Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen do đơn bào histomonas meleagridis gây ra ở gà tại tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen do đơn bào histomonas meleagridis, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Trương Thị Xuân
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà tại tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ thú y
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Đặc điểm của đơn bào H. meleagridis ký sinh ở gia cầm
• 1.3. Bệnh đầu đen ở gà (Histomonosis)
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà tại Thái Nguyên
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà
• 2.3.3. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh đầu đen cho gà
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà nuôi tại Thái Nguyên
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu bệnh đầu đen do đơn bào H. meleagridis gây ra ở gà
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh đầu đen cho gà
• 2.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ bệnh do đơn bào H. meleagridis gây ra ở gà tại Thái Nguyên
• 3.2. Kết quả điều tra thực trạng phòng chống bệnh ký sinh trùng nói chung cho gà ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.1. Tình hình nhiễm H. meleagridis ở gà tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.2. Nghiên cứu sự liên quan giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim ở gà
• 3.2.3. Nghiên cứu bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà tại Thái Nguyên
• 3.2.4. Triệu chứng lâm sàng của gà bị bệnh đầu đen tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.5. Bệnh tích của gà bị bệnh đầu đen ở các địa phương
• 3.2.6. Nghiên cứu biện pháp phòng chống bệnh đầu đen cho gà
• 3.2.7. Thử nghiệm hiệu lực của một số thuốc điều trị bệnh đầu đen
• 3.2.8. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh đầu đen cho gà
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà tại Thái Nguyên

Bệnh đầu đen, do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra, đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong ngành chăn nuôi gà tại tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh ở gà nuôi tại đây khá cao, đặc biệt trong các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ. Bệnh có thể lây lan nhanh chóng qua đường tiêu hóa và qua giun kim, tạo điều kiện cho sự phát triển của bệnh. Theo số liệu thu thập, tỷ lệ chết do bệnh đầu đen có thể lên đến 85-95%, gây thiệt hại lớn cho người chăn nuôi. Việc xác định các yếu tố dịch tễ như độ tuổi, phương thức chăn nuôi và tình trạng vệ sinh thú y là rất cần thiết để có biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Đặc biệt, việc nghiên cứu mối liên hệ giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim cũng đã được thực hiện, cho thấy sự tương tác giữa hai loại bệnh này có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của tình hình dịch tễ.

1.1. Tình hình nhiễm H. meleagridis ở gà

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm H. meleagridis ở gà tại Thái Nguyên có sự khác biệt rõ rệt giữa các địa phương. Các yếu tố như phương thức chăn nuôi, tình trạng vệ sinh và độ tuổi của gà đều ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm. Gà nuôi theo phương thức thả vườn có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với gà nuôi nhốt. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện điều kiện vệ sinh và quản lý chăn nuôi để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm. Các triệu chứng lâm sàng của gà mắc bệnh đầu đen bao gồm viêm hoại tử ở gan và manh tràng, dẫn đến tình trạng gà yếu và chết dần dần. Việc theo dõi và phát hiện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có biện pháp can thiệp kịp thời.

1.2. Mối liên hệ giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh giun kim có thể là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh đầu đen ở gà. Giun kim (Heterakis gallinarum) không chỉ gây ra các triệu chứng bệnh lý riêng mà còn là vật chủ trung gian cho Histomonas meleagridis. Khi gà ăn phải trứng giun kim có chứa đơn bào, nguy cơ mắc bệnh đầu đen sẽ tăng lên. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát giun kim trong đàn gà. Các biện pháp phòng ngừa như vệ sinh chuồng trại, quản lý thức ăn và sử dụng thuốc chống ký sinh trùng cần được thực hiện đồng bộ để giảm thiểu sự lây lan của cả hai bệnh.

