ĐẶT VẤN ĐỀ Hệ thống nông nghiệp Việt Nam đang dần phát triển và đi lên đặc biệt là ngành chăn nuôi đang được chú trọng với mục tiêu là tăng nhanh cả về chất và lượng. Những năm trở lại đây, đời sống nhân dân ngày càng được nâng cao kéo theo nhu cầu tiêu thu sản phẩm từ chăn nuôi động vật hoang dã ngày càng phát triển. Trong đó lợn rừng là loại thực phẩm được nhiều người ưa chuộng. Nắm bắt được xu thế đó, nhiều trang trại và các cơ sở chăn nuôi ở nước ta đã nghiên cứu và ứng dụng mô hình chăn nuôi lợn rừng có giá trị kinh tế cao, đã giúp nhiều hộ nông dân thoát nghèo nhờ nguồn thu nhập ổn định.
Tuy nhiên gần đây tình hình dịch bệnh có nhiều diễn biến phức tạp, dịch bệnh liên tục xảy ra như: dịch tả, tai xanh, lở mồm long móng, cúm gia cầm,… gây ra nhiều thiệt hại cho người chăn nuôi. Vì thế, công tác phòng chống dịch bệnh, đảm bảo sức khỏe cho đàn gia súc cũng như của con người trở nên cấp thiết. Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn (Porcine reproductive and respiratory syndrome – PRRS) hay còn gọi là “Bệnh tai xanh ở lợn” đã gây ra thiệt hại vô cùng to lớn cho ngành chăn nuôi lợn trên toàn thế giới. Lợn ở tất cả các lứa tuổi đều cảm nhiễm, nhưng lợn con và lợn nái mang thai thường mẫn cảm với các biểu hiện như sốt cao, da mẩn đỏ, tỷ lệ ốm và tỷ lệ chết cao và loài lợn rừng cũng mắc bệnh.
Từ năm 2007 đến nay, tại Việt Nam, dịch PRRS xảy ra liên miên, có những diễn bến phức tạp và có nguy cơ bùng phát ở tất cả các địa phương trong cả nước. Trên thị trường thế giới hiện nay có khoảng 21 loại vacxin phòng bệnh tai xanh. Tại Việt Nam một số loại vacxin đang lưu hành đều nhập khẩu từ nước ngoài, ví dụ vacxin của hãng Bestar (Singapore); Hipra (Tây Ban Nha); Boehringer Ingelheim (Đức) và JXA1-R của Trung Quốc. Tuy nhiên , hiện nay có thể khẳng định là chưa có một loại vacxin nào có hiệu quả bảo hộ như mong muốn.
Mặt khác , đáp ứng miễn dịch của lợn rừng nuôi như thế nào? Có gì khác biệt với các giống lợn khác không? Hiện còn là một câu hỏi với các nhà khoa học thú y nước ta. Chính vì vậy mà việc tạo ra các loại vacxin tai xanh phòng được bệnh Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp từ chính các chủng virus phân lập tại Việt Nam là việc vô cùng cấp thiết. Vậy nên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: 1 “Nghiên cứu các chỉ tiêu lâm sàng và đáp ứng miễn dịch của lợn rừng nuôi được tiêm vacxin tai xanh vô hoạt nhũ kép chủng PRRS HUA 01”. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI Bước đầu đánh giá hiệu quả của vacxin PRRS vô hoạt nhũ kép được chế từ chủng virus HUA 01 được thử nghiệm trên lợn rừng nuôi.
Xác định được các chỉ tiêu lâm sàng của lợn rừng khi tiêm vacxin vô hoạt nhũ kép chủng PRRS HUA 01. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỘI CHỨNG RỐI LOẠN SINH SẢN VÀ HÔ HẤP Ở LỢN 2. Tình hình nghiên cứu về Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn trên thế giới Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản của lợn (Porcine reproductive and respiratory syndrome - PRRS) hay còn gọi là bệnh “Tai xanh” được ghi nhận lần đầu tiên ở Mỹ tại vùng Bắc của bang California, bang Iowa và Minnesota vào năm 1987.
