Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm di truyền giống mít cổ loa góp phần phục hồi và phát triển nguồn gen cây ăn quả đặc sản địa phương

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu đặc điểm di truyền giống mít cổ loa góp phần phục hồi và phát triển nguồn gen cây ăn quả, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Tiến Toàn
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Như Toản
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên Cứu Di Truyền Giống Mít Cổ Loa Để Phục Hồi Nguồn Gen Cây Ăn Quả Đặc Sản
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA MÍT
• 1.2. Nguồn gốc và phân bố cây mít
• 1.3. Đặc điểm thực vật học của cây mít
• 1.4. Yêu cầu sinh thái của cây mít
• 1.5. Tình hình nghiên cứu Mít trên thế giới
• 1.6. Nghiên cứu về giá trị sử dụng của Mít
• 1.7. Nghiên cứu về nông học với cây Mít
• 1.8. Nghiên cứu về đa dạng di truyền
• 1.9. Tình hình nghiên cứu mít ở Việt Nam
• 1.10. Nghiên cứu về giá trị sử dụng của cây mít
• 1.11. Nghiên cứu về nông học và đa dạng nguồn gen mít
• 1.12. Tổng quan về các loại chỉ thị phân tử thường được sử dụng
• 1.13. Đặc điểm tự nhiên, xã hội ở khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG II: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đánh giá đặc điểm nông sinh học nguồn gen Mít Cổ Loa và xây dựng bảng mô tả nguồn gen Mít Cổ Loa
• 2.4. Đánh giá mối quan hệ di truyền nguồn gen Mít Cổ Loa bằng kỹ thuật sinh học phân tử ISSR
• 2.5. Đánh giá mối quan hệ di truyền giữa Mít Cổ Loa và một số giống Mít khác
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7. Nghiên cứu đánh giá đặc điểm nông sinh học, xây dựng bảng mô tả nguồn gen Mít Cổ Loa
• 2.8. Phương pháp đánh giá chất lượng quả nguồn gen Mít Cổ Loa
• 2.9. Phương pháp đánh giá mối quan hệ di truyền bằng kỹ thuật sinh học phân tử nguồn gen Mít Cổ Loa và một số giống Mít khác
• 2.10. Xử lý số liệu
• 2.11. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá đặc điểm nông sinh học, xây dựng bảng mô tả nguồn gen của quần thể giống Mít Cổ Loa
• 3.2. Đặc điểm nông sinh học và chất lượng nguồn gen Mít Cổ Loa
• 3.3. Đặc điểm hình thái tán và thân nguồn gen mít Cổ Loa
• 3.4. Đặc điểm hình thái lá và quả nguồn gen mít Cổ Loa
• 3.5. Các thời kỳ ra hoa, quả và chín trong năm của cây Mít Cổ Loa
• 3.6. Đặc điểm múi, hạt của cây Mít Cổ Loa
• 3.7. Đánh giá chất lượng quả Mít Cổ Loa
• 3.8. Xây dựng bảng mô tả giống Mít Cổ Loa
• 3.9. Đa dạng di truyền nguồn gen Mít Cổ Loa bằng ở mức độ phân tử
• 3.10. Sự đa hình sản phẩm PCR khi sử dụng các chỉ thị ISSR khác nhau trên các mẫu Mít Cổ Loa
• 3.11. Mối quan hệ di truyền giữa các cá thể trong quần thể mít Cổ Loa
• 3.12. Đánh giá mối quan hệ di truyền giữa Mít Cổ Loa với các giống mít phổ biến khác bằng giải trình tự hệ gen
• 3.13. So sánh trình tự gen của các mẫu nghiên cứu
• 3.14. Đối chiếu các trình tự nghiên cứu trên ngân hàng gen
• 3.15. Mối quan hệ di truyền giữa các giống mít
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG MÔ TẢ GIỐNG MÍT CỔ LOA
• KẾT QUẢ GIẢI TRÌNH TỰ HỆ GEN LỤC LẠP VÀ GEN NHÂN CỦA 4 GIỐNG MÍT
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH MÍT CỔ LOA

