Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược về cây mướp hương 1. Nguồn gốc và phân loại mướp hương Cây mướp (Luffa cylindrical L.), thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae). Trong họ Bầu Bí (Cucurbitaceae) có 6 chi thực vật.
Chi Mướp (Luffa) thuộc tông Sicyoea, gồm có 7 loài: 4 loài địa phương thuộc vùng nhiệt đới khu vực Châu Âu, Châu Á và Châu Phi và 3 loài địa phương thuộc vùng nhiệt đới khu vực Châu Mỹ và Caribe. Các chi cổ sơ nhất tập trung ở đông Hymalaya, Đông và Đông Nam Á [6]. Hai loài mướp chủ yếu của chi Luffa là mướp hương (Luffa cylindrica) và mướp khía (Luffa acutangula) đều thuộc nhóm loài địa phương vùng nhiệt đới khu vực Châu Âu, Châu Á và Châu Phi [48]. Ngoài ra còn có 2 loài hoang dã là L.
Chúng đều là loài thực vật lưỡng bội với bộ nhiễm sắc thể là 26 (n = 13) và là cây giao phấn [34]. Mướp hương có tên khoa học là Luffa cylindrical hay Luffa aegyptiaca. Chúng thường mọc hoang dại ở những vùng từ Miến Điện đến Philipin, từ phía Nam đến Đông Bắc nước Úc và đảo Tahiti ở Thái Bình Dương. Ngày nay, mướp hương được trồng nhiều ở vùng nhiệt đới và dễ trồng tự nhiên không cần bàn tay con người.
Mướp hương là loại rau trồng trong vườn nhà. Những vùng trồng mướp hương là vùng trồng rau quan trọng. Một nguồn tin khác cũng khẳng định mướp hương (Luffa cylindrical) là một trong những cây trồng cổ xưa ở vùng nhiệt đới Á châu và có khả năng được thuần hóa tại Ấn Độ. Nó xuất hiện ở Trung Quốc vào khoảng 600 năm trước công nguyên.
Ngày nay mướp hương được trồng hoặc tự mọc như một cách tự nhiên tại các vùng nhiệt đới trên thế giới [47]. Tại Việt Nam, mướp hương là loại rau dễ trồng, quen thuộc với người dân Việt Nam. Cây mướp được trồng mọi nơi từ Bắc đến Nam, giàn mướp là hình ảnh rất quen thuộc ở nhiều hộ gia đình. Có thể trồng gốc mướp trên bờ ao, làm giàn phía trên mặt ao, có thể tiết kiệm đất, sai quả và đẹp [6].
Theo hệ thống phân loại dưới loài, loài mướp hương còn được chia ra 2 nhóm [48]: Nhóm mướp hương var. aegyptiaca: là cây trồng rộng rãi với các cách trồng khác nhau nhằm sản xuất rau ăn đọt, ăn quả hoặc sản xuất đồ xốp. Nhóm mướp hương var. leiocarpa: là cây hoang dại xuất hiện từ Miến Điện đến Philipin, đến Đông Bắc Châu Úc và đảo Tahiti.
Đặc điểm thực vật học của mướp hương Thân: Tương tự các loài khác trong họ bầu bí, mướp là cây leo thân thảo với tua cuốn không ngắn dưới 15 cm và không dễ bị đứt đôi. Thân có góc cạnh, màu lục nhạt, có nhiều tua cuốn, phân cành mạnh. Thân mướp có thể bò dài hơn 9 m và bám PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 được vào bất cứ vật gì trên lối bò. Trên thân có 5 đường gân chạy dọc và có lông mọc khá tinh tế [77].
Lá: Lá to, mọc xen kẽ trên cây với cuống dài từ 10 - 15 cm, chia 5-7 thùy. Thùy lá có thể phân ra sâu sắc và đột ngột nhọn lên như đỉnh. Lá có màu xanh đậm, xanh hoặc xanh nhạt tùy mỗi giống. Hình dạng lá có thể là hình tròn, hình thận hoặc hình trái tim, bề mặt lá sần sùi, trải rộng, xung quanh lá có răng cưa nhỏ, bề mặt có lông nhám.
Hoa: Hoa mướp hương luôn ở dạng đơn tính cùng gốc (monoecious) nghĩa là trên thân có cả hoa đực và hoa cái. Hoa đực phát theo chùm dạng chùy, có khoảng 4 - 20 bông trên một chùm với cuống dài 12 - 35 cm. Hoa cái cũng mọc ở nách lá như hoa đực nhưng lại mọc đơn lẻ. Hoa cái nở suốt trong ngày với 5 cánh hoa rộng, màu vàng tươi.