II. Biện pháp phòng trị bệnh đầu đen ở gà

Để kiểm soát và phòng trị bệnh đầu đen, cần áp dụng một loạt các biện pháp đồng bộ. Trước hết, việc nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh đầu đen và các triệu chứng của nó là rất quan trọng. Các biện pháp vệ sinh chuồng trại, bao gồm việc dọn dẹp phân và khử trùng định kỳ, sẽ giúp giảm thiểu nguồn lây nhiễm. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc điều trị phù hợp cũng cần được thực hiện. Nghiên cứu đã thử nghiệm một số loại thuốc điều trị bệnh đầu đen và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm tỷ lệ chết và cải thiện sức khỏe của gà. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần phải tuân thủ đúng quy trình và liều lượng để tránh tình trạng kháng thuốc.

2.1. Quy trình phòng ngừa bệnh đầu đen

Quy trình phòng ngừa bệnh đầu đen bao gồm nhiều bước quan trọng. Đầu tiên, cần thực hiện việc kiểm tra định kỳ sức khỏe của đàn gà để phát hiện sớm các triệu chứng bệnh. Thứ hai, việc quản lý thức ăn và nước uống cũng cần được chú trọng, đảm bảo không có mầm bệnh trong nguồn thức ăn. Thứ ba, việc tiêm phòng và sử dụng thuốc chống ký sinh trùng định kỳ sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Cuối cùng, việc giáo dục người chăn nuôi về các biện pháp phòng ngừa và điều trị bệnh đầu đen là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

2.2. Thử nghiệm hiệu lực của thuốc điều trị

Các thử nghiệm hiệu lực của thuốc điều trị bệnh đầu đen đã được thực hiện trên nhiều đàn gà khác nhau. Kết quả cho thấy một số loại thuốc có khả năng điều trị hiệu quả, giúp giảm tỷ lệ chết và cải thiện tình trạng sức khỏe của gà. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các loại thuốc đều có hiệu quả tương tự. Việc lựa chọn thuốc cần dựa trên các yếu tố như độ tuổi của gà, mức độ nhiễm bệnh và tình trạng sức khỏe tổng thể. Ngoài ra, việc theo dõi phản ứng của gà sau khi điều trị cũng rất quan trọng để điều chỉnh phương pháp điều trị kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành chăn nuôi gia cầm tại Việt Nam, đặc biệt là chăn nuôi gà, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tổng đàn gia cầm tính đến ngày 01/4/2013 đạt khoảng 314,4 triệu con, tăng 1,2% so với năm trước, trong đó khoảng 80% là gà thả vườn. Tỉnh Thái Nguyên, với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và tập quán chăn nuôi nhỏ lẻ, đang phát triển mạnh nghề chăn nuôi gà nhưng cũng đối mặt với nhiều bệnh ký sinh trùng, trong đó bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra là một trong những bệnh nguy hiểm, làm giảm năng suất và gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng.

Bệnh đầu đen xuất hiện phổ biến ở các địa phương có ngành chăn nuôi gà tập trung, với tỷ lệ chết có thể lên đến 85-95%. Bệnh gây ra các tổn thương đặc trưng như viêm hoại tử ruột thừa và gan, da vùng đầu thâm đen, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và sản lượng gà. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đặc biệt là Thái Nguyên, chưa có nhiều nghiên cứu hệ thống về dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là khảo sát đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà tại tỉnh Thái Nguyên, phân tích triệu chứng, bệnh tích và đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2013 đến tháng 7/2014 tại 4 huyện: Phú Bình, Phổ Yên, Võ Nhai và Định Hóa. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết khoa học về bệnh, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn để giảm thiểu thiệt hại và thúc đẩy phát triển ngành chăn nuôi gà tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đơn bào Histomonas meleagridis và vai trò của vật chủ trung gian trong truyền bệnh. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dịch tễ học bệnh ký sinh trùng: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự lây lan và phát triển của bệnh đầu đen, bao gồm tuổi gà, phương thức chăn nuôi, điều kiện vệ sinh thú y và vai trò của giun kim (Heterakis gallinarum) và giun đất làm vật chủ trung gian truyền bệnh.

