Luận văn thạc sĩ về nghĩa học và dụng học của từ 'nóng' trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích mặt kết học, nghĩa học và dụng học của từ nóng trong tiếng Việt, cung cấp góc nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đức Tồn
• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Mặt Kết Học, Nghĩa Học Và Dụng Học Của Từ 'Nóng' Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Vấn đề cấu tạo từ trong tiếng Việt
• 1.2. Đơn vị cấu tạo từ tiếng Việt: hình vị hay từ tố
• 1.3. Các phương thức tạo từ trong tiếng Việt
• 1.4. Về nghĩa của từ
• 1.4.1. Khái niệm nghĩa của từ
• 1.4.2. Các thành phần ý nghĩa trong từ
• 1.5. Về dụng học của từ
• 1.5.1. Hành động ngôn ngữ
• 1.5.2. Tiền giả định bách khoa và vấn đề hiểu nghĩa của từ
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MẶT KẾT HỌC CỦA TỪ “NÓNG” TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Cấu tạo phức
• 2.2. Từ ghép có thành tố cấu tạo là “nóng”
• 2.3. Từ láy có thành tố cấu tạo là “nóng”
• 2.4. Cụm từ tự do và cụm từ cố định có thành tố là “nóng”
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MẶT NGHĨA HỌC VÀ DỤNG HỌC CỦA TỪ “NÓNG” TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Mặt nghĩa học của từ "nóng"
• 3.2. Nghĩa gốc của "nóng"
• 3.3. Nghĩa phái sinh của "nóng"
• 3.4. Mặt dụng học của từ "nóng"
• 3.5. Từ “nóng” xét trong ngữ cảnh sử dụng
• 3.6. Đặc điểm tri nhận của người Việt về từ "nóng"
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghĩa của từ nóng

Nghĩa của từ 'nóng' trong tiếng Việt được phân tích dựa trên các khía cạnh ngữ nghĩa học. Từ 'nóng' có nghĩa gốc chỉ trạng thái nhiệt độ cao, nhưng qua quá trình sử dụng, nó đã phát triển nhiều nghĩa phái sinh. Nghĩa phái sinh của 'nóng' bao gồm các khái niệm như sự nóng giận, sự háo hức, hoặc tình trạng cấp bách. Các nghĩa này được hình thành thông qua quá trình chuyển nghĩa, từ nghĩa gốc liên quan đến nhiệt độ sang các nghĩa trừu tượng hơn. Phân tích ngữ nghĩa cho thấy từ 'nóng' có khả năng biểu đạt đa dạng, phản ánh sự linh hoạt trong tư duy và ngôn ngữ của người Việt.

1.1. Nghĩa gốc của từ nóng

Nghĩa gốc của từ 'nóng' liên quan đến trạng thái nhiệt độ cao, thường được sử dụng để mô tả các hiện tượng vật lý như thời tiết, thức ăn, hoặc vật dụng. Nghĩa này là cơ sở để hình thành các nghĩa phái sinh khác. Ví dụ, 'nắng nóng' hay 'cơm nóng' đều dựa trên nghĩa gốc này. Ngữ nghĩa tiếng Việt nhấn mạnh sự liên kết giữa nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh, thể hiện sự phát triển ngôn ngữ theo thời gian.

1.2. Nghĩa phái sinh của từ nóng

Nghĩa phái sinh của từ 'nóng' bao gồm các khái niệm trừu tượng như sự nóng giận, sự háo hức, hoặc tình trạng cấp bách. Ví dụ, 'nóng tính' chỉ sự dễ nổi giận, 'nóng lòng' biểu thị sự mong muốn mãnh liệt. Phân tích ngữ nghĩa cho thấy quá trình chuyển nghĩa từ nghĩa gốc sang nghĩa phái sinh dựa trên sự tương đồng về cảm giác hoặc trạng thái. Điều này phản ánh sự sáng tạo trong cách sử dụng ngôn ngữ của người Việt.