Tóm tắt

I. Đặc điểm di truyền giống mít Cổ Loa

Giống mít Cổ Loa (Artocarpus heterophyllus Lam) là một trong những giống mít đặc sản của Việt Nam, nổi bật với hương vị thơm ngon và giá trị dinh dưỡng cao. Nghiên cứu di truyền giống mít Cổ Loa không chỉ giúp phục hồi nguồn gen mà còn bảo tồn các đặc điểm di truyền quý giá của giống cây này. Việc phân tích di truyền của giống mít Cổ Loa cho thấy sự đa dạng di truyền cao, điều này có thể được chứng minh qua các chỉ thị phân tử như ISSR. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng giống mít Cổ Loa có mối quan hệ di truyền gần gũi với một số giống mít khác, điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển và cải thiện giống cây này trong tương lai. Theo nghiên cứu, việc bảo tồn và phát triển giống mít Cổ Loa không chỉ có ý nghĩa về mặt nông nghiệp mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa và lịch sử của khu vực Cổ Loa.

1.1. Đặc điểm sinh học của giống mít Cổ Loa

Giống mít Cổ Loa có những đặc điểm sinh học nổi bật như chiều cao cây từ 10 đến 20 mét, thân cây to và có đường kính lớn. Lá mít có hình dạng đa dạng, từ hình trứng đến hình thuôn, với màu xanh đậm. Đặc biệt, quả mít Cổ Loa có kích thước lớn, múi dày và hạt nhỏ, tạo nên giá trị thương phẩm cao. Những đặc điểm này không chỉ giúp cây mít Cổ Loa phát triển tốt trong điều kiện khí hậu Việt Nam mà còn tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Việc nghiên cứu và đánh giá các đặc điểm sinh học này là cần thiết để xây dựng các phương pháp bảo tồn và phát triển giống cây này một cách hiệu quả.

1.2. Mối quan hệ di truyền giữa mít Cổ Loa và các giống mít khác

Nghiên cứu mối quan hệ di truyền giữa mít Cổ Loa và các giống mít khác cho thấy sự tương đồng di truyền cao. Sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử, các nhà nghiên cứu đã xác định được rằng mít Cổ Loa có nhiều đặc điểm di truyền tương đồng với các giống mít phổ biến khác như Mít Na và Mít Thái. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nguồn gốc và sự phát triển của giống mít Cổ Loa mà còn mở ra cơ hội cho việc lai tạo và phát triển giống cây mới, có khả năng thích ứng tốt hơn với điều kiện khí hậu và thị trường. Việc bảo tồn và phát triển giống mít Cổ Loa sẽ góp phần quan trọng vào việc duy trì đa dạng sinh học và phát triển nông nghiệp bền vững.

II. Phục hồi nguồn gen cây ăn quả đặc sản

Việc phục hồi nguồn gen cây ăn quả đặc sản như mít Cổ Loa là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Sự đô thị hóa và biến đổi khí hậu đã làm giảm đáng kể diện tích và chất lượng của các giống cây ăn quả truyền thống. Nghiên cứu về phục hồi nguồn gen không chỉ giúp bảo tồn các giống cây quý mà còn tạo ra các giống cây mới có khả năng chống chịu tốt hơn với các điều kiện bất lợi. Các phương pháp như nhân giống vô tính, lai tạo và chọn lọc giống có thể được áp dụng để phục hồi và phát triển nguồn gen mít Cổ Loa. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người nông dân mà còn góp phần bảo tồn văn hóa và lịch sử của khu vực Cổ Loa.

2.1. Các phương pháp phục hồi nguồn gen

Các phương pháp phục hồi nguồn gen cây ăn quả đặc sản bao gồm nhân giống vô tính, lai tạo và chọn lọc giống. Nhân giống vô tính giúp duy trì các đặc điểm di truyền của giống cây, trong khi lai tạo có thể tạo ra các giống cây mới với các đặc tính ưu việt hơn. Chọn lọc giống là quá trình quan trọng để xác định và phát triển các giống cây có khả năng thích ứng tốt với điều kiện khí hậu và thị trường. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp phục hồi và phát triển nguồn gen mít Cổ Loa một cách hiệu quả, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa và lịch sử của khu vực.

