIỆU ẢNH UAV TRONG TRẮC ĐỊA - BẢN ĐỒ 1.1 Định nghĩa UAV Hệ thống bay không người lái (UAV) còn được gọi là phương tiện cơ giới trên không [102] có thể điều khiển từ xa, bán tự động, tự động, hoặc kết hợp giữa điều khiển từ xa và tự động. Có một số định nghĩa khác nhau về thiết bị bay không người lái, tuy nhiên người ta vẫn quen sử dụng thuật ngữ UAV (Unmanned Aerial Vehicle) hơn cả [64]. Trong quân sự, UAV đã được sử dụng rất sớm trong các cuộc chiến tranh thế giới và ở Việt Nam. Nhiệm vụ của UAV quân sự làm trinh sát, tìm mục tiêu, thu thập hình ảnh cả vào ban ngày và ban đêm.
Do vậy, thiết bị UAV dùng trong quân sự hiện đại, phức tạp, đắt tiền và có tính bảo mật rất cao. Trong thập niên 90 của thế kỷ trước, NASA đã xây dựng một chương trình phối hợp với các đối tác công nghiệp để phát triển công nghệ để hỗ trợ cho thị trường UAV thương mại. Từ đó đến nay đã có rất nhiều các công ty của các nước trên thế giới đã bắt tay vào việc nghiên cứu, chế tạo và thương mại hóa thiết bị này với các mẫu và tên gọi khác nhau [4]. UAV được sử dụng trong dân sự là các hệ thống đơn giản, có trọng lượng nhẹ hoặc siêu nhẹ thuận tiện cho công tác vận chuyển và quan trọng là giá thành rẻ.
Đối với công tác Trắc địa, hệ thống UAV giống như một hệ thống viễn thám thông thường, trong đó thiết bị bay UAV đóng vai trò là vật mang (carriers), trên thiết bay UAV có thể mang các bộ cảm biến như sensor viễn thám, máy ảnh, máy quét laser phục vụ cho công tác quay video và thu nhận hình ảnh.2 Lịch sử phát triển hệ thống UAV 1.1 Trên thế giới Năm 1858, hệ thống UAV đầu tiên được ứng dụng công tác đo ảnh, các bức ảnh hàng không đầu tiên của ngôi làng của Pháp Petit-Becetre được thực hiện bởi nhiếp ảnh gia Gaspard Tournachon (được gọi là NaDar) từ phương tiện bay là một khinh khí cầu ở độ cao 80m [51]. 17 Năm 1882, nhà khí tượng học ED Archibald người Anh là một trong những người đầu tiên chụp ảnh thành công khi ông sử dụng phương tiện bay là một chuỗi Diều được gắn trên đó một máy ảnh. Năm 1888, Arthur Batut cũng đã chụp các tấm ảnh hàng không trên phương tiện Diều bay ở Labruguiere, Pháp. Ở California, sự tàn phá của San Francisco sau khi trận động đất và hỏa hoạn năm 1906 đã được ghi lại bởi nhiếp ảnh gia George R.
Lawrence, khi ông sử dụng một máy ảnh gắn liền với phương tiện bay là chuỗi 17 diều bay ở độ cao 2000 feet để thu nhận hình ảnh trên thành phố [51]. Trong năm 1903, Julius Neubranner đã sử dụng phương tiện bay là chim bồ câu có gắn máy ảnh được thiếp lập chụp tự động trong thời gian 30 giây, những tấm ảnh chụp được sử dụng trong quân sự và đã được giới thiệu tại triển lãm nhiếp ảnh quốc tế năm 1909 ở Dresden [51]. Năm 1906, Albert Maul người Đức cũng đã thử nghiệm thành công phương pháp chụp ảnh gắn trên một tên lửa đẩy bằng khí nén. Máy ảnh của ông đã chụp được những bức ảnh hàng không tại vùng nông thôn ở Thụy Điển và ở Đức từ độ cao 2.600 feet, trước khi máy ảnh được đẩy ra và đưa trở lại trái đất bằng dù [57].
