MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nước ta là một nước nông nghiệp có ngành chăn nuôi khá phát triển. Chăn nuôi gia cầm đã và đang đóng góp một phần không nhỏ vào sự phát triển chung của ngành chăn nuôi. Có rất nhiều hình thức và quy mô chăn nuôi gia cầm khác nhau, từ chăn nuôi hộ gia đình đến quy mô trang trại, đã giải quyết được việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời ngành chăn nuôi gia cầm cũng đưa ra thị trường một số lượng lớn sản phẩm thịt, trứng, đáp ứng được nhu cầu trong nước và xuất khẩu.
Trong năm 2010, sản lượng thịt gà của Việt Nam đứng thứ 15 trên tổng số 47 nước ở châu Á. Trong những năm qua, chăn nuôi gia cầm luôn đạt mức tăng trưởng cao nhất, bình quân giai đoạn 2008 - 2012, quy mô đầu con tăng khoảng 5,6 %/ năm; sản lượng thịt tăng 12,9 %/ năm và sản lượng trứng tăng 10,1 % / năm. Đến năm 2012, mức sản xuất gia cầm của Việt Nam đạt 50 % so với mức trung bình của thế giới. Năm 2013 tổng đàn gia cầm có 314,7 triệu con, tăng 2,04 %, trong đó đàn gà 231,8 triệu con, tăng 3,6 % so với năm 2012.
Để phát triển chăn nuôi gia cầm nói chung, chăn nuôi gà nói riêng, chúng ta còn gặp không ít khó khăn. Một trong những khó khăn gây trở ngại cho tốc độ phát triển chăn nuôi gà là vấn đề dịch bệnh. Trong những năm gần đây, ở nước ta đã xuất hiện một bệnh mới, gây thiệt hại không nhỏ cho người chăn nuôi gà, đó là bệnh đầu đen do đơn bào H. meleagradis gây ra.
Bệnh do đơn bào H. meleagradis ( bệnh đầu đen) ở gà hiện nay xuất hiện ở hầu hết các địa phương trong cả nước. Huyện Phú Bình tỉnh Thái Nguyên là một trong những huyện có ngành chăn nuôi gà khá phát triển, chủ yếu nuôi theo hình thức thả vườn. Vài năm gần đây trên địa bàn huyện liên tục xuất hiện bệnh đầu đen trên đàn gà với tỷ lệ chết cao, gây thiệt hại lớn cho người chăn nuôi.
Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh kí sinh trùng truyền nhiễm nguy hiểm ở gà và gà tây do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas n 2 meleagridis gây ra. Histomonas meleagridis ký sinh chủ yếu trong lòng manh tràng và nhu mô gan, gây viêm xuất huyết hoại tử, tăng sinh ở manh tràng và gan, da vùng đầu và mào tích thâm đen. Cũng vì các biến đổi đặc trưng tập trung song hành ở gan và ruột, lây lan nhanh và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, nên bệnh còn có tên là bệnh viêm hoại tử ruột - gan truyền nhiễm (Infectious Enteroheatitis). Gà bệnh chết rải rác và thường chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhưng sự chết kéo dài, tỷ lệ chết lên tới 85 % - 95 %.
Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của việc khống chế dịch bệnh, nâng cao năng suất chăn nuôi gà, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của bệnh do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên và thử nghiệm thuốc điều trị”. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh đầu đen do đơn bào H. meleagridis gây ra ở gà. - Nghiên cứu hiệu lực của 2 phác đồ điều trị, từ đó khuyến cáo người dân sử dụng điều trị đạt kết quả cao.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm bệnh học và quy trình phòng chống bệnh đầu đen cho gà, có một số đóng góp mới cho khoa học. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng, trị bệnh đầu đen cho gà, nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do bệnh đầu đen gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy chăn nuôi gà phát triển. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh kí sinh trùng truyền nhiễm nguy hiểm ở gà và gà tây do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis gây ra. Histomonas meleagridis ký sinh chủ yếu trong lòng manh tràng và nhu mô gan, gây viêm xuất huyết hoại tử, tạo tăng sinh ở manh tràng và gan, thể trạng xấu, da vùng đầu và mào tích thâm đen nên từ đây bệnh có tên là bệnh đầu đen (Blackhead). Cũng vì các biến đổi đặc trưng tập trung song hành ở gan và ruột, lây lan nhanh và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, nên bệnh còn có tên là bệnh viêm hoại tử ruột gan truyền nhiễm (Infectious Enteroheatitis). Ở Việt Nam do các biến đổi đặc trưng tạo kén ở manh tràng nên người chăn nuôi thường gọi là bệnh kén ruột.
Đặc điểm của đơn bào Histomonas meleagridis ký sinh ở gia cầm 2. Vị trí của đơn bào Histomonas meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh. (2009) [41], vị trí của H. meleagridis trong hệ thống phân loại nguyên sinh động vật như sau: Sinh vật: Eukaryota Giới: Excavata Ngành: Metamonada Lớp: Parabasalia Bộ: Trichomonadida Họ: Monocercomonadidae Giống: Histomonas Loài: Histomonas meleagridis Tuy nhiên, sau kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs (2010) [10] đã cho biết vị trí phân loại của H.
meleagridis như sau: n 4 Bảng phân loại Giới:Protozoen Ngành: Parabasalia Lớp: Tritrichomonadea Bộ: Tritrichomonadida Họ: Dientamoebidae Giống: Histomonas Loài: Histomonasmeleagridis 2. Hình thái học loài Histomonas meleagridis Khi nghiên cứu về bệnh đầu đen Tyzzer (1919) [36], đã mô tả hình thái của H. meleagridis ở từng giai đoạn phát triển khác nhau. Ở giai đoạn kí sinh tại khu vực ngoại vi của các tổn thương ban đầu được gọi là giai đoạn xâm lấn.