2.2. Ý nghĩa của việc phục hồi nguồn gen

Việc phục hồi nguồn gen cây ăn quả đặc sản như mít Cổ Loa có ý nghĩa quan trọng không chỉ về mặt kinh tế mà còn về mặt xã hội và môi trường. Nó giúp bảo tồn đa dạng sinh học, duy trì các giống cây truyền thống và phát triển nông nghiệp bền vững. Hơn nữa, việc phục hồi nguồn gen còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây ăn quả đặc sản, từ đó khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát triển cây trồng. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Mít (Artocarpus heterophyllus Lam) là cây ăn quả nhiệt đới có giá trị kinh tế và văn hóa lâu đời, đặc biệt tại khu vực Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội. Theo ước tính, quần thể Mít Cổ Loa hiện còn khoảng 59 cây cổ thụ từ 50 đến trên 100 năm tuổi, tuy nhiên đang bị thu hẹp do đô thị hóa và thoái hóa sinh học. Mít Cổ Loa không chỉ có giá trị dinh dưỡng cao với hàm lượng đường tổng số từ 20,35 đến 23,1 độ Brix, beta-caroten đạt tới 84,8 µg/100g, mà còn là cây cảnh quan quan trọng trong quy hoạch không gian di tích lịch sử quốc gia Thành Cổ Loa. Nghiên cứu nhằm đánh giá đặc điểm nông sinh học, mức độ đa dạng và mối quan hệ di truyền của quần thể Mít Cổ Loa, phục vụ công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen cây ăn quả đặc sản địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại 7 thôn xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2017 đến 2019. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen quý, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững và bảo vệ giá trị văn hóa lịch sử của khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đa dạng di truyền và sinh học phân tử, trong đó:

• Đa dạng di truyền: Tổng hợp các đặc điểm di truyền trong quần thể, ảnh hưởng đến khả năng thích nghi và phát triển của giống cây.
• Kỹ thuật ISSR (Inter Simple Sequence Repeat): Phương pháp phân tích đa hình DNA dựa trên các đoạn lặp lại đơn giản, cho phép đánh giá mối quan hệ di truyền giữa các cá thể và giống cây.
• Mô hình đánh giá đặc điểm nông sinh học: Bao gồm các chỉ tiêu hình thái, sinh trưởng, phát triển và chất lượng quả theo tiêu chuẩn của The BIOVERSITY INTERNATIONAL (IPGRI, 2000).

