LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Môi trường kinh doanh luôn tiềm ẩn nhiều yếu tố biến động gây ảnh hưởng đến các quá trình tài trợ đầu tư cũng như hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, cùng với quản trị tác nghiệp quản trị chiến lược, quản trị rủi ro tài chính đã và đang trở thành những cấu phần quan trọng trong công tác quản trị doanh nghiệp. Những vấn đề về quản trị rủi ro tài chính doanh nghiệp đang thu hút sự quan tâm của các nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu và chủ doanh nghiệp.
Việc tìm ra một công cụ để đánh giá rủi ro tài chính luôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà nghiên cứu về tài chính doanh nghiệp. Có nhiều công cụ đã được phát triển để làm việc này. Trong đó, chỉ số Z là công cụ được cả hai giới học thuật và thực hành, công nhận và sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới. Chỉ số này được phát minh bởi Giáo Sư Edward I.
Altman, trường kinh doanh Leonard N. Stern, thuộc trường Đại Học New York, dựa vào việc nghiên cứu khá công phu trên số lượng nhiều công ty khác nhau tại Mỹ. Mặc dù chỉ số Z này được phát minh tại Mỹ, nhưng hầu hết các nước, vẫn có thể sử dụng với độ tin cậy khá cao. Trên thực tế, mặc dù các công cụ đánh giá rủi ro tài chính đã phổ biến ở các nước phát triển, nhưng ở Việt Nam hiện vẫn chưa có một hệ số tín nhiệm tài chính nhằm xếp hạng tín dụng và đánh giá rủi ro tài chính chính thức nào được sử dụng rộng rãi, làm thước đo để so sánh tình hình tài chính của các doanh nghiệp.
Một câu hỏi đặt ra là làm thế nào để có một mô hình đơn giản, cụ thể, rõ ràng, dễ áp dụng để đánh giá rủi ro tài chính và mức độ tín nhiệm của doanh nghiệp. Vì vậy, tác giả đã chọn đề tài “Nghiên cứu mô hình Z-score trong đánh giá rủi ro tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam” làm nội dung nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp. Tổng quan tình hình nghiên cứu Rủi ro tài chính và quản trị rủi ro tài chính từ lâu đã trở thành đề tài quan trọng không chỉ của các nhà nghiên cứu mà còn là mối quan tâm của các doanh nghiệp, các nhà hoạch định chính sách, các nhà đầu tư. Nghiên cứu thực nghiệm về đánh giá rủi ro tài chính của doanh nghiệp rất phổ biến trên thế giới dựa trên các biến độc lập là các tỷ số tài chính cơ bản của doanh nghiệp, như mô hình thống kê phân biệt đa biến Z-score của Alman, mô hình logistic, mô hình xếp hạng tín nhiệm… Những kết quả đã nghiên cứu ở nƣớc ngoài có liên quan đến luận văn: Cuốn sách “Risk, uncertainly and profit” – Frank H.Knight, NXB Boston (Mỹ).
Knight là nhà khoa học người Mỹ có nhiều nghiên cứu về rủi ro, đặc biệt nhấn mạnh tới khía cạnh đo lường của rủi ro. Cuốn sách “Lý thuyết về rủi ro tài chính và định giá chứng khoán phái sinh”- được xuất bản năm 2003, Nhà xuất bản Đại học Cambridge, của Jean-Philippe Bouchaud và Marc Potters đã tổng kết các khái niệm liên quan đến rủi ro tài chính, phân loại rủi ro, nghiên cứu các công cụ kiểm soát rủi ro và sử dụng các công cụ thống kê để đo lường rủi ro và định giá các loại chứng khoán phái sinh. Cuốn sách “Financial Enterprise Risk Management” của Paul Sweeting (xuất bản năm 2011) với nội dung chính giới thiệu về cơ sở lý thuyết về rủi ro, các định nghĩa, cách thức xác định rủi ro, các mô hình quản trị rủi ro. Bài báo “Financial Distress Prediction in an International Context: A Review and Empirical Analysis of Altman’s Z-Score Model” do nhóm nghiên cứu gồm Małgorzata Iwanicz-Drozdowska đến từ Ba Lan, Erkki K.
Laitinen và Arto Suvas đến từ Phần Lan thực hiện khảo sát lại tính chính xác của mô hình Z-score do Edward I. Altman xây dựng, công bố năm 1968. Những kết quả đã nghiên cứu ở trong nƣớc có liên quan đến luận văn: Các nghiên cứu về mô hình Z-score có thể kể đến như nghiên cứu “Khánh kiệt tài chính và ứng dụng mô hình Z-score trong dự báo khánh kiệt tài chính”, tác giả Huỳnh Cát Tường, nghiên cứu “Vận dụng mô hình Z-score trong xếp hạng tín dụng Luan van 3 khách hàng tại NHTMCP Ngoại thương-chi nhánh Quảng Nam” của tác giả Phan Thị Thanh Lâm, hoàn thành năm 2012, “Ứng dụng mô hình Z-score trong quản lý rủi ro tín dụng cho các ngân hàng thương mại Việt Nam”, của tác giả Nguyễn Phúc Cảnh và Vũ Xuân Hùng, năm 2014. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận văn là nghiên cứu về việc xây dựng mô hình Z-score để đánh giá rủi ro tài chính của doanh nghiệp Việt Nam, đề ra số một số giải pháp để có thể áp dụng mô hình được tốt hơn và một số kiến nghị nhằm nâng cao khả năng đánh giá rủi ro tài chính doanh nghiệp.