Trong giai đoạn này chúng di động kiểu amip và hình thành một chân giả có chiều dài 30 µm. Trong các mô cố định, quan sát được đường kính dao động từ 8 - 17 µm. Nguyên sinh chất trong giai đoạn này chứa các hạt không bào và một thể nhân. Tiếp đến là giai đoạn sinh dưỡng, H.
meleagridis tồn tại dưới dạng có tế bào chất mà không có thể vùi và một lượng nhỏ chất lưới hoặc dạng hạt phân phối xung quanh thể nhân. Ở giai đoạn này, chúng có kích thước lớn hơn, đường kính từ 12 - 21 µm. Một giai đoạn tồn tại khác của H. meleagridis đã được Tyzzer mô tả và gọi với cái tên là giai đoạn kháng, kích thước nhỏ hơn, đường kính từ 5 - 22 µm.
(1895) [35], đã mổ khám 50 gà tây mắc bệnh đầu đen. Ông cho biết: ở gà mắc bệnh gan và manh tràng là 2 cơ quan bị tổn thương nặng nề nhất. Lấy chất chứa trong manh tràng gà bệnh soi tươi và tìm thấy tác nhân gây bệnh là một sinh vật đơn bào (Amoeba meleagridis) có hình tròn hoặc hình bầu dục, đường kính 8 - 14 µm, ngoại trừ một dạng gần giống cấu trúc nhân. Trong mô gan được cố định và nhuộm màu, Smith nhận thấy đơn bào có dạng hình bầu dục nhỏ, đường kính dao động từ 6 - 10 µm, ở giữa có nhiều cấu trúc nhỏ tập trung lại thành thể nhân.
n 5 Dẫn theo Smith 1895 đến năm 1920 Tyzzer từ đặc điểm trùng roi của tác nhân gây bệnh ông đã đổi tên loài ký sinh trùng này thành H. Tyzzer và Fabyan (1925) [38] đã báo cáo: khi quan sát dưới kính hiển vi, tác giả thấy H. meleagridis tồn tại lưỡng hình (dạng amip và có roi). Trong mô (giai đoạn xâm lấn) nó có dạng amip, trong lòng manh tràng H.
meleagridis ở dạng có roi. meleagridis ở dạng amip thường có đường kính 8 - 15 µm, trong khi ở hình dạng có roi đường kính có thể lên tới 30 µm. Tyzzer (1934) [40] đã nghiên cứu sự chuyển động của H. meleagridis ở 420C và mô tả, roi của đơn bào này nhịp nhàng rung động giúp nó có thể xoay ngược chiều kim đồng hồ.
Lê Văn Năm (2010) [5] khi nghiên cứu bệnh đầu đen ở Việt Nam báo cáo rằng, H. meleagridis là một loại đơn bào đa hình thái: hình trùng roi (4 roi), hình amip và hình lưới hợp bào, tùy thuộc vào giai đoạn phát triển để có hình dạng tương ứng phù hợp,… H. meleagridis với hình amip có kích thước 8 - 30 µm, với hình roi thì có kích thước từ 20 - 30 µm, bé nhất khi H. meleagridis ở thể lưới: 5 - 10 µm, nhưng ở thể hợp bào (bao gồm nhiều H.
meleagridis thể hình lưới) thì chúng có kích thước cực đại đến 60 -80 µm. Trong các dạng hình thái thì hình roi là phổ biến nhất và dễ nhận biết nhất bởi chúng có 2 nhân (1 nhân to và 1 nhân nhỏ), từ nhân to mọc ra 4 cái roi, H. meleagridis vận động theo hai phương thức xoắn hoặc theo kiểu làn sóng (impuls). Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào H.
meleagridis, các nhà khoa học đã cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong đơn bào H. meleagridis cấu tạo gồm 3 phần: màng, tế bào chất và nhân. meleagridis là một màng đơn. Tế bào chất H.
meleagridis chứa ß-glycogen, ribosome và ARN, một số không bào và hạt nhân. Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, bao gồm một nucleolus. Màng nhân là một màng kép. Trong vùng lân cận của nhân là bộ máy Golgi hoặc một phần theo chiều dọc của microtubule.
meleagridis là sinh vật kỵ khí vì thiếu ty thể. Lưới nội chất đã bị thoái hóa. Phương thức truyền lây của Histomonas meleagridis H. meleagridis sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân), lây truyền bằng 2 con đường: truyền bệnh trực tiếp và truyền bệnh gián tiếp.
* Truyền bệnh gián tiếp qua giun kim Cushman và cs (1894) [11] đã nhận thấy, gà và gà tây bị nhiễm bệnh khi chúng được nuôi trên khu vực mà trước đó gà và gà tây đã bị mắc bệnh. Smith (1895) [35] đã tiến hành thí nghiệm với qui mô lớn và cho biết: H. meleagridis không lây truyền theo chiều dọc từ gà mái đẻ sang trứng, mặc dù phát hiện gà con mắc bệnh đầu đen rất sớm và chết ở 12 - 14 ngày tuổi. Tác giả cho rằng, những gà con này bị nhiễm bệnh do được nuôi trong khu đất nơi mà đàn gà nuôi trước đó đã mắc bệnh.
Thí nghiệm được bố trí như sau: Tiến hành lấy trứng ở những gà mẹ từ 3 trang trại khác nhau đang có bệnh đầu đen phát triển, ấp trứng nhân tạo. Trước khi ấp, trứng được rửa sạch, lau nhẹ nhàng bằng nước ấm, ngâm trong clorua thủy ngân 0,5 % trong 30 giây, sau đó rửa sạch và lau khô bằng khăn khử trùng.