Đặt vấn đề Ngành chăn nuôi nước ta đã và đang chiếm một vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp nói riêng và trong cơ cấu nền kinh tế nói chung. Chăn nuôi với nhiều phương thức phong phú, đa dạng đã góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, tạo ra các sản phẩm có giá trị cao, phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn năm 2012, nước ta có khoảng 310,4 triệu gà. Việt Nam là nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm có khu hệ ký sinh trùng phong phú với nhiều giống loài ký sinh gây bệnh cho gia súc, gia cầm.
Bắc Giang là một tỉnh có nhiều địa phương đang phát triển mạnh nghề chăn nuôi gà. Đặc biệt, trong những năm gần đây, chăn nuôi gà tại huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang đang phát triển khá mạnh. Đây là một huyện trung du miền núi phía Bắc có điều kiện thuận lợi cho chăn nuôi gà phát triển. Tuy nhiên, do tập quán chăn nuôi gà nhỏ lẻ, tận dụng nguồn thức ăn trong tự nhiên tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun kim ở gà nói riêng phát triển, kéo theo sự phát triển của bệnh do đơn bào Histomonas gây ra.
Bệnh do đơn bào Histomonas (bệnh đầu đen) ở gà hiện nay đã xuất hiện ở nhiều địa phương, đặc biệt là ở các địa phương có ngành chăn nuôi gà và gà tây theo lối tập trung công nghiệp. Bệnh gây tác hại đáng kể đối với chăn nuôi gà tại các địa phương và làm giảm hiệu quả kinh tế của người chăn nuôi. Bệnh đầu đen là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra. Bệnh gây ra những biểu hiện bất thường ở da vùng đầu, ban đầu có màu xanh tím, sau đó nhanh chóng trở nên thâm đen nên có tên là bệnh đầu đen.
Bệnh có những bệnh tích đặc trưng như: viêm hoại tử tạo mủ ở ruột thừa và gan, thể trạng xấu, da vùng đầu và mào tích thâm đen. Gà bệnh chết rải rác và thường chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhưng hiện tượng chết kéo dài, gây cho người chăn nuôi cảm giác bệnh không nguy hiểm lắm. Thực chất cuối cùng gà chết đến 85 - 95%. n 2 Mặc dù vậy, ở Việt Nam chưa có nhiều công trình nghiên cứu về bệnh đầu đen ở gà, vì vậy cũng chưa có quy trình phòng, chống bệnh hiệu quả.
Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của việc khống chế dịch bệnh, nâng cao năng suất chăn nuôi gà, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do Histomonas meleagridis gây ra trên gà nuôi tại huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang và dùng thuốc điều trị bệnh”. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu tình hình nhiễm đơn bào H. meleagridis ở gà nuôi tại huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. - Nghiên cứu đặc điểm bệnh đầu đen do đơn bào H.
meleagridis gây ra ở gà. - Nghiên cứu biện pháp phòng trị và đề xuất quy trình phòng trị bệnh đầu đen cho gà. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do Histomonas meleagridis gây ra trên gà nuôi tại huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang và dùng thuốc điều trị bệnh.
Ý nghĩa thực tiễn Đề ra những biện pháp phòng và trị bệnh một cách có hiệu quả, hạn chế sự nhiễm Histomonas meleagridis gây ra trên gà, từ đó hạn chế được những thiệt hại do bệnh gây ra. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Theo Lê Văn Năm (2012) [9], bệnh viêm gan ruột truyền nhiễm có tên khoa học là Hepato-enteritis hay còn gọi là bệnh đầu đen (Black head), hay bệnh Histomonas avium. Đây là một bệnh ký sinh trùng mới được PGS.
Lê Văn Năm phát hiện ở Việt Nam năm 2010, do một loại đơn bào Histomonas meleagridis gây ra, làm thiệt hại lớn cho chăn nuôi gà thả vườn bởi bệnh gây chết tới trên 80% số gà nuôi. Đặc điểm của đơn bào Histomonas meleagridis ký sinh ở gà 2. Vị trí của đơn bào Histomonas meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh Trong mô tả đầu tiên của Smith, 1895 [41], H. meleagridis được biết đến là amip.