Các khái niệm chính bao gồm: đặc điểm hình thái, đa dạng di truyền, chỉ thị phân tử ISSR, bảng mô tả nguồn gen, và mối quan hệ di truyền.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu sơ cấp từ 20 cá thể Mít Cổ Loa tại 7 thôn xã Cổ Loa, kết hợp với 3 giống Mít khác gồm Mít Đồi, Mít Na và Mít Thái. Số liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo khoa học, tài liệu chuyên ngành và khảo sát thực tế.
• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu được chọn ngẫu nhiên có phân tổ, dung lượng mẫu ≥ 30, đảm bảo đại diện cho quần thể nghiên cứu.
• Phân tích nông sinh học: Đo đạc các chỉ tiêu như chiều cao cây, đường kính tán, hình dạng lá, thời kỳ ra hoa, đặc điểm quả và múi, chất lượng quả (độ Brix, hàm lượng vitamin C, beta-caroten, protein, lipit, canxi, sắt).
• Phân tích di truyền phân tử: Sử dụng kỹ thuật ISSR với 8 mồi đa hình để khuếch đại DNA, sản phẩm PCR được điện di trên gel agarose 2%, phân tích đa hình và hệ số tương đồng di truyền theo hệ số Jaccard, xây dựng cây phân nhóm UPGMA.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trong 3 năm (2017-2019), với 3-4 lần điều tra thực địa để thu thập dữ liệu về sinh trưởng, sâu bệnh, thời điểm ra quả và tiêu thụ theo mùa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nông sinh học của Mít Cổ Loa: Quần thể có chiều cao trung bình từ 10-20 m, đường kính thân từ 80-120 cm, tán cây rộng 3,5-6,7 m. Thời gian ra hoa và chín quả phân bố rải rác trong năm, tạo điều kiện cung cấp quả liên tục. Độ Brix của quả dao động từ 20,35 đến 23,1, với beta-caroten trung bình 72,4 µg/100g, cao hơn nhiều so với các giống Mít phổ biến khác. Tỷ lệ phần ăn được đạt trên 50%, múi dài và dày, hạt nhỏ.
2. Đa dạng di truyền trong quần thể Mít Cổ Loa: Kỹ thuật ISSR cho thấy quần thể có mức độ đa hình cao với tổng số băng đa hình đạt khoảng 85%, hệ số tương đồng di truyền trung bình trên 0,85, cho thấy sự tương đồng di truyền cao giữa các cá thể trong quần thể.
3. Mối quan hệ di truyền giữa Mít Cổ Loa và các giống Mít khác: So sánh trình tự gen vùng ITS cho thấy Mít Cổ Loa có sự khác biệt rõ rệt so với giống Mít Ấn Độ và Trung Quốc, nhưng tương đồng cao với các giống Mít phổ biến trong nước như Mít Na, Mít Đồi và Mít Thái.
4. Chất lượng quả và tiềm năng phát triển: Mít Cổ Loa có hàm lượng vitamin C đạt 13,7 mg/100g, protein 0,57-0,97%, lipit và khoáng chất cao, phù hợp cho chế biến và tiêu thụ tươi. Các chỉ tiêu cảm quan được đánh giá cao với điểm trung bình trên 8/10.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể Mít Cổ Loa giữ được đặc điểm nông sinh học và chất lượng quả vượt trội, phù hợp với điều kiện sinh thái đồng bằng sông Hồng. Mức độ đa dạng di truyền cao trong quần thể là cơ sở quan trọng để bảo tồn và phát triển nguồn gen đặc sản này. So sánh với các nghiên cứu về Mít ở Bangladesh và Ấn Độ, Mít Cổ Loa có đặc điểm sinh trưởng và chất lượng quả tương đương hoặc vượt trội, đồng thời có sự khác biệt di truyền rõ ràng so với các giống nhập ngoại, khẳng định giá trị bản địa độc đáo. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố độ Brix, beta-caroten và bản đồ cây phân nhóm UPGMA thể hiện mối quan hệ di truyền giữa các mẫu. Kết quả này góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho việc phục hồi, chọn lọc và nhân giống vô tính Mít Cổ Loa, đồng thời hỗ trợ quy hoạch phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chương trình bảo tồn nguồn gen Mít Cổ Loa: Thiết lập vườn bảo tồn tập trung tại xã Cổ Loa với quy mô khoảng 100 cây, thực hiện nhân giống vô tính từ các cá thể ưu tú, bảo vệ quần thể khỏi tác động đô thị hóa trong vòng 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam phối hợp UBND huyện Đông Anh.
2. Phát triển mô hình sản xuất Mít đặc sản theo hướng hữu cơ: Áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững, sử dụng phân bón hữu cơ và kiểm soát sâu bệnh sinh học nhằm nâng cao năng suất và chất lượng quả, mục tiêu tăng năng suất lên 20% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Hợp tác xã nông nghiệp địa phương.
3. Xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường cho Mít Cổ Loa: Tổ chức các sự kiện quảng bá, xây dựng nhãn hiệu chứng nhận nguồn gốc, phát triển kênh phân phối tại Hà Nội và các tỉnh lân cận trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội phối hợp doanh nghiệp.
4. Nghiên cứu tiếp tục về đa dạng di truyền và chọn tạo giống: Mở rộng nghiên cứu sử dụng kỹ thuật SNP và SSR để đánh giá sâu hơn về cấu trúc di truyền, phục vụ chọn lọc giống ưu việt, dự kiến trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu sinh học phân tử và đại học chuyên ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên sinh học thực nghiệm: Có thể sử dụng dữ liệu về đặc điểm nông sinh học và đa dạng di truyền Mít Cổ Loa làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu liên quan đến bảo tồn nguồn gen và phát triển cây ăn quả đặc sản.
2. Chuyên gia nông nghiệp và cán bộ quản lý nguồn gen: Áp dụng kết quả nghiên cứu trong công tác bảo tồn, nhân giống và phát triển các giống cây ăn quả bản địa, đặc biệt trong quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững.
3. Nông dân và hợp tác xã trồng Mít: Tham khảo các giải pháp canh tác, kỹ thuật nhân giống và quản lý sâu bệnh để nâng cao năng suất và chất lượng quả, đồng thời phát triển kinh tế địa phương.
4. Doanh nghiệp chế biến và phân phối nông sản: Sử dụng thông tin về chất lượng quả và đặc điểm dinh dưỡng để phát triển sản phẩm chế biến từ Mít Cổ Loa, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Câu hỏi thường gặp