Chủ yếu thụ phấn nhờ côn trùng, thời gian thụ phấn thường xảy ra trong khoảng 9 - 10 giờ sáng. Quả: mướp hương có hình elip hoặc hình trụ dài 30 - 60 cm, đường kính từ 10 - 12 cm. Quả có gân nhưng gân quả không dễ thấy và dễ nổi như mướp khía. Chóp quả to nhờ đài hoa lớn rộng ra.
Da quả trơn láng, nhẵn, khi già thì vỏ chuyển sang màu nâu, khô, hơi cứng và giòn, bên trong còn lại toàn xơ và hạt. Quả có mùi thơm thoang thoảng nên có tên gọi là mướp hương [48]. Hạt: Trong quả có rất nhiều hạt. Khung hạt mở rộng có hình trái xoan, lồi 2 mặt.
Hạt có màu hơi đen, nâu, trắng sữa,… có vài giống hạt có mùi thơm. Quanh hạt có cánh màng hẹp nhô lên như đường ngoại biên [77]. Trong mỗi quả chín có từ vài chục tới vài trăm hạt. Khối lượng trung bình 1000 hạt khoảng 88 g [30].
Yêu cầu về điều kiện sinh thái Nhiệt độ Mướp là cây có nguồn gốc ở vùng Nhiệt Đới và Á Nhiệt Đới nên sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ấm áp. Khung nhiệt tối thích của mướp là từ 18 - 30oC. Mướp nảy mầm nhanh ở nhiệt độ 25 - 30ºC. Khi nhiệt độ dưới 10ºC cây sinh trưởng chậm, quá trình thụ phấn thụ tinh bị ảnh hưởng (rụng hoa).
Nhiệt độ thấp kéo dài cây sẽ chết nhưng khi nhiệt độ cao hơn 40ºC, hô hấp lớn hơn quang hợp dẫn đến cây chết. Nhiệt độ ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian ra hoa của cây. Nhiệt độ càng thấp thời gian ra hoa của cây càng kéo dài. Cũng như các cây họ bầu bí, mướp rất mẫn cảm với sương giá đặc biệt là nhiệt độ thấp dưới 0oC.
Vì vậy ở nước ta người dân trồng mướp quanh năm. Ở những vùng cận nhiệt đới cây mướp có thể thích nghi và sinh trưởng tốt vào mùa hè. Ánh sáng Mướp cũng như một số cây trong họ bầu bí là cây ưa ánh sáng nhiều. Khi ánh sáng yếu và thiếu cây sinh trưởng kém phát triển, cây ra hoa muộn và dễ bị rụng, năng PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 suất thấp, chất lượng giảm, hương vị kém.
Mướp yêu cầu cường độ ánh sáng mạnh để sinh trưởng, phát triển và tạo năng suất cao. Do đó không nên trồng mướp với mật độ cao, cây thiếu ánh sáng, sinh trưởng chậm, ra hoa cái chậm và nhanh rụng và sâu, bệnh phát triển. Trong quá trình sinh trưởng, biện pháp kỹ thuật như tỉa lá gốc, các nhánh mọc sát đất để tạo độ thông thoáng cho giàn mướp là rất cần thiết. Đất và dinh dưỡng Mướp có thể trồng được trên nhiều loại đất, nhiều mùn, tầng canh tác dày, giàu dinh dưỡng, giữ ẩm nhưng thoát nước tốt.
Yêu cầu đất có độ pH trung bình 6,0 - 6,7 là thích hợp nhất cho sinh trưởng phát triển của mướp. Cây mướp cũng được trồng trên đất cát hoặc đất sét nếu được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng. Mướp đòi hỏi lượng dinh dưỡng cân đối giữa phân bón hữu cơ và phân vô cơ để sinh trưởng phát triển tốt. Song tùy loại đất sẽ có chế độ dinh dưỡng thích hợp khuyến cáo dùng cho mướp.