Căn cứ vào kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs (2010) [19], đã cho biết vị trí phân loại của H. meleagridis như sau: Giới: Protozoen Ngành: Parabasalia Lớp: Tritrichomonadea Bộ: Tritrichomonadida Họ: Dientamoebidae Giống: Histomonas Loài: Histomonas meleagridis Lê Văn Năm (2012) [9] cho biết: nguyên nhân gây bệnh là một loại đơn bào có tên Histomonas meleagridis thuộc ngành Protozoa, họ Tripanosomatidae, giống Histomonas, loài Histomonas meleagridis và Histomonas wenrichi. Chúng ký sinh ở niêm mạc ruột thừa và trong các tế bào gan, tồn tại ở 4 dạng: - Dạng xâm nhiễm ở manh tràng (ruột thừa) (thể phân lập). - Dạng sinh dưỡng ở các tổn thương ruột, gan (thể phân lập và giao tử).
- Dạng lưới thường dính với nhau tạo ra các thể lưới và hợp bào ở gan. - Dạng hình roi trong lòng ruột thừa và ngã ba van hồi manh tràng. Hình thái học loài Histomonas meleagridis Histomonas meleagridis là một loại đơn bào đa hình thái: hình trùng roi (4 roi), hình amip và hình lưới…. Trong các dạng hình thái thì hình roi là phổ biến nhất và dễ nhận biết nhất bởi chúng có hai nhân (1 nhân to và 1 nhân nhỏ), từ nhân to mọc ra 4 cái roi.
Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào H. meleagridis, các nhà khoa học cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong đơn bào H. meleagridis cấu tạo gồm 3 phần: màng, nguyên sinh chất và nhân. meleagridis là một màng đơn.
Nguyên sinh chất của H. meleagridis chứa ß-glycogen, ribosome và ARN, một số không bào và hạt nhân. Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, bao gồm một nucleotid. Màng nhân là một màng kép.
Trong vùng lân cận của nhân có bộ máy Golgi. Vòng đời Histomonas meleagridis Chu trình sinh học của H. meleagridis như sau: trong mô tổ chức của ký chủ (gà và gà tây), H. meleagridis sản sinh theo phương thức tự nhân đôi trong tế bào gan, manh tràng và sinh sản mạnh nhất ở giai đoạn thể lưới (Incistio).
meleagridis thâm thập, ký sinh vào trong trứng giun kim và tiếp tục phát triển trong đó như thế nào thì chưa được nghiên cứu kỹ và chưa có giải đáp thỏa đáng về vấn đề này. Khi ra khỏi ký chủ, thể hình roi và thể amip chỉ sống được 24 giờ. Điều kiện khô ráo và nhiệt độ thấp giúp cho H. meleagridis tồn tại lâu trong môi trường thiên nhiên ngoài cơ thể, khi đó chúng có thể tồn tại hàng năm trong các trứng của giun kim.
meleagridis có thể nuôi cấy trong môi trường nhân tạo, yếm khí, chúng sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân). Con đường truyền lây H. meleagridis lây truyền bằng 2 con đường: lây nhiễm trực tiếp và lây nhiễm gián tiếp qua giun kim. * Truyền bệnh trực tiếp Sự lây truyền trực tiếp bệnh đầu đen đã được chứng minh qua thí nghiệm cho gà khỏe nuốt H.
Theo quan điểm của Smith n 5 (1895) [41] cũng thí nghiệm cho gà tây khỏe ăn phân và các cơ quan bị tổn thương của gà bệnh, sau đó theo dõi và nhận thấy gà tây khỏe cũng bị nhiễm bệnh. (1907) [21] đã làm các thí nghiệm gây nhiễm H. meleagridis cho gà khỏe theo cách tương tự. Tuy nhiên, các tác giả đều kết luận, có thể gây nhiễm bệnh đầu đen ở gà và gà tây qua đường ăn, uống nhưng tỷ lệ nhiễm không cao (Smith, 1895) [41].