1. Mít Cổ Loa có đặc điểm gì nổi bật so với các giống Mít khác?
   Mít Cổ Loa có độ Brix cao từ 20,35 đến 23,1, beta-caroten đạt tới 84,8 µg/100g, múi dày, hạt nhỏ và tỷ lệ phần ăn được trên 50%, đồng thời có mối quan hệ di truyền riêng biệt so với các giống Mít Ấn Độ và Trung Quốc.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá đa dạng di truyền của Mít Cổ Loa?
   Kỹ thuật ISSR được áp dụng với 8 mồi đa hình, cho phép phân tích đa dạng di truyền và xây dựng cây phân nhóm UPGMA, giúp xác định mức độ tương đồng và khác biệt di truyền giữa các cá thể.

3. Làm thế nào để bảo tồn và phát triển nguồn gen Mít Cổ Loa?
   Cần xây dựng vườn bảo tồn tập trung, nhân giống vô tính từ các cây ưu tú, áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững và phát triển thương hiệu sản phẩm đặc sản trong vòng 3-5 năm.

4. Mít Cổ Loa có thể trồng ở những điều kiện sinh thái nào?
   Mít Cổ Loa thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới ẩm, đất phù sa đồng bằng sông Hồng, yêu cầu lượng mưa từ 1000-2400 mm/năm và nhiệt độ trung bình khoảng 25ºC, không chịu được ngập úng kéo dài.

5. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, chọn lọc và nhân giống Mít Cổ Loa, hỗ trợ phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương, đồng thời góp phần bảo vệ giá trị văn hóa lịch sử của khu di tích Thành Cổ Loa.

Kết luận

• Đã xây dựng thành công bảng mô tả đặc điểm nông sinh học và chất lượng quả của quần thể Mít Cổ Loa với các chỉ tiêu cụ thể và tiêu chuẩn quốc tế.
• Kỹ thuật ISSR cho thấy quần thể Mít Cổ Loa có mức độ đa dạng di truyền cao và mối quan hệ di truyền gần gũi trong quần thể, khác biệt so với các giống Mít nhập ngoại.
• Nguồn gen Mít Cổ Loa có tiềm năng phát triển lớn về kinh tế và bảo tồn, phù hợp với điều kiện sinh thái đồng bằng Bắc Bộ.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển và thương hiệu sản phẩm nhằm nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ di tích lịch sử.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đa dạng di truyền bằng các kỹ thuật phân tử hiện đại và mở rộng quy mô bảo tồn trong 3-5 năm tới.

Hành động tiếp theo: Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các đề xuất bảo tồn và phát triển nguồn gen Mít Cổ Loa, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng để nâng cao giá trị sản phẩm đặc sản địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA MÍT 1. Nguồn gốc và phân bố cây mít Cây Mít (Artocarpus heterophyllus Lam) thuộc chi Artocarpus là một thành viên của họ Dâu tằm (Moraceae) được công bố đầu tiên bởi Lamarck. Các tên đồng danh của loài này bao gồm: A.maxiija Blanco, Soccus arboreus major Rumph., Polyphema jaca Lour.