II. Dụng học của từ nóng

Dụng học của từ 'nóng' tập trung vào cách từ này được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Từ 'nóng' không chỉ xuất hiện trong giao tiếp hàng ngày mà còn được sử dụng trong văn học và văn hóa Việt Nam. Ngữ cảnh sử dụng từ 'nóng' bao gồm các tình huống giao tiếp thông thường, các tác phẩm văn học, và các biểu đạt văn hóa. Từ 'nóng' trong giao tiếp thường mang sắc thái cảm xúc, trong khi từ 'nóng' trong văn học lại có thể mang ý nghĩa biểu tượng hoặc ẩn dụ.

2.1. Từ nóng trong giao tiếp

Từ 'nóng' trong giao tiếp thường được sử dụng để biểu đạt cảm xúc hoặc trạng thái tâm lý. Ví dụ, 'nóng giận' chỉ sự tức giận, 'nóng lòng' biểu thị sự mong muốn mãnh liệt. Ngữ cảnh sử dụng từ 'nóng' trong giao tiếp phản ánh sự linh hoạt và đa dạng trong cách diễn đạt của người Việt. Điều này cho thấy từ 'nóng' không chỉ là một từ vựng đơn thuần mà còn là công cụ biểu đạt cảm xúc hiệu quả.

2.2. Từ nóng trong văn học

Từ 'nóng' trong văn học thường mang ý nghĩa biểu tượng hoặc ẩn dụ. Ví dụ, trong các tác phẩm văn học, 'nóng' có thể được dùng để mô tả sự căng thẳng, xung đột, hoặc khát khao. Từ 'nóng' trong văn hóa Việt cũng được sử dụng để phản ánh các giá trị văn hóa và tư duy của người Việt. Điều này cho thấy từ 'nóng' có vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông điệp và ý nghĩa sâu sắc.

III. Từ nóng trong tiếng Việt

Từ 'nóng' trong tiếng Việt là một từ đa nghĩa, có khả năng kết hợp với nhiều từ khác để tạo thành các từ ghép, từ láy, và cụm từ cố định. Từ vựng tiếng Việt phong phú nhờ sự đa dạng trong cách kết hợp và sử dụng từ 'nóng'. Phân tích ngữ nghĩa cho thấy từ 'nóng' có thể đóng vai trò khác nhau trong câu, từ tính từ đến danh từ, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Điều này phản ánh sự linh hoạt và sáng tạo trong ngôn ngữ tiếng Việt.

3.1. Từ ghép và từ láy với nóng

Từ ghép và từ láy với 'nóng' là một phần quan trọng trong hệ thống từ vựng tiếng Việt. Ví dụ, 'nóng nảy', 'nóng bức', 'nóng lòng' là các từ ghép phổ biến. Từ láy như 'nóng nực' cũng được sử dụng rộng rãi. Phân tích ngữ nghĩa cho thấy các từ ghép và từ láy này không chỉ mở rộng nghĩa của từ 'nóng' mà còn tạo ra sắc thái biểu đạt phong phú, phản ánh sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ của người Việt.