Năm 1980, lần đầu tiên một UAV máy bay trực thăng mô hình gắn động cơ cánh quay đã được Wester-Ebbinghaus sử dụng vào mục đích đo ảnh. Hệ thống trọng tải là 3kg, có thể bay ở độ cao đến 100m. Hệ thống UAV được gắn thiết bị định vị và máy ảnh dạng phổ thông loại Rolleiflex SLX [109]. Năm 2006, công ty Microdrone của Đức cũng đã giới thiệu một UAV phiên bản đầu tiên MD4-200 trọng lượng cất cánh là 1100g và thời gian hoạt động 35 phút.
Từ đó đến nay các phiên bản khác như MD4-1000, MD4-2000 cũng đã được giới thiệu với các tính năng vượt trội về thời gian bay và trọng lượng cất cánh,. Năm 2009, Imbach và Eck cũng giới thiệu hệ thống UAV gồm một chiếc trực thăng mô hình của công ty Aeroscout được trang bị với một máy quét laser nhỏ gọn và nhẹ trong không khí LMS-Q160 của Riegl [66]. 18 Năm 2012, Luke Wallace và các cộng sự chuyên nghiên cứu về lĩnh vực địa lý và môi trường thuộc Đại học Tasmania, Úc đã đưa ra một hệ thống UAV-LiDAR với ứng dụng để kiểm kê rừng [106]. Năm 2013, tại hội chợ triển lãm về công nghệ UAV ở San Francisco, Wolfgang Juchmann Velodyne đã giới thiệu hệ thống UAV-Phoenix được gắn thiết bị quét LiDar HDL-32E và công nghệ GNSS mới nhất phục vụ lập bản đồ 3D dạng đám mây điểm [58].
Molina cũng đã có bài viết tổng quan về hệ thống UAV sử dụng trong đo ảnh và viễn thám trên Tạp chí ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing [65]. Trong bài viết này, tác giả đã liệt kê khá đầy đủ về các hệ thống UAV và ứng dụng của nó trong các lĩnh vực như: nông nghiệp và môi trường, kỹ thuật giám sát không khí, bảo tồn di sản văn hóa,., giúp người đọc hiểu hơn về vai trò của UAV trong thế giới ngày nay. (a) UAV-Khinh khí cầu (b) UAV-Diều (c) UAV-Chim bồ câu (d) UAV-Tên lửa (e) UAV-trực thăng (f) UAV-trực thăng (g) UAV- 4 cánh quay (h) UAV LiDar-6 cánh cánh bằng cánh quay quay Hình 1. Một số UAV được phát triển và sử dụng thu nhận ảnh trên thế giới 1.2 Ở Việt Nam Năm 2005, Viện Kỹ thuật Phòng không - Không quân (VKTPK-KQ) đã chế tạo và bay thử nghiệm thành công các mẫu UAV M400-CT mang phiên hiệu 405, 406 tại sân bay Kép (Bắc Giang).
Mục đích của các loại UAV này phục vụ quan sát 19 vùng rừng, vùng biển, làm nhiệm vụ thông tin liên lạc, quay phim chụp ảnh những vùng con người không tiếp cận được như vùng nhiễm xạ, đường hiểm trở, vùng lũ lụt, quan sát vị trí cứu hộ cứu nạn, v. Năm 2010, một nhóm sinh viên Trường ĐH Bách Khoa TPHCM đã chế tạo thành công máy bay không người lái bằng vật liệu composite, sải cánh 2,5 m, tổng trọng lượng 12 kg. Máy bay có vận tốc trung bình 85 km/giờ, chở được vật nặng 4 kg, có thể mang camera quay phim, chụp ảnh trên không, thiết bị đo nhiệt độ, áp suất không khí,., nhằm ứng dụng trong công tác quản lý môi trường và tài nguyên thiên nhiên [7]. Cũng trong năm 2010, tác giả Lê Văn Trung, Giám đốc Trung tâm địa tin học (Đại học quốc gia TP.HCM) đã giới thiệu hệ thống UAV do trung tâm chế tạo.