Mít được cho là có nguồn gốc từ những cánh rừng mưa thường xanh ở Tây Ghats của Ấn Độ nằm trong khoảng độ cao từ 400 đến 1200 m so với mực nước biển. Một số tài liệu khác lại cho rằng Mít có nguồn gốc từ Malaysia. Việc thuần hóa diễn ra trong quá khứ xa xôi và Mít được trồng trọt lan rộng khắp Nam và Đông Nam Á cho đến thời kỳ chế độ thuộc địa khi đó nó tiếp tục được giới thiệu sang những nơi khác. Tổng hợp tài liệu về sự phân bố của cây Mít từ các báo cáo đã công bố cho thấy từ 3 quốc gia bản địa Ấn Độ, Bangladesh, Malaysia cây Mít đã được di thực và trồng phổ biến tại 79 quốc gia khác của châu Á, châu Phi, châu Mỹ và châu Đại Dương.

(Haq; 2006)[1] dẫn chiếu Cơ sở dữ liệu ICRAF, Bowe (Pers. Hiện nay cây Mít được trồng phổ biến ở các vùng nhiệt đới châu Á như: Ấn Độ, Bangladesh, Nepal, Srilanca, Campuchia, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Philippines. Ở Úc, Mít được trồng chủ yếu tại các vùng nhiệt đới phía bắc Queensland và xung quanh khu vực Darwin thuộc Lãnh thổ phía Bắc Úc. Cây Mít cũng được tìm thấy trên khắp châu Phi (như ở Cameroon, Uganda, Tanzania, Madagascar, và đảo quốc Mauritius), cũng như ở nhiều nước nhiệt đới Nam và Trung Mỹ như Brazil, Jamaica, Nam Florida.

Quả Mít và các sản phẩm từ Mít là một mặt hàng thực phẩm phổ biến trên khắp các châu lục khi giao thương quốc tế ngày càng mở rộng. Cây Mít có trong đời sống của người dân Việt Nam từ lâu đời gắn liền với lịch sử trên 4000 năm dựng nước và giữ nước, tuy nhiên không có tài liệu luan an 5 nào ghi chép chính xác. Từ thế kỷ 18 quả Mít được nhắc đến gọi là quả Ba la mật trong tác phẩm Vân Đài Loại Ngữ của Lê Quý Đôn (Vân Đài Loại Ngữ, NXB Văn hóa thông tin, H 1995. Đặc điểm thực vật học của cây Mít Đặc điểm thân: Mít là loài cây thân gỗ, kích cỡ thân từ trung bình đến rất to thường có đường kính khoảng 80 - 100 - 120 cm nhưng có thể lớn hơn nhiều ở những cây già.

Chiều cao cây Mít dao động từ 10 - 20 m, đôi khi đạt tới 30 m. Mít có một rễ cọc dài và các rễ bao xung quanh dày đặc. Rễ bao quanh hình nón khi cây còn nhỏ và đạt đường kính từ 3,5 - 6,7 m sau năm năm. Thân cây trở nên tròn và hơi bất cân đối khi cây già tuổi.

Vỏ cây dày ít nứt, màu xám sẫm, có vảy màu nâu xám hoặc xám đen. Các cành nhánh ra từ vị trí thấp trên thân cây với góc từ 30 - 90º. Cành non có lông và có vết vòng của lá kèm (Vũ Công Hậu, 2000)[4]. Đặc điểm lá: Lá Mít là lá đơn mọc cách.

Lá mọc xen kẽ trên cành ngang nhưng có xu hướng xoắn ốc trên các nhánh phía trên với kiểu sắp xếp lá 2/5. Có hiện diện các lá kèm lớn hình trứng đính thành mo ôm cành, dài khoảng 4 -8 cm và rộng 1 - 3 cm, rụng sớm để lại sẹo nhìn rõ trên vỏ thân, cành. Phiến lá dày và có các hình dạng như: trái xoan rộng, hình thuôn, trứng ngược hoặc elip. Lá Mít trên các cành trưởng thành có hình trứng ngược nhiều hơn và lá trên các nhánh chồi non thường có hình thuôn dài và hẹp hơn.