2. Mô hình sinh học và vòng đời của H. meleagridis: Nghiên cứu hình thái, cấu tạo, vòng đời và cơ chế sinh bệnh của đơn bào này, đặc biệt là sự tồn tại lâu dài trong trứng giun kim và khả năng lây truyền qua nhiều con đường như tiếp xúc trực tiếp, qua lỗ huyệt và gián tiếp qua vật chủ trung gian.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: bệnh đầu đen (Histomonosis), đơn bào Histomonas meleagridis, giun kim (Heterakis gallinarum), vật chủ trung gian, bệnh tích đại thể và vi thể, phương pháp chẩn đoán mô bệnh học, và phác đồ điều trị bệnh ký sinh trùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các đàn gà nuôi tại 4 huyện của tỉnh Thái Nguyên, với tổng số khoảng 840 con gà được mổ khám theo phương pháp lấy mẫu phân tầng. Mẫu bệnh phẩm gồm gan, manh tràng, lách, tụy, não, túi Fabricius, thận, phổi và tim của gà bệnh và gà khỏe.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Điều tra thực trạng phòng chống bệnh ký sinh trùng qua phỏng vấn và phát phiếu điều tra tại các hộ chăn nuôi.
• Xác định tỷ lệ nhiễm H. meleagridis bằng cách quan sát triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm phân, mổ khám bệnh tích, soi tươi niêm dịch manh tràng và làm tiêu bản mô bệnh học nhuộm Hematoxilin - Eosin.
• Nghiên cứu mối liên quan giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim qua đếm số lượng giun kim trong manh tràng và xác định tỷ lệ nhiễm H. meleagridis ở gà có và không có giun kim.
• Thử nghiệm hiệu lực và độ an toàn của hai phác đồ điều trị bệnh đầu đen trên diện hẹp và diện rộng.
• Xây dựng quy trình phòng trị bệnh đầu đen dựa trên kết quả dịch tễ và thử nghiệm điều trị.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2013 đến tháng 7/2014, với các bước thu thập mẫu, phân tích và đánh giá kết quả được thực hiện liên tục tại phòng thí nghiệm của Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và các cơ sở chăn nuôi địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm H. meleagridis ở gà tại Thái Nguyên dao động từ khoảng 20% đến 40% tùy theo địa phương, với tỷ lệ cao nhất ghi nhận ở huyện Phú Bình. Tỷ lệ nhiễm theo lứa tuổi cho thấy gà dưới 3 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao hơn (khoảng 35-45%) so với gà trên 5 tháng tuổi (dưới 15%).

2. Ảnh hưởng của phương thức chăn nuôi và vệ sinh thú y: Gà nuôi thả hoàn toàn có tỷ lệ nhiễm H. meleagridis cao nhất, khoảng 50%, trong khi gà nuôi nhốt hoàn toàn có tỷ lệ thấp hơn, khoảng 15%. Tình trạng vệ sinh chuồng trại tốt giúp giảm tỷ lệ nhiễm xuống dưới 20%, trong khi vệ sinh kém làm tỷ lệ nhiễm tăng lên trên 45%.

3. Mối liên quan giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim: Tỷ lệ nhiễm giun kim trong đàn gà mổ khám là khoảng 60%. Trong số gà nhiễm giun kim, tỷ lệ nhiễm H. meleagridis lên đến 70%, trong khi ở gà không nhiễm giun kim, tỷ lệ nhiễm H. meleagridis chỉ khoảng 15%. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của giun kim như vật chủ trung gian truyền bệnh đầu đen.

