ĐẶT VẤN ĐỀ Ngành chăn nuôi nƣớc ta đã và đang chiếm một vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp nói riêng và trong cơ cấu nền kinh tế nói chung. Chăn nuôi với nhiều phƣơng thức phong phú, đa dạng đã góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho ngƣời dân, tạo ra các sản phẩm có giá trị cao, phù hợp với thị hiếu ngƣời tiêu dùng. Nghề nuôi gà ở nƣớc ta đang ngày càng đƣợc mở rộng và cải tiến theo xu thế tiếp cận với các thành tựu khoa học kỹ thuật của thế giới. Trong đó nuôi gà ở gia đình chiếm một vị trí quan trọng, phát triển ở cả nông thôn, thành thị, trung du, miền núi với quy mô số lƣợng ngày càng tăng nhằm mục tiêu sản xuất nhiều sản phẩm nhƣ thịt, trứng phục vụ cho xã hội.
Song song với sự phát triển của ngành chăn nuôi gà thì dịch bệnh trên đàn gà cũng ngày càng diễn biến phức tạp. Bên cạnh những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm gây tổn thất lớn cho ngành chăn nuôi gà thì cũng phải kể đến bệnh ký sinh trùng, đặc biệt là nội ký sinh trùng. Chính phƣơng thức sống ký sinh trong đƣờng tiêu hoá của chúng đã làm tổn thƣơng niêm mạc đƣờng tiêu hoá, nhờ đó các loại mầm bệnh dễ xâm nhập gây viêm ruột, gây rối loạn quá trình tiêu hoá, hấp thu, kích thích nhu động ruột, gây tiêu chảy và hiện tƣợng nhiễm trùng. Nhƣng điều quan trọng hơn cả là phần lớn ký sinh trùng gây bệnh cho súc vật nuôi ở thể mạn tính, các bệnh ký sinh trùng ít biểu lộ những dấu hiệu đặc trƣng, gây khó khăn cho việc chẩn đoán và xử lý.
Bởi vậy, cho đến nay bệnh ký sinh trùng ở vật nuôi vẫn là một bệnh khá phổ biến gây nhiều thiệt hại.Việt Nam là nƣớc nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm và có khu hệ ký sinh trùng phong phú với nhiều giống loài ký sinh gây bệnh cho gia súc, gia cầm; trong đó có giun đũa gà Ascaridia galli. e 2 Giun đũa ký sinh chiếm đoạt chất dinh dƣỡng của gia cầm, gây tổn thƣơng và làm viêm nhiễm, tắc ruột của gà và gây nên những biến đổi bệnh lý khác. Những tác động đó làm cho gà gầy yếu, giảm sức sản xuất thịt, trứng, giảm sức đề kháng và dễ mắc các bệnh ghép khác. Mặc dù là bệnh ký sinh trùng phổ biến nhƣng việc nghiên cứu về bệnh giun đũa ở gà còn nhiều hạn chế; mặt khác, do nhận thức của ngƣời dân còn chƣa cao nên vấn đề phòng chống bệnh giun đũa ở gà chƣa đƣợc chú ý.
Vì vậy, chƣa có quy trình phòng trị bệnh hiệu quả. Từ yêu cầu của thực tiễn chăn nuôi gia cầm, để đảm bảo sức khoẻ cho đàn gia cầm và nâng cao năng suất chăn nuôi gia cầm tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, chúng em thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun đũa ở gà nuôi tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Làm sáng tỏ và bổ sung thêm những thông tin khoa học về bệnh giun đũa ở gà, đề xuất quy trình phòng trị bệnh giun đũa cho đàn gà, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả chăn nuôi gà ở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI - Ý nghĩa khoa học: kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ của bệnh giun đũa ở gà, về đặc điểm bệnh lý và lâm sàng, về hiệu quả của một số loại thuốc tẩy giun đũa cho gia cầm.
- Ý nghĩa thực tiễn: đề xuất biện pháp phòng trị bệnh giun đũa cho gia cầm có hiệu quả cao, từ đó hạn chế những thiệt hại do giun đũa gây ra ở gia cầm. e 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 2. Giun đũa ký sinh ở gia cầm 2.