Trên thực tế vẫn chưa có nhiều nghiên cứu về chế độ dinh dưỡng, phân bón cho mướp. Tuy nhiên khi trồng mướp trên những chân đất giàu dinh dưỡng và bón đầy đủ phân hữu cơ hoai mục thì yêu cầu về dinh dưỡng của mướp theo khuyến cáo của Robinson và Decker-Walter (1996) [63] là sử dụng phân bón với tỷ lệ N:P:K = 100:50:50 kg/ha. Ẩm độ Mướp có khả năng chịu hạn tốt, nhưng là cây rất mẫn cảm với điều kiện ngập úng. Vì mướp là cây rau có hệ rễ ăn sâu, rộng, nhiều nhánh, có thể hút nước ở tầng đất sâu.
Vì vậy cây cần nhiều nước và phải có hệ thống tưới tiêu nước hợp lý. Khi ruộng mướp bị ngập 4 ngày, cây sẽ bị thay đổi hình thái học của cây. Để đảm bảo cho cây sinh trưởng, phát triển tốt luôn luôn phải cung cấp đủ ẩm cho cây. Mướp là cây ưa ẩm, cây sinh trưởng tốt trong điều kiện ẩm độ 70 - 80%.
Thời kỳ ra quả rộ và quả phát triển yêu cầu độ ẩm cao 80 - 90% vì ở giai đoạn này hàm lượng nước trong thân lá, quả của mướp lên đến trên 90%. Tuy nhiên độ ẩm không khí quá cao lại là điều kiện thích hợp cho sự phát triển bệnh như đốm lá, chết ẻo cây con, bị dòi đục lá gây hại cho mướp. Mướp yêu cầu ẩm độ không khí rất thấp, tương tự như dưa hấu, bầu, bí… là 45 – 55%. Các cây trong họ bầu bí nếu trồng trong điều kiện ẩm độ không khí cao sẽ ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn, thụ tinh của cây và dễ bị sâu bệnh [12].
Giá trị của cây mướp hương Giá trị dịnh dưỡng Mướp cung cấp nhiều chất dinh dưỡng, vitamin và có nhiều tác dụng chữa bệnh đã được khoa học chứng minh và đã qua chứng thực trong dân gian. Trong quả mướp non có 70 - 80% phần ăn được. Giá trị năng lượng xấp xỉ 85 kJ/100g mướp. Theo dinh dưỡng học hiện đại, cứ mỗi 100 g quả mướp có chứa 95,1 g nước, 0,9 g protid, 0,1 g lipid, 3 g glucid, 0,5 g xeluloza, 0,5 g chất tro, 28 mg canxi, 45 mg photpho, 0,8 mg PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 sắt, 160 mcg betacaroten, 0,04 mg vitamin B1, 0,06 mg vitamin B2, 8 mg vitamin C và một số chất như Luffein, Citruline, Cucurbitacin.1 trình bày rõ các thành phần dinh dưỡng có trong 100 g phần ăn được của một số loại rau trong họ bầu bí.
Thành phần dinh dưỡng trong 100g phần ăn được của một số loại rau trong họ bầu bí Chất dinh dưỡng Bí đao Bầu Dưa leo Dưa hấu Mướp Nước (%) 95,1 95,5 93,6 95,5 95,1 Năng lượng (cal.) 14,0 12,0 16,0 15,0 16,0 Chất đạm (g) 0,6 0,3 1,9 1,2 0,9 Chất bột đường (g) 2,9 2,4 3,0 2,5 3,0 Ca (mg) 21,0 26,0 23,0 8,0 28,0 P (mg) 25,0 23,0 27,0 13,0 45,0 Fe (mg) 0,2 0,3 1,0 1,0 0,8 B1 (mg) 0,02 0,01 0,03 0,04 0,04 Vitamin C (mg) 12,0 16,0 5,0 7,0 8,0 Caroten (mg) 0,02 0,01 0,03 0,2 0,32 “Nguồn: Theo bảng thành phần hoá học thức ăn Việt Nam, 1972” Quả mướp có thịt trắng, mềm, vị hơi ngọt, là loại rau quen thuộc trong bữa ăn gia đình. Quả thường dùng để chế biến các món ăn như xào, nấu canh hoặc thái mỏng phơi khô để nấu súp. Quả mướp non ngọt còn có thể ăn tươi như dưa chuột hoặc muối chua. Vỏ quả trong của mướp chỉ ăn được ở giai đoạn đầu phát triển và sẽ trở nên đắng hơn, độc hơn, vỏ trong hóa gỗ khi nó già đi [41].
Ngoài ra, ngọn cây, lá non hoặc nụ hoa mướp cũng được dùng như rau.