4. Triệu chứng và bệnh tích điển hình: Gà mắc bệnh đầu đen biểu hiện sốt cao (43-44ºC), lông xù, mào thâm tím, phân màu lưu huỳnh, và tỷ lệ chết có thể lên đến 85-95%. Bệnh tích đại thể gồm gan sưng to gấp 2-3 lần, có nhiều ổ hoại tử màu trắng vàng, manh tràng dày, đóng kén trắng đặc trưng. Mô bệnh học cho thấy viêm hoại tử nặng ở gan và manh tràng với sự hiện diện của đơn bào H. meleagridis.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong nước và quốc tế về dịch tễ và bệnh học của bệnh đầu đen. Tỷ lệ nhiễm cao ở gà nhỏ tuổi và gà nuôi thả vườn phản ánh điều kiện môi trường thuận lợi cho sự phát triển của giun kim và đơn bào H. meleagridis. Mối liên quan chặt chẽ giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim được củng cố qua số liệu tỷ lệ nhiễm chênh lệch rõ rệt giữa gà có và không có giun kim, đồng thời phù hợp với cơ chế sinh bệnh qua vật chủ trung gian.

Phân tích dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ nhiễm theo địa phương, lứa tuổi và phương thức chăn nuôi, cũng như bảng so sánh tỷ lệ nhiễm H. meleagridis giữa các nhóm gà nhiễm và không nhiễm giun kim. Các phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát giun kim trong phòng chống bệnh đầu đen.

Phác đồ điều trị thử nghiệm cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ chết và cải thiện sức khỏe gà, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi. Tuy nhiên, việc áp dụng phác đồ cần kết hợp với các biện pháp vệ sinh và quản lý chăn nuôi để đạt hiệu quả tối ưu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thực hiện tẩy giun kim định kỳ cho đàn gà nhằm giảm thiểu vật chủ trung gian truyền bệnh đầu đen. Khuyến nghị tẩy giun 2-3 lần/năm, đặc biệt ở gà dưới 3 tháng tuổi, do giun kim là yếu tố quan trọng trong vòng đời của H. meleagridis.

2. Cải thiện điều kiện vệ sinh chuồng trại và môi trường chăn nuôi bằng cách thường xuyên quét dọn, tiêu độc khử trùng, phát quang cây cỏ và xử lý phân gà đúng cách. Mục tiêu giảm tỷ lệ nhiễm bệnh xuống dưới 20% trong vòng 1 năm.

3. Áp dụng phác đồ điều trị bệnh đầu đen hiệu quả như sử dụng thuốc diệt đơn bào kết hợp thuốc hỗ trợ thể trạng và hạ sốt, theo hướng dẫn đã thử nghiệm. Thời gian điều trị kéo dài 3-5 ngày, do các cơ sở thú y và hộ chăn nuôi thực hiện.

4. Tuyên truyền, đào tạo người chăn nuôi về nhận biết triệu chứng và biện pháp phòng chống bệnh đầu đen nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý dịch bệnh. Thực hiện các lớp tập huấn định kỳ hàng năm tại các huyện trọng điểm.

5. Xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh tại địa phương để phát hiện sớm và xử lý kịp thời các ổ dịch, giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Chủ thể thực hiện là các trạm thú y huyện phối hợp với các cơ quan chuyên môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi gà tại các vùng có nguy cơ cao: Nắm bắt kiến thức về bệnh đầu đen, cách phòng chống và điều trị để giảm thiểu thiệt hại trong chăn nuôi.

2. Cán bộ thú y và kỹ thuật viên thú y: Áp dụng các phương pháp chẩn đoán, điều trị và xây dựng kế hoạch phòng chống dịch bệnh hiệu quả tại địa phương.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y, Chăn nuôi: Tham khảo tài liệu khoa học về dịch tễ, bệnh học và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

4. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển chăn nuôi bền vững, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra có nguy hiểm không?
   Bệnh đầu đen rất nguy hiểm với tỷ lệ chết có thể lên đến 85-95% ở gà không được điều trị, gây thiệt hại lớn cho người chăn nuôi. Triệu chứng điển hình gồm da đầu thâm đen, sốt cao, tiêu chảy phân màu lưu huỳnh.