Bệnh đã lây lan nhanh sang các nước như Canada năm 1988 và các nước Châu Âu cũng xuất hiện bệnh. Ở Đức năm 1990, Hà Lan, Tây Ban Nha, Bỉ, Anh năm 1991 và năm 1992 ở Pháp (Nguyễn Bá Hiên và cs. Năm 1998, bệnh được phát hiện ở châu Á như Hàn Quốc, Nhật Bản. Thời gian đầu do chưa xác định được nguyên nhân nên có nhiều tên gọi: Bệnh bí hiểm ở lợn (Mistery swine disease – MDs); bệnh tai xanh (Blue Ear disease – BED); hội chứng hô hấp và sảy thai ở lợn (Porcine Endemic abortion and Respiratory syndrome – PEARS)… Năm 1992, Hội nghị Quốc tế về hội chứng này được tổ chức tại Minesota (Mỹ), Tổ chức Thú y thế giới (OIE) đã thống nhất tên gọi là Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (Porcine respiratory and reproductive syndrome - PRRS) và được Tổ chức Thú y thế giới công nhận.
Từ năm 1992, bệnh đã gây ra các ổ dịch lớn ở nhiều nước khác thuộc Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á, gây tổn thất lớn về kinh tế cho nghề chăn nuôi lợn trên thế giới. Ở Hoa Kỳ, người ta đã đánh giá thiệt hại kinh tế (trực tiếp và gián tiếp) của bệnh lợn tai xanh trong những năm gần đây là lớn nhất so với thiệt hại do các bệnh khác gây ra ở lợn. Tại Trung Quốc: theo báo cáo của đoàn chuyên gia quốc tế và chuyên gia của Trung Quốc bệnh tai xanh được phát hành vào tháng 12/2007, kể từ năm 2006, đàn lợn của Trung Quốc đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi hội chứng sốt cao do nhiều nguyên nhân trong đó chủ yếu là virus PRRS và các loại mầm bệnh khác gồm virus Dịch tả lợn, PCV-2…. Chủng virus đang lưu hành là chủng Bắc Mỹ, chúng được chia thành 2 dạng, gồm chủng cổ điển (gây thiệt hại ít) và chủng độc lực cao (gây thiệt hại nhiều).
Trong vòng hơn 3 tháng của năm 2006, chủng virus PRRS độc lực 3 cao đã gây đại dịch ở hơn 10 tỉnh phía nam, làm hơn 2 triệu con lợn ốm trong đó hơn 400.000 lợn mắc bệnh đã chết. Tính từ 1/1/2007 đến 22/8/2007, chính phủ Trung Quốc đã thống kê được 826 vụ bùng phát của dịch bệnh ở 26 tỉnh, với 257.000 lợn mắc bệnh, 68.000 lợn chết và 175.000 lợn bị tiêu hủy, ảnh hưởng nhiều nhất giữa 26 tỉnh này là dọc theo con sông Yangtze ở phía Nam Trung Quốc (Hebei, Shanghai, Jiangsu, Zhejiang, Anhui, Fujian, Jiangxi, Shandong, Henna, Hubei, Hunan, Guangdong, Guangxi, Hainan, Chongqing, Ningxia, Xinjiang, Tianjin, Liaoning, Gansu). Điều đáng chú ý là virus gây đại dịch PRRS vào năm 2006 ở Trung Quốc đã cho thấy những sự thay đổi, tăng độc tính hơn rất nhiều so với chủng PRRS cổ điển đã phân lập ở nhiều các quốc gia khác từ năm 1996 – 2006. Bên cạnh đó một báo cáo khác cũng cho thấy tại nước này tỷ lệ lợn có huyết thanh dương tính với PRRS tại tỉnh Quảng Đông là trên 57%, đặc biệt là các trang trại chăn nuôi lớn, có tỷ lệ dịch bệnh lưu hành cao hơn các trại chăn nuôi nhỏ lẻ.
Tại Hồng Kông và Đài Loan: đã xác định được có cả 2 chủng virus dòng Bắc Mỹ và dòng Châu Âu cùng lưu hành, đặc biệt trong cùng một con lơn ở Hồng Kông đã xác định nhiễm cả hai chủng nêu trên. Tại Thái Lan: các nghiên cứu trước đó đã khẳng định PRRS lần đầu tiên xuất hiện tại nước này vào năm 1989. Nguồn gốc PRRS tại Thái Lan là do việc sử dụng tinh lợn nhập nội đã bị nhiễm PRRS hoặc là do các đàn nhập nội mang trùng. Tại Lào, Cam-Pu-Chia và Myanmar: theo những báo cáo mới đây nhất của Lào, Cam-Pu-Chia thì trường hợp đầu tiên mắc PRRS độc lực cao đều vào năm 2010 nhưng với quy mô nhỏ.