3.2. Cụm từ cố định với nóng

Cụm từ cố định với 'nóng' là những cụm từ có cấu trúc và ý nghĩa ổn định, thường được sử dụng trong giao tiếp và văn học. Ví dụ, 'nóng như lửa', 'nóng mặt' là các cụm từ cố định phổ biến. Ngữ cảnh sử dụng từ 'nóng' trong các cụm từ này thường mang sắc thái cảm xúc hoặc biểu tượng. Điều này cho thấy từ 'nóng' không chỉ là một từ vựng đơn lẻ mà còn là một phần của các biểu đạt ngôn ngữ phức tạp và giàu ý nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ vựng là đơn vị cơ bản và trung tâm của ngôn ngữ, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ngôn bản và văn bản. Trong tiếng Việt, từ “nóng” là một tính từ đa nghĩa, xuất hiện phổ biến với tần suất cao trong giao tiếp hàng ngày và văn chương nghệ thuật. Từ này không chỉ biểu thị trạng thái vật lý mà còn mang nhiều sắc thái nghĩa phái sinh, phản ánh đặc điểm tư duy, nhận thức và văn hóa của người Việt. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có nghiên cứu toàn diện về mặt kết học, nghĩa học và dụng học của từ “nóng” trong tiếng Việt.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa và làm rõ các đặc điểm kết hợp, nghĩa và ngữ dụng của từ “nóng” trong hoạt động ngôn ngữ, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt và văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu tập trung khảo sát từ “nóng” trong phạm vi tiếng Việt hiện đại, dựa trên các tài liệu từ điển tiếng Việt tiêu biểu và dữ liệu khẩu ngữ thu thập tại một số địa phương, trong đó có Hải Phòng, giai đoạn nghiên cứu từ năm 2015 đến 2017.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc làm sáng tỏ các phương diện cấu tạo từ, nghĩa và cách sử dụng từ “nóng” trong giao tiếp, giúp nhận diện đặc điểm nhận thức và hành vi ngôn ngữ của người Việt. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết tín hiệu tam diện trong ngôn ngữ học hiện đại, theo đó mỗi tín hiệu ngôn ngữ gồm ba mặt: kết học (ngữ pháp), nghĩa học (ngữ nghĩa) và dụng học (ngữ dụng). Lý thuyết này mở rộng quan điểm truyền thống chỉ tập trung vào kết học và nghĩa học, giúp nghiên cứu toàn diện hơn về từ “nóng” trong tiếng Việt.

Ngoài ra, nghiên cứu vận dụng các lý thuyết về cấu tạo từ tiếng Việt, bao gồm đơn vị cấu tạo từ là từ tố, ba phương thức tạo từ chính: từ hóa hình vị, ghép và láy. Về nghĩa học, nghiên cứu dựa trên phân loại nghĩa của từ gồm nghĩa biểu vật, nghĩa biểu niệm, nghĩa ngữ pháp, nghĩa biểu thái và nghĩa liên hội. Về dụng học, nghiên cứu chú trọng đến vai trò của ngữ cảnh và hành động ngôn ngữ trong việc xác định nghĩa và cách sử dụng từ.

Các khái niệm chính bao gồm: từ tố, từ ghép chính phụ và đẳng lập, từ láy, nghĩa gốc và nghĩa phái sinh, ngữ cảnh giao tiếp, hành động ngôn ngữ, tiền giả định bách khoa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp:

• Phương pháp miêu tả: Mô tả đặc điểm kết hợp của từ “nóng” với các từ khác trong các ngữ cảnh sử dụng, làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ dụng.
• Phân tích thành tố nghĩa: Phân tích cấu trúc nghĩa của từ “nóng” và các từ ghép, từ láy có chứa từ này.
• Phân tích diễn ngôn: Khảo sát ngữ cảnh sử dụng để làm rõ đặc điểm ngữ dụng của từ “nóng”.
• Mô hình hóa: Lập bảng biểu thống kê các dạng kết hợp, vị trí và chức năng ngữ pháp của từ “nóng” trong từ ghép, từ láy và cụm từ.
• Thống kê và phân loại: Thu thập và phân loại các từ đơn, từ ghép, từ láy có thành tố “nóng” theo tiêu chí từ loại, ngữ pháp, ngữ nghĩa.
• So sánh: So sánh các kết quả với các từ tương tự và các nghiên cứu trước để tìm điểm tương đồng và khác biệt.

Nguồn dữ liệu chính gồm các từ điển tiếng Việt tiêu biểu như Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, 2010), Từ điển tiếng Việt (Lê Thị Huyền, Minh Trí, 2009), các từ điển online và dữ liệu khẩu ngữ thu thập tại Hải Phòng. Cỡ mẫu khảo sát khoảng vài trăm đơn vị từ và cụm từ có chứa “nóng”. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo phương pháp thuận tiện và mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các dạng kết hợp phổ biến.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 2 năm, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Từ “nóng” có thể đứng độc lập tạo thành từ đơn, đồng thời có thể đảm nhiệm chức năng của cụm từ hoặc câu tối giản trong giao tiếp. Ví dụ: trong câu kêu “Nóng!”, từ này biểu thị cảm giác tức thời, có thể hiểu là “nóng quá” hoặc “nóng lắm rồi”.