2. Làm thế nào để chẩn đoán chính xác bệnh đầu đen ở gà?
   Chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng, mổ khám bệnh tích gan và manh tràng, soi tươi niêm dịch manh tràng tìm đơn bào, và làm tiêu bản mô bệnh học nhuộm Hematoxilin - Eosin. Phương pháp PCR cũng có thể được sử dụng để phát hiện ADN của H. meleagridis.

3. Giun kim có vai trò gì trong bệnh đầu đen?
   Giun kim (Heterakis gallinarum) là vật chủ trung gian truyền bệnh, bảo vệ đơn bào H. meleagridis trong trứng và giúp lây lan bệnh khi gà ăn phải trứng giun kim nhiễm bệnh.

4. Phương pháp phòng bệnh đầu đen hiệu quả nhất là gì?
   Phòng bệnh hiệu quả bao gồm tẩy giun kim định kỳ, cải thiện vệ sinh chuồng trại, hạn chế nuôi thả tự do, và áp dụng các biện pháp tiêu độc khử trùng thường xuyên.

5. Có thuốc điều trị bệnh đầu đen hiệu quả không?
   Hiện có một số phác đồ điều trị kết hợp thuốc diệt đơn bào, thuốc hạ sốt và thuốc hỗ trợ thể trạng đã được thử nghiệm thành công tại Thái Nguyên, giúp giảm tỷ lệ chết và cải thiện sức khỏe gà. Tuy nhiên, việc điều trị cần kết hợp với phòng bệnh tổng hợp để đạt hiệu quả cao.

Kết luận

• Bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra là một trong những bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà tại tỉnh Thái Nguyên, với tỷ lệ nhiễm dao động từ 20-50% tùy điều kiện chăn nuôi và vệ sinh.
• Giun kim đóng vai trò vật chủ trung gian quan trọng trong truyền bệnh, làm tăng tỷ lệ nhiễm H. meleagridis lên đến 70% ở gà nhiễm giun kim.
• Triệu chứng và bệnh tích điển hình gồm sốt cao, da đầu thâm đen, gan sưng to có ổ hoại tử, manh tràng dày và đóng kén trắng.
• Hai phác đồ điều trị thử nghiệm cho hiệu quả giảm tỷ lệ chết và cải thiện sức khỏe gà, đồng thời đề xuất các biện pháp phòng chống tổng hợp nhằm kiểm soát bệnh hiệu quả.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để người chăn nuôi, cán bộ thú y và các nhà quản lý áp dụng, góp phần nâng cao năng suất và phát triển bền vững ngành chăn nuôi gà tại Thái Nguyên và các vùng lân cận.

Áp dụng các biện pháp phòng trị đã đề xuất, tổ chức tập huấn cho người chăn nuôi và cán bộ thú y, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để hoàn thiện quy trình quản lý bệnh đầu đen.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis (H. meleagridis) gây ra. meleagridis ký sinh chủ yếu trong manh tràng và nhu mô gan, gây viêm xuất huyết, hoại tử, tăng sinh ở manh tràng và gan, làm cho thể trạng của gà suy yếu, da vùng đầu và mào tích thâm đen nên từ bệnh có tên là bệnh đầu đen (Black head).

Cũng vì các biến đổi đặc trưng tập trung song hành ở gan và manh tràng, lây lan nhanh và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, nên bệnh còn có tên là bệnh viêm hoại tử ruột - gan truyền nhiễm (Infectious Enteroheatitis). Ở Việt Nam, do gà bệnh có các biến đổi đặc trưng, tạo kén ở manh tràng nên người chăn nuôi thường gọi là bệnh kén ruột. Đặc điểm của đơn bào H. meleagridis ký sinh ở gia cầm 1.

Vị trí của đơn bào H. meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh Căn cứ vào kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs. (2010) [18] đã cho biết vị trí phân loại của H. meleagridis như sau: Bảng phân loại Giới: Protozoen Ngành: Parabasalia Lớp: Tritrichomonadea Bộ: Tritrichomonadida Họ: Dientamoebidae Giống: Histomonas Loài: Histomonas meleagridis n 4 1.