Chiều dài lá biến động từ 7 - 25 cm và rộng từ 3 - 12 cm,cuống lá dài 1 - 2,5cm. Phiến lá dai như da, không lông, cứng ráp và màu xanh đậm sáng phía mặt trên và màu xanh nhạt ở mặt bên dưới, lúc đầu lởm chởm nhưng nhẵn ở mặt dưới. Gân lá xếp hình lông chim thường có khoảng 5 - 12 cặp gân. Gân giữa và gân chính có màu trắng xanh đến vàng nhạt.

Gốc lá có hình nêm hoặc tù ở cuối và toàn bộ lá, nhưng ở cây non mọc từ hạt hình dạng lá không theo quy luật mà thường xẻ 3 thùy. Các phiến lá phẳng, nhăn hoặc với các cạnh lá hướng lên. Đỉnh lá tù, tròn hoặc có đầu ngắn. Từ điểm rộng nhất, lá thon dần đến cuống lá.

Cuống lá có màu xanh đậm, dài từ 1 - 5 cm và có rãnh ở mặt đối diện của cuống (Vũ Công Hậu, 2000)[4]. luan an 6 Đặc điểm cụm hoa và hoa Mít: Mít là loài có hoa đực và hoa cái riêng rẽ cùng mọc trên một cây gọi là đơn tính đồng chu, các cụm hoa đực và hoa cái được sinh ra riêng biệt trên các nách lá, trên thân cây hoặc trên các cành già. Trong một số trường hợp, cụm hoa cũng có thể được sinh ra trên các phần thân ngầm trong đất, tạo ra những quả nhô lên khỏi mặt đất. Một số lượng lớn những hoa riêng lẻ được sinh ra trên một trục thuôn dài hình chùy và tập trung sát nhau thành một cụm hoa hình đuôi sóc, còn được gọi là một bông hoặc một đầu (Vũ Công Hậu, 2000)[4].

Có 3 loại chồi mang hoa, một loại không mang quả vì nó chỉ có hoa đực, hai loại có thể cho quả gồm: chỉ có hoa cái, cả hoa cái và hoa đực. Các chồi chỉ có hoa đực thường xuất hiện trên cành hoặc thân sớm hơn, vào đầu mùa hoa. Chúng xuất hiện và có cấu tạo giống như các búp lộc có màu vàng xanh, nhưng sau đó chúng phát triển thành lá hoặc các nhánh bên. Những chồi hoa đực này mập hơn so với các chồi cuối, đường kính khoảng 0,72 cm.

Chúng cũng chứa ít lá hơn và tạo ra nhiều hoa đực (khoảng ba hoa trên mỗi chồi cụm hoa ở mỗi mùa). Hoa đực bắt đầu nhú ra vào tuần thứ tư sau khi chồi hoa xuất hiện, hoa đực nở trước hoa cái từ 3 - 5 ngày. Chồi cuống hoa cái mập, khỏe hơn nhiều so với những chồi cuống hoa đực hoặc cả hoa đực và cái. Chồi chỉ có hoa cái được sinh ra trên bệ cuống trong khi chồi hoa đực vừa có thể sinh ra trên bệ cuống cũng như trên chồi cuối.

Hoa đực có cuống ngắn hoặc không có cuống nếu sinh ra ở chồi cuối. Các chồi cuối có đường kính khoảng 0,4 cm mọc ra từ 7 đến 8 lá và chỉ sinh ra các hoa đực mọc ở cuối chồi. Một hoa đực được hình thành trên một chồi cuối trong mỗi mùa hoa (Vũ Công Hậu, 2000)[4]. Cụm hoa đực bao phủ dày đặc là những bông hoa đực nhỏ mọc thành bông đuôi sóc.

Cụm hoa đực dài, gồm nhiều hoa, có lông tơ mềm, bao hoa hình ống gồm 2 cánh dính nhau ở đỉnh. Cụm hoa đực cùng với chồi và lá nguyên thủy được bao bọc bởi các lá kèm. Khi chồi phát triển lớn hơn, các lá kèm mở ra để lộ chồi, một lá mới và chùy hoa. Khi xuất hiện, hoa đực dài 3- 3,5 cm và rộng 1,5 cm sau đó nó tăng kích thước, có hình chùy thuôn dài và đạt chiều dài 5 - 10 cm và chiều rộng 2 - 3 cm.