2. Từ “nóng” kết hợp đa dạng với các từ loại khác nhau để tạo thành từ ghép:

   • Với tính từ (TT): các từ ghép như nóng ẩm, nóng bỏng, nóng giận, nóng vội chiếm khoảng 40% tổng số từ ghép có “nóng”.
   • Với danh từ (DT): các từ ghép như nóng tính, nóng gan, bình nóng lạnh, tin nóng chiếm khoảng 35%.
   • Với động từ (ĐgT): các từ ghép như vay nóng, mượn nóng chiếm khoảng 10%.

   Tỷ lệ từ ghép có “nóng” đứng trước chiếm 52,7%, đứng sau chiếm 47,3%, cho thấy sự cân bằng trong vị trí thành tố.

3. Từ ghép chính phụ chiếm ưu thế so với từ ghép đẳng lập trong các tổ hợp có thành tố “nóng”. Từ ghép chính phụ với “nóng” làm thành tố chính chiếm đa số, thể hiện tính độc lập và khả năng chi phối nghĩa của từ “nóng”.

4. Từ “nóng” có khả năng tạo ra nhiều thế hệ từ ghép, thể hiện tính năng sản sinh cao. Ví dụ: nóng ran → nóng ran người; nóng điên → nóng điên dại → nóng điên dại khắp người.

5. Từ láy có thành tố “nóng” như nóng nảy, nong nóng, nóng niếc chủ yếu xuất hiện trong ngôn ngữ nói, mang sắc thái khẩu ngữ và tính lâm thời.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy từ “nóng” là một tính từ đa nghĩa, đa chức năng, có khả năng kết hợp phong phú với nhiều từ loại khác nhau, tạo thành các đơn vị từ vựng đa dạng về mặt kết học. Tỷ lệ cân bằng giữa vị trí đứng trước và đứng sau trong từ ghép phản ánh tính linh hoạt của từ trong cấu trúc từ tiếng Việt.

So với các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào nghĩa gốc và nghĩa phái sinh của từ “nóng”, nghiên cứu này mở rộng thêm bình diện dụng học, làm rõ vai trò của ngữ cảnh và hành động ngôn ngữ trong việc xác định nghĩa và cách sử dụng từ. Việc phát hiện các thế hệ từ ghép và từ láy cho thấy sự vận động, biến đổi liên tục của từ trong giao tiếp thực tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê về tỉ lệ các dạng kết hợp từ loại, vị trí thành tố trong từ ghép, cũng như biểu đồ thể hiện tần suất xuất hiện các loại từ ghép và từ láy có thành tố “nóng”. Các bảng này giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và tính năng sản sinh của từ “nóng”.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp một cái nhìn toàn diện về từ “nóng”, góp phần làm rõ đặc điểm tư duy và văn hóa Việt Nam qua ngôn ngữ, đồng thời hỗ trợ công tác giảng dạy và biên soạn từ điển tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về từ đa nghĩa và các phương diện kết học, nghĩa học, dụng học trong chương trình ngôn ngữ Việt Nam. Mục tiêu nâng cao nhận thức của học viên về sự đa dạng và biến đổi của từ, đặc biệt là các từ phổ biến như “nóng”. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: các trường đại học, trung tâm đào tạo ngôn ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và từ điển điện tử có chú trọng phân tích đa chiều về từ “nóng” và các từ đa nghĩa khác. Mục tiêu cung cấp nguồn tư liệu phong phú, cập nhật cho người học và nghiên cứu. Thời gian thực hiện: 2 năm. Chủ thể: Viện Ngôn ngữ học, nhà xuất bản.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào biên soạn giáo trình và sách tham khảo về ngữ pháp và ngữ nghĩa tiếng Việt hiện đại. Mục tiêu giúp người học hiểu sâu sắc hơn về cấu trúc và nghĩa của từ trong ngôn ngữ thực tế. Thời gian thực hiện: 1 năm. Chủ thể: các tác giả giáo trình, nhà xuất bản.

4. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về từ đa nghĩa và ngữ dụng học trong tiếng Việt. Mục tiêu thúc đẩy trao đổi học thuật, cập nhật xu hướng nghiên cứu mới. Thời gian thực hiện: định kỳ hàng năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học và Ngôn ngữ Việt Nam: Giúp hiểu sâu sắc về cấu tạo từ, nghĩa và cách sử dụng từ đa nghĩa trong tiếng Việt, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

2. Biên soạn viên từ điển và nhà xuất bản: Cung cấp cơ sở khoa học để biên soạn từ điển tiếng Việt hiện đại, đặc biệt về các từ đa nghĩa và các tổ hợp từ phức tạp.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và ngữ dụng học: Hỗ trợ nghiên cứu về ngữ cảnh, hành động ngôn ngữ và sự biến đổi nghĩa của từ trong giao tiếp thực tế.

4. Giáo viên dạy tiếng Việt và người học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai: Giúp nâng cao khả năng nhận diện và sử dụng từ đa nghĩa, hiểu rõ sắc thái nghĩa và cách kết hợp từ trong câu.

Câu hỏi thường gặp

1. Từ “nóng” có bao nhiêu nghĩa chính trong tiếng Việt?
   Từ “nóng” có khoảng 5-6 nghĩa chính, bao gồm nghĩa gốc chỉ trạng thái nhiệt độ cao và các nghĩa phái sinh như trạng thái tâm lý (nóng giận), trạng thái gấp gáp (nóng vội), màu sắc (màu nóng), v.v. Ví dụ: “nóng giận” biểu thị trạng thái tức giận, khác với nghĩa vật lý của “nóng”.

2. Từ “nóng” có thể kết hợp với những từ loại nào để tạo thành từ ghép?
   “Nóng” có thể kết hợp với tính từ, danh từ và động từ để tạo thành từ ghép. Ví dụ: “nóng ẩm” (tính từ), “nóng tính” (danh từ), “vay nóng” (động từ).

3. Từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập khác nhau thế nào khi có thành tố “nóng”?
   Từ ghép chính phụ có thành tố “nóng” thường có “nóng” làm thành tố chính chi phối nghĩa, ví dụ “nóng mắt”. Từ ghép đẳng lập là sự kết hợp bình đẳng giữa hai từ, ví dụ “nóng lạnh”.

4. Từ láy có thành tố “nóng” thường được sử dụng trong ngữ cảnh nào?
   Các từ láy như “nóng nảy”, “nong nóng” chủ yếu xuất hiện trong ngôn ngữ nói, mang sắc thái khẩu ngữ, biểu thị tính cách hoặc trạng thái tâm lý, thường dùng trong giao tiếp thân mật.

5. Vai trò của ngữ cảnh trong việc hiểu nghĩa từ “nóng” là gì?
   Ngữ cảnh quyết định nghĩa cụ thể của từ “nóng” trong từng trường hợp giao tiếp. Ví dụ, “nóng” trong câu “Nóng quá!” có thể hiểu là nhiệt độ cao hoặc cảm xúc bức xúc tùy vào hoàn cảnh sử dụng.

Kết luận

• Từ “nóng” là tính từ đa nghĩa, có khả năng kết hợp phong phú với nhiều từ loại để tạo thành các từ ghép và từ láy đa dạng.
• Từ “nóng” có thể đứng độc lập hoặc đóng vai trò thành tố chính trong từ ghép, thể hiện tính độc lập và khả năng chi phối nghĩa cao.
• Nghiên cứu đã làm rõ các mặt kết học, nghĩa học và dụng học của từ “nóng”, mở rộng hiểu biết về vai trò của ngữ cảnh và hành động ngôn ngữ trong việc sử dụng từ.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong giảng dạy tiếng Việt, biên soạn từ điển và nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và ứng dụng kết quả nghiên cứu trong giáo dục và nghiên cứu ngôn ngữ.