Hình thái học loài Histomonas meleagridis Histomonas meleagridis là một loài đơn bào đa hình thái; hình thái của chúng biến đổi tùy thuộc vào các giai đoạn phát triển và chủ yếu chúng tồn tại ở hai dạng chính là dạng hình cầu, hình trứng hay dạng gần tròn; bên trong có nhân dạng gần giống như những bọc nước; có từ 1 - 4 roi, kích thước biến đổi từ 5 - 20 µm, (Phạm Sĩ Lăng và Tô Long Thành, 2006 [6]). Cụ thể hình dạng của Histomonas meleagridis biến đổi theo các giai đoạn sau: Giai đoạn 1: Khi Histomonas meleagridis tồn tại ở dạng tiềm tàng, ít hoạt động, trong trứng của giun kim (Heterakis gallinarum) Histomonas meleagridis có hình cầu hoặc hình trứng. Giai đoạn 2: Khi Histomonas meleagridis xâm nhập vào cơ thể gà và chuyển sang giai đoạn xâm lấn tới các khu vực ngoại vi thì chúng bắt đầu chuyển dần từ dạng hình cầu sang dạng hình gần tròn, có kích thước 8 – 17 µm. Các đơn bào Histomonas meleagridis bắt đầu mọc thêm các roi hút ở đầu khi đó cơ thể của H.meliagridis chia làm hai phần: phần roi dài 6 – 11 µm và phần nhân tế bào gồm một nhân có đường kính 1,7 - 2,2 µm.

Nhờ có roi hút và nguồn dinh dưỡng dồi dào là máu gà nên số lượng Histomonas meleagridis được nhân lên nhanh chóng. Giai đoạn 3: Ở giai đoạn cuối, gà mắc bệnh mất nhiều máu nên số lượng hồng cầu giảm nghiêm trọng dẫn tới dinh dưỡng của đơn bào H. meliagridis bị thiếu, chúng phải tìm các vị trí ký sinh mới như khu vực phần đầu. Tại đây, chúng gây chết các tế bào xung quanh hoặc chúng sẽ tìm đến vật chủ ký sinh mới phù hợp có sẵn trong cơ thể gà là giun kim (Heterakis gallirum), đồng thời một số Histomonas meleagridis bị đào thải ra ngoài theo phân gà.

Vì vậy, để thích nghi với những điều kiện mới này bắt buộc các đơn bào Histomonas meleagridis phải chuyển sang hình thái mới, đó là chuyển từ dạng hoạt động sang dạng tồn tại tiềm ẩn và cụ thể là từ dạng hình gần tròn có roi sang dạng hình cầu hoặc hình trứng. Histomonas meleagridis có thể nuôi cấy nhân tạo trong các môi trường yếm khí. n 5 Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào Histomonas meleagridis, các nhà khoa học cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong, cấu tạo của một đơn bào Histomonas meleagridis gồm 3 phần là màng, tế bào chất và nhân. Màng đơn bào Histomonas meleagridis là một màng đơn.

Tế bào chất của Histomonas meleagridis chứa ß - glycogen, ribosome và ARN, một số không bào và hạt nhân. Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, màng nhân là một màng kép. Trong vùng lân cận của nhân có bộ máy Golgi. Histomonas meleagridis là sinh vật kỵ khí vì thiếu ty thể.

Lưới nội chất của đơn bào này đã bị thoái hóa. Phương thức truyền lây của Histomonas meleagridis Histomonas meleagridis sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân), lây truyền bằng 2 con đường: lây truyền trực tiếp và lây truyền gián tiếp. * Lây truyền trực tiếp - Qua đường miệng Lund E. (1956) [45] đã gây bệnh bằng đường miệng đơn bào H.000/gà cho 109 gà ở 6 – 9 tuần tuổi.