Horton - Smith và Long (1956) [28], cũng làm nhiều thí nghiệm gây nhiễm bằng cách cho gà khỏe nuốt trực tiếp gan và huyễn dịch trong manh tràng của gà bệnh nặng ở các thời gian đói khác nhau, phát hiện thấy gà khỏe nhiễm bệnh với tỷ lệ khác nhau. Tác giả đã giải thích: sở dĩ gây nhiễm bệnh cho gà khỏe qua đường tiêu hóa thu được tỷ lệ nhiễm thấp là do H. meleagridis không phù hợp với môi trường pH thấp của đường tiêu hóa. (2003) [35] đã làm thí nghiệm gây nhiễm bệnh cho gà 2 tuần tuổi.
Tác giả tiến hành đưa vào lỗ huyệt mỗi gà đơn bào H. meleagridis nuôi cấy với liều 200. Kết quả cho thấy tất cả gà gây nhiễm đã chết ở ngày 10 - 18, tiến hành mổ khám gà chết thấy gan và manh tràng xuất hiện tổn thương điển hình của Histomonosis. Hu và cs (2004) [29] tiến hành gây nhiễm H.
meleagridis qua lỗ huyệt cho gà 2 tuần tuổi, liều 100. Theo dõi trong 12 ngày thấy không có gà nào bị chết, tiến hành mổ khám, thấy gan và manh tràng bị tổn thương nặng. Tỷ lệ tử vong bởi bệnh đầu đen ở gà lên đến 80% đã được báo cáo bởi Landman và cs (2003) [32] sau khi tác giả gây nhiễm bệnh cho gà tây ở 15 ngày tuổi với lượng 200. Một tỷ lệ tử vong thấp hơn 50% đã được báo cáo bởi Hauck và cs (2010) [25] khi tác giả gây nhiễm bệnh cho gà tây 3 tuần tuổi với liều 150.
Jana Choutkovas đã gây nhiễm cho gà tây bằng cả 2 đường, đường ăn uống và qua lỗ huyệt. Kết quả như sau: gà gây nhiễm qua đường miệng tỷ lệ n 6 mắc bệnh và tử vong thấp hơn so với gây nhiễm qua lỗ huyệt. Cụ thể, gây nhiễm qua đường miệng tỷ lệ mắc bệnh là 20%, tỷ lệ chết 2%, trong khi gây nhiễm qua lỗ huyệt tỷ lệ mắc bệnh 65%, tỷ lệ chết 45%. Các kết quả trên cho thấy, có thể gây nhiễm bệnh đầu đen cho gà khỏe bằng 2 đường, qua đường miệng và qua lỗ huyệt.
Do ảnh hưởng của axit đường tiêu hóa nên tỷ lệ nhiễm bệnh không cao khi gây nhiễm qua đường miệng. Bệnh đầu đen có thể xảy ra bất cứ khi nào lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với phân tươi bị nhiễm mầm bệnh. Ngay sau khi lỗ huyệt gà khỏe tiếp xúc với phân tươi của gà bệnh, H. meleagridis sẽ di chuyển ngược theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng.
* Truyền bệnh qua giun kim Trong khi nghiên cứu về bệnh đầu đen, Cushman và cs (1894) [20] đã nhận thấy, gà và gà tây bị nhiễm bệnh khi chúng được nuôi trên khu vực trước đó gà và gà tây đã bị mắc bệnh. Trong thí nghiệm đầu tiên, Curtice C. (1907) [21] đã chứng minh rằng Histomonas không lây truyền theo chiều dọc từ gà mái đẻ, thông qua trứng, mặc dù phát hiện gà con sớm bị mắc Histomonosis và chết ở 12 - 14 ngày tuổi.