Next steps: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu sang các từ đa nghĩa khác trong tiếng Việt, phát triển tài liệu giảng dạy và từ điển điện tử đa chiều.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và biên soạn viên từ điển được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm các nghiên cứu về từ đa nghĩa theo hướng kết hợp kết học, nghĩa học và dụng học để nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Vấn đề cấu tạo từ trong tiếng Việt 1. Đơn vị cấu tạo từ tiếng Việt: hình vị hay từ tố Trước tiên, từ tố tiếng Việt được phân biệt với hình vị. Theo Nguyễn Thiện Giáp, “từ chưa phải đơn vị nhỏ nhất có nghĩa của ngôn ngữ.

Nếu phân tích từ thành những bộ phận nhỏ hơn ta thu được các hình vị (morpheme). Hình vị là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa ở trong từ” [35, 204]. Còn theo Đỗ Hữu Châu, “hình vị là hình thái (mang ý nghĩa) lặp đi lặp lại. Nó không thể lại được phân chia thành những hình thái (mang ý nghĩa) nhỏ hơn.

Từ đây rút ra kết luận rằng, cái từ mà ta không thể phân chia được nữa, hay là formant, là một hình vị” [19, 37]. Tiếp đó, Đỗ Hữu Châu đưa ra một số đặc điểm của hình vị tiếng Việt, gồm: - Hình vị những yếu tố nhỏ nhất có thể đi vào trong ba phương thức tạo từ để cho các từ của tiếng Việt trong giao tiếp. - Hình vị có tính chất “lặp đi lặp lại”, đó là hệ quả của tính chất đi vào ba phương thức tạo từ để sản sinh ra từ. - Khi một hình vị có nhiều nghĩa, nó có thể sản sinh ra các từ khác nhau.

Vì vậy, nó phải được xem là các từ khác nhau. - Có những trường hợp cùng một yếu tố vừa là hình vị, vừa có thể là từ do phương thức từ hóa hình vị. - Hình thức ngữ âm của hình vị đa số trùng với âm tiết trong tiếng Việt. - Có một số trường hợp mà trong số các âm tiết của từ có những âm tiết tự thân có nghĩa, tức là đã là hình vị, còn âm tiết còn lại thì không có nghĩa.

- Chức năng quan trọng nhất của hình vị là cấu tạo từ. Ngoài ra, nó cũng có nhiều chức năng khác nhau. Từ tố chính là hình vị trong tiếng Việt. Về việc nảy sinh khái niệm từ tố trong tiếng Việt, chúng tôi đi theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu khi cho rằng: “tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, trừ những hình vị thứ sinh do phương thức láy 9 mà có, hầu như các hình vị đều có những đặc tính cấu tạo từ chung nhất giống nhau, cho nên sẽ dùng thuật ngữ từ tố thay cho thuật ngữ hình vị” [19, 37].

Nói cách khác, hình vị là đơn vị nhỏ nhất của các ngôn ngữ nói chung, còn từ tố là đơn vị tạo từ nhỏ nhất của tiếng Việt nói riêng. Hình vị là thuật ngữ dùng chung cho tất cả các ngôn ngữ trên thế giới, còn từ tố là thuật ngữ thay thế hình vị trong tiếng Việt. Theo Đỗ Hữu Châu, “từ tố là đơn vị tiếng Việt có thể đi vào ba phương thức tạo từ tiếng Việt để cho từ tiếng Việt” [19, 37]. Bởi vậy, từ tố có ba đặc điểm quan trọng là: - Có nghĩa - Nhỏ nhất - Được dùng lặp đi lặp lại trong giao tiếp, tạo câu, tạo phát ngôn.