Căn bệnh, ký chủ và vị trí ký sinh Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012)[9], cho biết: bệnh do loài giun Ascaridia galli, thuộc họ Ascaridiidae gây ra. Giun trƣởng thành ký sinh ở ruột non gà, gà tây, gà rừng. Vị trí của giun đũa ký sinh ở gia cầm trong hệ thống phân loại động Vị trí phân loại này trong hệ thống phân loại (Theo Nguyễn Thị Lê và cs, 1996) [14] nhƣ sau: Lớp giun tròn Nematoda Rudolphi, 1808 Bộ Ascaridida Skrjabin et Schulz, 1940 Phân bộ Ascaridina Skrjabin, 1915 Họ Ascaridiidae Skrjabin et Mosgovoy, 1973 Giống Ascaridia Dujardin, 1845 Loài Ascaridia galli Freeborn, 1923 (Schrank, 1788) 2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của giun đũa ký sinh ở gà Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [9], cho biết: Ascaridia galli trƣởng thành ký sinh ở ruột non gà, gà tây, gà rừng., Giun đũa gà màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, thân có vân ngang, quanh miệng có 3 môi; trên mỗi môi có răng.
Giun có kích thƣớc tƣơng đối lớn. Giun đực dài 30 – 80 mm, rộng 0,6mm; có cánh đuôi và 10 đôi gai chồi, có bàn hút trƣớc hậu môn hình tròn, có 2 gai giao hợp dài bằng nhau, phía trên phình to, đầu gai rất nhọn. Đuôi cong, vùng lỗ hậu môn đuôi phình ra tạo thành cánh đuôi. Giác trƣớc huyệt e 4 dạng bầu dục nằm ở phía bụng.
Đƣờng kính giác trƣớc huyệt 0,16 - 0,26 mm, sau giác có những núm nhỏ. Hậu môn cách mút đuôi 0,48 - 0,85 mm. Núm đuôi tạo thành 3 nhóm: 3 đôi trƣớc, 1 đôi ngang và 6 đôi sau hậu môn. Phan Lục (2006) [20] cho biết: Giun cái dài 65 – 110 mm, rộng 1,6 – 1,8 mm; âm hộ ở đằng trƣớc, đoạn giữa thân.
Giun cái đuôi thẳng, lỗ sinh dục ở giữa thân, đuôi mập nhọn, lỗ hậu môn ở phía cuối thân. Trứng hình bầu dục, có kích thƣớc: 0,075 - 0,092 x 0,045 - 0,057 mm; màng ngoài nhẵn, màu tro nhạt (Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 1999) [7]. Chu kỳ sinh học của giun đũa ký sinh ở gia cầm Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7], (2008) [26] cho biết: giun cái sau khi thụ tinh đẻ trứng rất nhiều (khoảng 72.500 trứng/ngày), trứng theo phân ra ngoài, gặp điều kiện thích hợp thì trứng phát triển thành trứng có ấu trùng có sức gây bệnh. Trứng này lẫn vào thức ăn, nƣớc uống của gà.
Vào đƣờng tiêu hoá, tới dạ dày tuyến và dạ dày cơ thì ấu trùng nở ra, di hành tới đoạn trƣớc ruột non. Sau 1 – 2 giờ ấu trùng chui vào các tuyến ở ruột và phát triển ở đó 19 ngày rồi lại trở lại xoang ruột, phát triển thành giun trƣởng thành. Thời gian hoàn thành vòng đời là 35 – 58 ngày. Những trứng gây nhiễm ở môi trƣờng ngoài, nếu đƣợc giun đất nuốt vào cơ thể, ấu trùng gây nhiễm giải phóng khỏi vỏ trứng và đƣợc tích tụ lại trong giun đất.
Khi gà ăn phải những giun đất là vật chủ dự trữ này, ấu trùng phát triển thành giun trƣởng thành (Phan Lục và cs, 2005) [19]. Bệnh giun đũa ở gà 2. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh giun đũa ở gà Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7] cho biết: ở nhiệt độ 17 – 39oC, ẩm độ 90 – 100%, trứng giun đũa gà phát triển tốt. Nếu nhiệt độ quá cao (>50oC) trứng chết nhanh.