Cụm hoa đực không có lá bắc. luan an 7 Mỗi bông hoa được sinh ra trên một cuống với một vòng thịt màu xanh lá cây ở đỉnh. Hoa đực có thể bất dục hoặc hữu dục. Hoa đực bất dục có một bầu nhụy đặc và hoa đực hữu dục có hình ống và hai thùy.

Một bông hoa đực chứa một chỉ nhị dài (1 - 2 mm) và bốn bao phấn. Chúng được bao bọc trong một bao hoa hình ống dai cứng như da màu xanh lá cây thò ra khỏi ống bao hoa trên bề mặt của cụm hoa. Nhị đầu tiên xuất hiện khoảng 4 - 6 ngày sau khi nở và toàn bộ bề mặt của cụm hoa được bao phủ với những bao phấn màu vàng nhưng không bị bong ra. Các gai hoa đực chuyển dần sang màu đen sau khi nở, do sự phát triển của nấm mốc và rụng ra sau khoảng một tuần (Vũ Công Hậu, 2000)[4].

Cụm hoa cái hình bầu dục mọc ngay trên thân cây hoặc các cành già. Cụm hoa cái dài 4 - 15 cm và thường mọc cách xa cụm hoa đực và ở vị trí thấp hơn các cụm hoa đực. Tuy nhiên quan sát thấy khi cây có độ tuổi già thì cụm hoa cái có xu hướng mọc ở vị trí cao hơn trên các cành già. Hình dạng hoa cái có xu hướng thiên về hình trụ hoặc thuôn hơn hoa đực, có xuất hiện lá bắc, đây là đặc điểm dễ nhận biết khác với cụm hoa đực.

Các hoa cái nhỏ, màu hơi xanh lục mọc thành cụm hoa ngắn với nhiều thịt trên một đế hoa lồi, bầu nhụy thượng. Sau khi thụ phấn chúng phát triển thành quả tụ còn gọi là quả phức có thể rất lớn, gồm nhiều quả bế còn gọi là quả thật hợp thành. Hoa cái có hình ống bao gồm các đoạn tự do khi còn non nhưng hợp nhất ở điểm giữa; bao hoa vây quanh một noãn sào bị nén chặt đếvới đầu cuối được chèn chéo bởi một nhụy hình chùy. Các đầu nhụy khá sắc nhọn và trở nên tù khi quả trưởng thành.

Vòi nhụy thò ra sau 4 - 6 ngày sau khi các mo bao cụm hoa mở ra. Các hoa cái xuất hiện lông tơ tại các vòi nhụy trong vòng 4 đến 6 ngày tiếp theo. Khả năng tiếp nhận phấn của vòi nhụy trong khoảng 28 - 36 giờ (Vũ Công Hậu, 2000)[4]. Các cụm hoa cái mọc đơn lẻ hoặc theo cặp trên chồi cuống hoa hoặc mọc ra khỏi thân cây hoặc các cành nhánh lớn.

Cụm hoa cái có cuống mập hơn so với cụm hoa đực và thường có vòng thịt ở gốc. Hoa đực được sinh ra ở đầu chót chồi lá và trên các chồi cuống hoa mọc ra từ các cành cấp 1 và 2. Khi còn non, các hoa được bao bọc trong những lá mo dày, dai và rụng sớm. luan an 8 Đặc điểm quả Mít: Quả Mít là một quả tụ lớn còn gọi là quả phức màu vàng dài 30 - 100 cm và đường kính 25 - 50 cm, hình trụ tròn đến hình quả lê treo trên một cuống bền chắc.

Bề mặt quả có nhiều gai nhỏ hình chóp nhô ra chính là các đỉnh của quả thật nằm bên trong quả phức. Trừ lớp vỏ gai, phần còn lại của quả Mít hầu như ăn được.