Đây cũng chính là ba điều kiện căn bản để một âm tiết trở thành từ tố tiếng Việt điển hình. Từ tố tiếng Việt điển hình, thuộc trung tâm là “âm tiết (một âm tiết) có nghĩa (hoặc nằm trong những đơn vị có nghĩa) có khả năng đi vào các phương thức tạo từ để cấu tạo nên từ của tiếng Việt” [19, 40]. Để xác định một âm tiết có phải từ tố hay không, không phải chỉ là phân tách câu hay từ để tìm ra từ tố, mà quan trọng hơn là đưa cái mà người nghiên cứu cho là từ tố vào các phương thức tạo từ xem nó có khả năng tạo ra từ hay không. Theo Đỗ Hữu Châu, cách thức xác định từ tố gồm 2 bước: - Bước 1: “Căn cứ vào định nghĩa từ tố (hình vị) nói chung, phân tách các yếu tố trong dòng ngữ lưu để tìm xem những trường hợp nào phù hợp với định nghĩa” [19, 38].

- Bước 2: “Thử đưa các yếu tố tìm ra được đó vào phương thức tạo từ. Nếu nó có thể tạo ra từ thì nó là từ tố” [19, 38]. Sau khi thực hiện cả hai bước trên, có thể xác định rõ ràng về một âm tiết nào đó là một từ tố tiếng Việt điển hình. Đỗ Hữu Châu cũng theo Phan Ngọc, cho rằng trong tiếng Việt có bốn loại âm tiết được kí hiệu là A, B, C, D: 10 A: là những âm tiết tự do, những âm tiết này là từ độc lập, như: tốt, xấu, cá, tôm… Loại âm tiết này nhất thiết phải có nghĩa rõ ràng.

B: là những âm tiết không tự do và không đơn nhất. Đây là những âm tiết tự mình không phải là từ độc lập nhưng có thể dùng để tạo một loạt từ, như: thiên trong thiên mệnh, thiên định… Loại âm tiết này đều là Hán Việt, cũng nhất thiết phải có nghĩa. C: là các âm tiết không tự do, đơn nhất và không láy âm. Có hai nhóm âm tiết C.

Thứ nhất, những âm tiết C đứng trước một từ đa âm tiết như âm tiết a trong a xít, a men, a di đà… là âm tiết phiên âm và các từ chứa nó đều là từ phiên âm. Loại âm tiết này dĩ nhiên không có nghĩa. Thứ hai là nhóm những âm tiết C đứng sau một âm tiết A tạo thành một từ đa âm, đó là các C gốc Việt và AC là từ thuần Việt. Ví dụ như qué trong gà qué, rả trong cỏ rả… Loại âm tiết này có nghĩa từ rất lâu và đã mất nghĩa.

D: là những âm tiết không tự do, đơn nhất, láy âm. Ví dụ: tơi bời, lác đác, … Như vậy, những từ tố trung tâm của tiếng Việt là những từ tố có một âm tiết có nghĩa. Các từ tố đơn âm tiếng Việt được phân thành 4 loại theo kí hiệu của Phan Ngọc: - Từ tố thứ sinh: từ tố láy (D) - Từ tố cơ sở: + Từ tố độc lập (A) + Từ không độc lập (B) + Từ tố không độc lập (C) Theo cách phân loại này, chỉ có những từ tố A mới là từ tiếng Việt. Các từ tố B, C, D do chỗ không độc lập nên không có khả năng tạo câu, không có đặc điểm ngữ pháp của từ.

Tóm lại, từ tố tiếng Việt chính là hình vị trong thuật ngữ quốc tế, đại bộ phận là những âm tiết có nghĩa và đi vào phương thức tạo từ để tạo nên từ hoàn chỉnh. Các phương thức tạo từ trong tiếng Việt Theo Đỗ Hữu Châu, “phương thức cấu tạo từ là cách thức tổ chức các đơn vị cấu tạo từ để cho các từ của một ngôn ngữ nào đấy” [19, 33]. Đối với tiếng Việt đó sẽ là sự tổ chức các từ tố để cho ra từ mới. Có ba phương thức tạo từ cơ bản sau đây trong tiếng Việt: 1.