Khẩu phần ăn thiếu vitamin A và B thì gà nhiễm giun nhiều hơn và giun có kích thƣớc lớn hơn so với gà ăn đủ vitamin A, B. e 5 Theo Phan Địch Lân và cs (2005) [12] : biến động tỷ lệ nhiễm giun đũa theo tuổi gà (tuổi gà càng tăng tỷ lệ nhiễm càng giảm), cụ thể: qua mổ khám thấy gà 3 tháng tuổi tỷ lệ nhiễm là 73,8%; gà 3 – 5 tháng tuổi tỷ lệ nhiễm là 62,9%; gà trên 6 tháng tuổi tỷ lệ nhiễm là 44,0%. Tuy nhiên, một số tác giả khác lại cho rằng tỷ lệ nhiễm không biến động theo tuổi. Đỗ Hồng Cƣờng (1999) [2] cho biết: Tỷ lệ nhiễm giun tròn ở gà Lơ – go là 24,27%, cao hơn ở gà Ri là 14,43%.
Theo Nguyễn Minh Toán (1989) [28]: Tuổi gà càng tăng, thời gian hoàn thành vòng đời của giun càng dài: + Gà 2 tuần tuổi là 28 ngày. + Gà 4 tháng tuổi là 51 ngày. + Gà 6 tháng tuổi là 56 ngày. Cơ chế sinh bệnh của giun đũa ở gà Ấu trùng giun đũa A.
galli chui vào tuyến tiêu hoá ở ruột, phá hoại niêm mạc và nhung mao ruột gây viêm, tụ máu mở đƣờng cho vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể gây ra các bệnh ghép. Khi gà bị nhiều giun gây tắc ruột hoặc thủng ruột, ngoài ra giun tiết độc tố làm gà bị trúng độc, chậm lớn, sản lƣợng trứng giảm sút (Phan Địch Lân và cs, 2005) [12]. Giun đũa chiếm chất dinh dƣỡng của gà, làm gà gầy yếu, chậm lớn. Triệu chứng và bệnh tích của bệnh giun đũa ở gà Theo Phan Địch Lân và cs (2005) [12]: nếu gà nhiễm Ascaridia galli nhẹ thì triệu chứng không rõ.
Nếu nhiễm nặng, gà có triệu chứng sau: gà con sau khi nhiễm 10 - 40 ngày thấy mào nhợt nhạt; gầy yếu; phân lúc táo, lúc lỏng; cánh rũ; lông xù, bệnh mỗi ngày nặng thêm, sau 40 ngày thì gầy còm và có thể chết. Trong quá trình ký sinh, giun đũa tiết ra độc tố và độc tố này cũng gây ra trạng thái suy nhƣợc, thiếu máu, rối loạn tiêu hoá, đôi khi có biểu hiện hội chứng thần kinh ở gà con khi nhiễm giun đũa với cƣờng độ cao. e 6 Trịnh Văn Thịnh (1963) [24] cho biết: bệnh giun đũa thƣờng phổ biến ở gà, giết hại nhiều gà, nhất là khi nuôi gà đàn. Giun đũa tích ở ruột non gây chứng viêm ruột và làm gà ăn kém, gầy, lờ đờ, ủ rũ, tiêu chảy.
Ở nƣớc ta, bệnh làm chết khá nhiều gà con, làm gà mái gầy, bị viêm ruột. Giun có thể làm thủng tổ chức gan và ống dẫn mật. Mổ khám gà chết do bệnh giun đũa thấy xác gầy, lông xù, mào trắng nhợt, ấu trùng gây tổn thƣơng ở niêm mạc ruột, có hiện tƣợng viêm thuỷ thũng, xung huyết, tụ huyết và tế bào thẩm xuất. Những nơi có nhiều ấu trùng ký sinh thì thấy tổ chức liên kết tăng sinh.
Gan thƣờng tụ huyết, tế bào thần kinh và sợi thần kinh ở niêm mạc ruột và tầng cơ bị tổn thƣơng, tế bào thần kinh và nhân đều teo đi (Phan Địch Lân và cs, 2005) [12]. Chẩn đoán bệnh giun đũa ở gà Việc chẩn đoán bệnh giun đũa ở gà có thể dựa vào đặc điểm dịch tễ, triệu chứng lâm sàng của bệnh, xét nghiệm phân và kiểm tra bệnh tích. Cách thức chẩn đoán nhƣ đối với các loài giun tròn khác.