Kết quả, 43/109 gà có bệnh tích của histomonosis ở manh tràng, 2/109 gà có bệnh tích ở gan và chỉ có 1/109 gà chết. (2004) [37], có thể gây nhiễm Histomonosis cho gà và gà tây qua đường miệng đơn bào H. meleagridis trong môi trường nuôi cấy, trong phân, manh tràng và gan của gà bệnh nhưng tỷ lệ nhiễm không cao. Nguyên nhân, do đơn bào H.

meleagridis không thích nghi với môi trường axit ở đường tiêu hóa trên của gia cầm. - Qua lỗ huyệt Mc Dougald L. (2005) [49] đã gây nhiễm cho gà 2 tuần tuổi bằng cách đưa vào lỗ huyệt mỗi gà đơn bào Histomonas meleagridis nuôi cấy với liều 200. Kết quả thấy, tất cả số gà gây nhiễm đều chết ở ngày 10 – 18 sau gây nhiễm.

Mổ khám gà chết thấy gan và manh tràng xuất hiện những tổn thương điển hình của Histomonosis. (2006) [34], bệnh đầu đen xảy ra dễ dàng khi lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với mầm bệnh. Ngay sau khi tiếp xúc, đơn bào H. meleagridis sẽ di chuyển ngược theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng.

Với đường truyền lây này, Histomonosis sẽ lây lan nhanh chóng từ gà khỏe sang gà bệnh. Như vậy, gà có thể nhiễm bệnh đầu đen khi tiếp xúc với mầm bệnh qua đường miệng và qua lỗ huyệt. Do ảnh hưởng của độ pH trong dạ dày gà là axit nên tỷ lệ nhiễm bệnh không cao khi gây nhiễm qua đường miệng. Bệnh đầu đen có thể xảy ra bất cứ khi nào lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với phân tươi mang mầm bệnh.

Ngay sau khi tiếp xúc với phân tươi của gà bệnh, Histomonas meleagridis sẽ di chuyển ngược theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng và gan. * Bệnh truyền gián tiếp qua giun kim + Giun kim và bệnh do giun kim gây ra ở gà - Đặc điểm hình thái, cấu tạo của giun kim (Heterakis spp.) Nguyễn Thị Kim Lan và cs. (1999) [3] cho biết: Bệnh do Heterakis spp. thường do hai loài H.

beramporia ký sinh ở manh tràng, có khi ở ruột non của gà, gà tây. Giun màu vàng nhạt, đầu có 3 môi (1 môi ở lưng và 2 môi ở bụng), túi miệng hình ống. Phần sau thực quản phình to thành hình cầu giống hình củ hành, chiều dài 0,27 - 0,33 mm, rộng 0,15 - 0,24 mm. - Heterakis gallinae: Giun đực: dài 5,841 - 11,145 mm, chỗ rộng nhất 0,271 - 0,398 mm.

Đuôi nhọn hình chiếc kim. Phía trước cách hậu môn 0,148 - 0,156 mm có một giác hút hơi tròn, đường kính 0,07 - 0,082 mm. Có gai chồi xếp thành từng đôi ở hai bên giác hút. Có 2 gai giao hợp, gai phải dài gấp 3 lần gai trái; phía cuối gai phải rất nhọn, dài khoảng 2 mm; gai trái to, dài 0,65 - 0,7 mm.

Lỗ bài tiết ở gần đầu về mặt bụng, cách đầu khoảng 0,254 mm. Giun cái: dài 7,982 - 11,439 mm, chỗ rộng nhất 0,27 - 0,453 mm, chiều dài thực quản bằng 1/9 cơ thể. Chỗ phình to của thực quản hình củ hành dài 0,273 - 0,332 mm, rộng 0,187 - 0,234 mm. Hậu môn ở gần đuôi, cách đuôi 0,9 - 1,24 mm.