Phương thức từ hóa hình vị Đây là phương thức cấu tạo từ tác động vào một âm tiết có nghĩa để tạo thành từ đơn, Ví dụ: ăn, đi, mây, người, chua, ngon. Phương thức ghép Phương thức ghép là phương thức “dùng hai hoặc hơn hai đơn vị cấu tạo từ riêng rẽ ghép lại với nhau theo những quy tắc nhất định để cho một từ, được gọi là từ ghép” [19, 34]. Có nhiều định nghĩa về từ ghép, ở đây chúng tôi theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu: “Từ ghép được sản sinh do sự kết hợp hai hoặc một số hình vị (hay đơn vị cấu tạo) riêng rẽ, tách biệt, độc lập với nhau” [19, 24]. Nói đơn giản hơn, từ ghép là từ được tạo ra từ phương thức ghép.

Phương thức này “dùng hai hoặc hơn hai đơn vị cấu tạo từ riêng rẽ ghép lại với nhau theo những quy tắc nhất định để cho một từ, được gọi là từ ghép” [16, 54]. Và cũng theo Đỗ Hữu Châu: “Ở tiếng Việt, các hình vị riêng rẽ, tách biệt, không đối lập với nhau theo kiểu của các ngôn ngữ Ấn – Âu thành căn tố, phụ tố mà chỉ phân biệt với nhau thành hình vị thực và hình vị hư. Cho nên, trong tiếng Việt chỉ có các từ ghép chân chính. Nếu căn cứ vào tính chất hình vị thì các từ ghép của tiếng Việt được phân loại thành từ ghép thực và từ ghép hư.

Từ ghép hư là từ ghép do hai hình vị hư kết hợp với nhau theo phương thức ghép mà có. Đó là các từ như bởi vì, cho nên, để mà, huống hồ…” [16, 55]. Ở các từ ghép hư, không thể xác lập rõ ràng quan hệ ngữ pháp giữa các hình vị trong từ như với từ ghép thực nên rất khó tìm hiểu mặt kết học giữa chúng. Mặc dù có những từ ghép ba, ghép bốn, hoặc hơn nữa, nhưng tiêu biểu trong tiếng Việt vẫn là ghép hai từ tố cơ sở.

12 Có hai phương thức ghép cơ bản là: - Ghép chính phụ: là phương thức ghép mà “giữa hai từ tố có quan hệ chính phụ. Nếu kí hiệu từ tố chính là X, từ tố phụ là Y thì từ tố phụ có tác dụng phân hóa nghĩa của từ tố X” [19, 48]. - Ghép đẳng lập là phương thức ghép mà “trong đó hai từ tố bình đẳng với nhau, không có từ tố nào là chính, từ tố nào là phụ, cả hai từ tố góp nghĩa với nhau để cho nghĩa mới của toàn từ ghép” [19, 54]. Phương thức láy Phương thức láy là phương thức “tác động vào một đơn vị cấu tạo từ làm sản sinh một đơn vị thứ sinh, giữa hai đơn vị này có quan hệ ngữ âm nhất định.

Tổ hợp đơn vị gốc và đơn vị thứ phát là một từ láy” [19, 34]. Trong phương thức láy gồm có: - Láy hoàn toàn (nếu toàn bộ âm tiết của từ láy cơ sở được láy lại). Khi thanh điệu của từ tố cơ sở là thanh trắc chuyển thành thanh bằng cùng nhóm thì có sự biến thanh. Ví dụ: đo đỏ, nằng nặng.

Nếu phụ âm cuối của từ tố cơ sở là /p/, /t/, /k/ thì sẽ chuyển thành /m/, /n/, /ng/, đó là hiện tượng biến vần. - Láy bộ phận (nếu một bộ phận ngữ âm của âm tiết từ tố cơ sở được láy lại), gồm: + Láy âm (điệp âm): là phương thức láy mà phụ âm đầu của từ tố láy lặp lại phụ âm đầu của từ tố cơ sở, còn khuôn vần khác với khuôn vần của từ tố cơ sở. Vi dụ: dễ dàng, dính dáng, tập tành, trình trịch, thậm thụt… + Láy vần (điệp vận): là phương thức láy mà vần của từ tố láy lặp đi lặp lại vần của từ tố cơ sở, còn phụ âm đầu thì khác.