Để đạt được mục đích trên, các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của đề tài là: Thứ nhất, hệ thống và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về rủi ro tài chính của doanh nghiệp và mô hình Z-score; Thứ hai, làm rõ thực trạng quản trị rủi ro tài chính tại trong các doanh nghiệp được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, từ đó rút ra những kết quả đạt được và những điểm còn hạn chế tồn tại trong quản trị rủi ro; nguyên nhân của nó để có biện pháp khắc phục; Thứ ba, đề xuất các giải pháp cho việc ứng dụng mô hình Z-score trong việc đánh giá rủi ro tài chính của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá rủi ro tài chính của doanh nghiệp bằng phương pháp Z-score. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu, đánh giá trên mẫu là các công ty cổ phần đã được niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh và Trung tâm giao dịch chứng khoán Hà Nội, giai đoạn nghiên cứu từ năm 2012-2017. Phƣơng pháp nghiên cứu Các phương pháp chủ yếu: Nghiên cứu thứ cấp: Thu thập rồi tiến hành nghiên cứu, phân tích, tổng hợp chọn lọc các tài liệu, giáo trình về mô hình đánh giá rủi ro tài chính của doanh nghiệp cả trong nước và nước ngoài, đặc biệt là các nghiên cứu về mô hình Z-score.
Từ đó nắm được những lý luận cơ bản về mô hình này, và đề ra được cách thức chạy mô hình. Nghiên cứu thực nghiệm: Thứ nhất, thu thập dữ liệu: Dữ liệu sẽ được lấy từ các báo cáo tài chính của doanh nghiệp đã được niêm yết, trên trang web của sàn giao dịch chứng khoán Hà Nội và sàn giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh. Thứ hai, xử lí số liệu: Lựa chọn biến số cho mô hình, từ dữ liệu tính toán các giá trị tìm điểm khác biệt giữa nhóm các doanh nghiệp, chạy mô hình kinh tế lượng để xác định hệ số của các biến trong mô hình. Sau đó kiểm định lại mô hình vừa tính toán được và đưa ra kết luận về mô hình ứng dụng ở Việt Nam.
Những đóng góp mới của đề tài - Luận văn hệ thống hóa, làm rõ thêm những vấn đề lý luận về rủi ro tài chính, mô hình đánh giá rủi ro tài chính trong doanh nghiệp. - Luận văn đi sâu đánh giá thực trạng rủi ro tài chính, quản trị rủi ro tài chính dựa trên mô hình Z-socre tại các doanh nghiệp được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong mẫu nghiên cứu. Luận văn đưa ra những kết quả trong công tác quản trị rủi ro tài chính của các doanh nghiệp được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong mẫu nghiên cứu đồng thời chỉ ra những điểm hạn chế, tồn tại, nguyên nhân của những hạn chế trong công tác quản trị rủi ro tài chính trong các doanh nghiệp này. Kết cấu của đề tài Đề tài có kết cấu 3 chương: Chƣơng I: Tổng quan về rủi ro tài chính của doanh nghiệp và mô hình Z- score Chƣơng II: Vận dụng mô hình Z-score nhằm đánh giá rủi ro tài chính của các doanh nghiệp được niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam Chƣơng III: Đề xuất kiến nghị nhằm ứng dụng hiệu quả mô hình Z-score trong đánh giá rủi ro tài chính của các doanh nghiệp tại Việt Nam.
Luan van 6 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÀI CHÍNH CỦA DOANH NGHIỆP VÀ MÔ HÌNH Z-SCORE 1. Tổng quan về rủi ro tài chính 1. Rủi ro và phân loại rủi ro của doanh nghiệp *Khái niệm rủi ro Hoạt động kinh tế - xã hội ngày càng đa dạng và phong phú, kết quả các hoạt động chịu sự tác động của ngày càng nhiều yếu tố vì vậy rủi ro luôn tiềm ẩn trong xã hội loài người. Tuy nhiên, khái niệm về rủi ro nói chung, rủi ro trong lĩnh vực kinh doanh nói riêng hiện vẫn còn nhiều tranh cãi.
Theo quan điểm của Nassim Nicholas Taleb viết trong cuốn sách bàn về quản lý rủi ro Thiên nga đen (The Black Swan): “Rủi ro là những biến cố xuất hiện một cách ngẫu nhiên gây ra những thiệt hại cho các chủ thể liên quan”.Briham và Joel F.Houston Đại học Floria Mỹ trong cuốn “Quản trị tài chính” cũng đưa ra quan điểm “ Rủi ro là khả năng các sự kiện không mong đợi xảy ra”. Theo Frank Knight – nhà kinh tế học người Mỹ đề cập tới rủi ro trong cuốn sách “Rủi ro, không chắc chắn và lợi nhuận” đã đưa ra quan điểm: “Rủi ro là những bất trắc có thể đo lường”, cùng quan điểm này TS. Nguyễn Minh Kiều – trong cuốn “Quản trị rủi ro tài chính” cũng đưa ra quan điểm: “Rủi ro là một sự không chắc chắn hay một tình trạng bất ổn”. Tuy nhiên, không phải bất cứ sự không chắc chắn nào cũng là rủi ro, chỉ có những tình trạng không chắc chắn có thể ước đoán được xác suất xảy ra mới là rủi ro.
Do vậy, theo quan điểm của các nhà khoa học này những bất trắc có thể xảy đến với doanh nghiệp nhưng không thể đo lường, ước đoán được xác suất xảy ra thì đó chỉ dừng lại ở bất trắc chứ không tiếp cận đó là rủi ro với doanh nghiệp. Theo quan điểm hiện đại rủi ro được đề cập với những khía cạnh mới: “Rủi ro được định nghĩa là tập hợp các khả năng xảy ra của một sự kiện và những hệ quả của chúng. Mỗi sự kiện có những hệ quả tiềm tàng dẫn đến các cơ hội thuận lợi (về mặt tích cực) hoặc gấy ra mối đe dọa đến thành công (mặt tiêu cực)”.