n 7 Âm đạo uốn khúc cong, bắt đầu từ âm hộ rồi vòng về phía sau, sau đó chuyển về phía trước, cuối cùng lại vòng về phía sau. Lỗ bài tiết cách đầu 0,47 mm. Trứng hình bầu dục, có 2 lớp vỏ, một đầu trong suốt, tế bào trứng có hạt lấm tấm, màu xám, dài 0,05 - 0,07 mm, rộng 0,03 - 0,039 mm. - Heterakis beramporia: Rất giống H.

gallinae nhưng phân biệt ở gai giao hợp ngắn hơn, một gai dài 350μ, gai còn lại dài 300μ. Theo Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [7]: Con đực: dài 5,5 - 5,7 mm, chiều rộng 0,20 - 0,21 mm. Phần trước thực quản dài 0,04 mm, rộng 0,022 mm.

Phần sau thực quản dài 0,616 - 0,625 mm, rộng 0,11 - 0,12 mm. Lỗ bài tiết cách mút đầu 0,335 mm, vòng thần kinh cách mút đầu 0,285 mm. Đuôi nhọn, có các cánh bên. Lỗ huyệt cách mút đuôi 0,36 mm.

Giác sinh dục có cấu tạo cutin hình đĩa, nằm cách lỗ huyệt 0,055 mm. Có 13 đôi núm sinh dục, trong đó: 3 đôi trước huyệt, 6 đôi ngang huyệt và 4 đôi sau huyệt. Có 2 gai sinh dục dài 0,340 - 0,364 và 0,0227 - 0,2500 mm. Con cái: chiều dài cơ thể 7,6 - 7,64 mm, rộng 0,250 - 0,286 mm.

Chiều dài thực quản 0,74 - 0,77 mm, rộng 0,050 - 0,055 mm. Đuôi dài 0,14 mm. Lỗ sinh dục hơi lồi ra so với phần thân cách mút đầu 4 mm. Âm đạo ngay cạnh lỗ sinh dục tạo thành nút hướng về phía sau cơ thể.

Trứng có kích thước 0,062 x 0,034 - 0,039 mm. + Vòng đời của Heterakis gallinarum Nguyễn Xuân Bình và cs. (2002) [1] cho biết: Trứng H. gallinarum bài xuất cùng với phân ra ngoài, trứng phát triển đến giai đoạn cảm nhiễm ở môi trường bên ngoài trong thời gian 6 - 17 ngày, hoặc hơn nữa, tuỳ thuộc vào nhiệt độ và độ ẩm.

Sự phát triển của trứng H. gallinarum đến giai đoạn cảm nhiễm ở nhiệt độ 30 - 37oC trong vòng 6 - 7 ngày, ở nhiệt độ 20 - 27oC trong 10 - 15 ngày và 10 - 15oC là 72 ngày. Ấu trùng lột xác trong trứng một lần, sau đó trứng chứa ấu phát triển thành trứng có sức gây bệnh. Mùa đông trứng không phát triển nhưng vẫn duy trì khả năng sống.

Đến mùa xuân, thời tiết ấm áp, những trứng sống được qua mùa đông lại phát triển thành trứng cảm nhiễm và có thể là nguồn gây bệnh. Gà, gà tây mắc bệnh n 8 là do ăn phải trứng H. gallinarum có sức gây bệnh. Sau 1 - 2 giờ xâm nhập vào đường tiêu hoá, ấu trùng chui ra khỏi trứng xuống manh tràng.

Ở manh tràng, ấu trùng chui vào thành ruột, sau 5 - 7 ngày chúng lại trở lại xoang ruột. Thời gian phát triển của chúng đến giai đoạn trưởng thành trong cơ thể là 25 - 34 ngày, thời gian sống của giun không quá 1 năm. Phan Lục và cs. (2006) [8] cho biết, thời gian trứng phát triển đến giai đoạn gây nhiễm có thể kéo dài khoảng 1 tuần (mùa hè), mùa đông nhiệt độ thấp nên mất khoảng 2 - 4 tuần.