Riêng Myanmar vẫn chưa tìm ra trường hợp dương tính nào, nhưng phải chịu các đợt dịch từ các nước láng giềng. Hiện nay, hội chứng này đã trở thành dịch địa phương ở nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước có ngành chăn nuôi lợn phát triển như Mỹ, Hà Lan, Anh, Đan Mạch, Pháp, Đức… đã gây ra nhiều tổn thất lớn về kinh tế cho người chăn nuôi lợn lên đến hành trăm triệu đôla. Các nước trong khu vực có tỷ lệ PRRS lưu hành rất cao như: Trung Quốc 80%, Đài Loan 94,7 – 76,4%, Philippin 90%, Thái Lan 97%, Malaysia 94%, Hàn Quốc 67,4 – 73,1%. Theo FAO xác định bệnh không lây truyền sang gia súc khác và con người.
Bản đồ tình hình dịch bệnh PRRS độc lực cao ở châu Á từ năm 2006 đến năm 2010 (2006: đỏ, 2007: hồng, 2009: xanh, 2010: xanh nhạt). Tình hình nghiên cứu về Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn tại Việt Nam Lần đầu tiên trong lịch sử vào năm 1997, PRRS được phát hiện trên đàn lợn nhập từ Mỹ vào các tỉnh miền Nam. Kết quả kiểm tra 51 con cho thấy 10/51 lợn giống nhập khẩu có huyết thanh dương tính với PRRS.Toàn bộ số lợn này được xử lý trong thời gian ngay sau đó. Những năm tiếp theo, các nghiên cứu về bệnh trên những trại lợn giống tại các tỉnh phía nam cho thấy tỷ lệ lợn có huyết thanh dương tính bệnh rất khác nhau, từ 1,3% cho tới 68,29% (báo cáo của Cục Thú Y (Hoàng Văn Năm, 2001).
Như vậy có thể thấy PRRSV đã xuất hiện và lưu hành tại nước ta trong một thời gian dài. Tuy nhiên, kể từ khi xác định được lợn có kháng thể kháng PRRSV ở đàn lợn giống nhập từ Mỹ, tại Việt Nam chưa từng có vụ dịch PRRS nào xảy 5 ra. Sự bùng phát thành dịch gây tổn thất lớn cho ngành chăn nuôi bắt đầu từ tháng 3 năm 2007 (Chu Thị Thơm và cs. Dịch xuất hiện từng đợt tại cả 3 miền Bắc, Trung và Nam, gây thiệt hại đáng kể cho chăn nuôi lợn, đặc biệt là ảnh hưởng đến phát triển đàn giống.
Trong các ổ dịch, ngoài PRRSV đã được xác định là nguyên nhân chính, hàng loạt các loại mầm bệnh khác như: Dịch tả lợn, PCV2, Tụ huyết trùng, Phó thương hàn, Liên cầu khuẩn, Suyễn lợn… Năm 2007: Xảy ra 2 đợt dịch nghiêm trọng + Đợt dịch đầu tiên: Bắt đầu từ ngày 12/3/2007 khi hàng loạt đàn lợn tại Hải Dương có những biểu hiện ốm khác thường. Ngày 23/3/2007, lần đầu tiên Chi cục Thú y tỉnh đã báo cáo Cục Thú y về tình hình dịch, ngay sau đó ngày 26/3/2007, Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương - Cục Thú y đã tiến hành lấy mẫu xét nghiệm và kết quả dương tính với PRRSV (Tô Long Thành, 2008). Do lần đầu tiên dịch PRRS xuất hiện tại Việt Nam và do không quản lý được việc buôn bán, vận chuyển lợn ốm, vì vậy dịch PRRS đã lây lan nhanh và phát triển mạnh tại 146 xã thuộc 25 huyện, thị xã của 7 tỉnh thành khác nhau thuộc Đồng bằng Sông Hồng gồm: Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Thái Bình, Bắc Giang và Hải Phòng làm hàng ngàn con lợn mắc bệnh (Nguyễn Lương Hiền và cs). Tổng số con ốm và mắc bệnh ở đợt dịch này là 31.750 con, số con chết và đem xử lý là 7.