Hệ thống bao gồm: phương tiện bay UAV, thiết bị định vị toàn cầu GPS, thiết bị thu nhận hình ảnh, phần mềm xử lý ảnh. Hệ thống có thể chụp ảnh ở hai chế độ: chụp tự động theo toạ độ GPS được cài đặt sẵn hoặc chụp ảnh thông qua thiết bị điều khiển trên mặt đất [21]. Năm 2013, Viện Công nghệ không gian (Viện Hàn lâm Khoa học - Công nghệ Việt Nam) đã thử nghiệm thành công chiếc máy bay AV.S2 mang theo camera, máy ảnh và thiết bị đo phổ kế. Hệ thống UAV đã tiến hành ghi hình, chụp ảnh và đo phổ các đối tượng tự nhiên trên mặt đất để chuẩn hóa số liệu ảnh viễn thám thu được từ vệ tinh khu vực huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng [9].
Năm 2011 lần đầu tiên Cục Bản đồ - Bộ Tổng tham mưu đã tiến hành bay thử nghiệm mẫu UAV MD4-1000 của hãng Microdrones tại Mỹ Đình và Thái Nguyên phục vụ thành lập bản đồ 3D. Thiết bị UAV MD4-1000 được thiết kế bay hoàn toàn tự động bằng thiết bị dẫn đường GPS và có gắn máy ảnh phổ thông Olympus EP; Canon-550D với chế độ chụp tự động. Trong quá trình bay chụp ảnh theo tuyến, MD4-1000 có thể tự động hiệu chỉnh vị trí cân bằng nhờ thiết bị con quay hồi chuyển IMU để thu nhận những tấm ảnh luôn ở vị trí nằm ngang. Hình ảnh thu nhận được từ hệ thống MD4-1000 có độ phân giải lên đến 2.6 cm, độ phủ dọc 20 80% và độ phủ ngang 60% thuận lợi cho công tác đo ảnh lập thể và tạo mô hình số bề mặt (DSM) [11],[29].
Năm 2014, Cục Bản đồ - Bộ Tổng tham mưu tiếp tục mua và thử nghiệm hai hệ thống UAV Swinglet CAM của hãng Sensefly (Thụy Sĩ) và UAV UX-5 của hãng Trimble (Mỹ) lập thành lập bản đồ 3D hành lang tuyến điện [26] và đánh giá khả năng ứng dụng lập bản đồ tại xã Vật Lại - Ba Vì - Hà Nội [14]. Các báo cáo đánh giá cho thấy với tốc độ gió cấp 4 - cấp 5, góc nghiêng của tấm ảnh vẫn có thể đạt được dưới 10, độ phủ ngang dọc của ảnh là 80%, độ phân giải ảnh của Swinglet CAM sử dụng máy ảnh Canon IXUS là 6cm và của hệ thống UX-5 sử dụng máy ảnh Sony NEX5R có thể đạt đến 2.4cm ở độ cao bay 75m. Một số UAV được phát triển và sử dụng thu nhận ảnh ở Việt Nam * Nhìn chung, hệ thống UAV đã được phát triển rất sớm từ thế kỷ 18 từ những phương tiện bay đơn giản có nguyên lý hoạt động gần giống với UAV như khinh khí cầu, diều, chim,., đến những phương tiện hiện đại dạng máy bay có gắn động cơ cánh bằng, cánh quay. Thiết bị thu nhận hình ảnh của hệ thống UAV cũng được phát triển và cải tiến không ngừng từ những máy ảnh điều khiển bằng tay đến các máy ảnh được thiết đặt chế độ chụp tự động và ngày nay công nghệ quét LiDar hiện đại nhất cũng đã được sử dụng gắn trên phương tiện bay UAV phục vụ cho các công tác thu nhận ảnh.
Ngoài ra, các hệ thống UAV hiện đại còn được lắp đặt hệ thống chống rung, con quay hồi chuyển, các thiết bị định vị định hướng GPS/IMU, cảm biến (sensor) đo phổ,. nhằm thu nhận các tấm ảnh chính xác ở các vị trí đã thiết lập tọa độ tâm chụp với độ nghiêng, độ xoay của tấm ảnh là nhỏ nhất.