Đặt vấn đề Động vật rừng là một trong năm thành phần cấu tạo nên hệ sinh thái rừng (Khí hậu, Đất, Thực vật, Động vật và Vi sinh vật). Do vậy động vật rừng là một trong những thành phần cấu trúc để thực hiện các chức năng vận chuyển vật chất, năng lượng. Động vật rừng còn là nguồn gốc tất cả các loài động vật chăn nuôi hiện nay, nó chứa đựng nguồn gen quý giá mà chúng ta có thể tuyển chọn, lai tạo chúng thành loài vật nuôi có tính kháng bệnh cao, năng suất cao, lại thích nghi với điều kiện khí hậu của từng địa phương. Thú (Mammalia) là lớp động vật có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng, có giá trị kinh tế cao và là đối tượng rất nhạy cảm đối với sự tác động của con người cũng như những biến đổi của môi trường nên chúng thường được ưu tiên quản lý bảo tồn hơn so với các nhóm loài động vật khác.
Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á, được các tổ chức quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao trong đó có khu hệ thú (Mammalia) với 312 loài và phân loài đã được ghi nhận [11]. Tuy nhiên do chiến tranh cùng với sự yếu kém trong công tác quản lý bảo vệ rừng, do nhận thức của con người chưa đầy đủ và việc khai thác sử dụng nguồn tài nguyên rừng không hợp lý nên rừng Việt Nam đã bị tàn phá nghiêm trọng, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp đã làm mất dần nơi cư trú của các loài động vật quý hiếm, nhiều loài đang trong nguy cơ bị tiêu diệt. Nguồn lợi động vật rừng nói chung và thú nói riêng đã và đang bị săn bắn bừa bãi. Mặc dù công tác điều tra khảo sát về thú ở Việt Nam được tiến hành thường xuyên nhưng đến nay vẫn tiếp tục phát hiện nhiều loại thú mới như: Voọc mũi hếch, Sao La, Mang trường sơn…, đặc biệt là các loại thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi., chứng tỏ thú rừng Việt Nam vẫn là một nhóm đối tượng vẫn cần được quan tâm nghiên cứu.
Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu được thành lập từ năm 2001, theo quyết định số 1536/QĐ-UBND ngày 21/09/2001 của UBND tỉnh Tuyên Quang. Ngày e 2 21/07/2008 UBND tỉnh Tuyên Quang ra Quyết định số số 408/QĐ-UBND thành lập Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu trực thuộc Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, với tổng diện tích 58.187 ha, nhằm bảo tồn mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm núi thấp có giá trị đa dạng sinh học cao và đặc trưng cho vùng Đông Bắc, Việt Nam. Khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Mặc dù vậy, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào thông kê các thành phần thú lớn và các loài thú quý hiếm, việc điều tra khảo sát về thú nhỏ ở khu RĐD Cham Chu vẫn còn rất ít.
Các công trình nghiên cứu về thú chủ yếu thống kê thành phần loài sơ bộ chứ chưa đi sâu nghiên cứu các đặc điểm hình thái phân loài, phân bố và sinh học sinh thái của chúng. Đặc biệt, là các loài thú nhỏ như: Thú ăn sâu bọ, thú Gặm nhấm, Dơi. hầu như chưa được nghiên cứu, cũng như chưa nghiên cứu sâu về tình trạng quần thể của các loài có tầm quan trọng bảo tồn cao nhằm đưa ra biện pháp bảo tồn cụ thể còn rất hạn chế. Nguồn lợi thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu đang suy giảm trong khi thiếu những dẫn liệu nghiên cứu có tính hệ thống để đánh giá một cách đúng đắn về nguồn tài nguyên quý giá này nhằm tìm ra nguyên nhân và giải pháp bảo tồn hiệu quả.
Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn và thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu làm cơ sở đề xuất giải pháp bảo tồn” để góp phần đánh giá một cách đầy đủ về khu hệ thú tại khu RĐD Cham Chu, để bổ sung các dẫn liệu về thú của tỉnh Tuyên Quang cũng như tạo cơ sở cho đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài động vật hoang dã trong đó có thú ở khu vực này. Mục đích nghiên cứu Nhằm xác định hiện trạng tài nguyên thú và tình hình quản lý tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Cung cấp những thông tin về tình hình khai thác sử dụng tài nguyên thú ở khu vực nghiên cứu đồng thời đề ra các giải pháp nhằm bảo tồn tài nguyên rừng nói chung và khu hệ thú nói riêng và xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn tài nguyên thú rừng tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được tính đa dạng về thành phần loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu.
Thống kê các loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn nguồn gen. - Phân tích được đặc điểm phân bố sinh cảnh và những yếu tố tác động của con người đến đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. - Phân tích được đặc điểm hiện trạng khu hệ thú, các giá trị bảo tồn nguồn gen, đồng thới đánh giá tình hình khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thú rừng làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Góp phần củng cố phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên, giúp sinh viên vận dụng những kiến thức đã học trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học ngoài thực tế để bảo tồn và phát triển tính đa dạng khu hệ thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ cung cấp thêm một số thông tin, hiện trạng tài nguyên động vật, thực vật nói chung và tài nguyên thú rừng nói riêng, cũng như sự tác động của con người lên môi trường sống của chúng, góp phần cung cấp dữ liệu khoa học, làm cơ sở khoa học cho khu rừng đặc dụng bảo tồn xây dựng các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn cho nhân dân. Đồng thời làm cơ sở xây dựng các phương án quản lý bảo tồn và phát triển các loài thú tại khu rừng đặc dụng Cham Chu, Tuyên Quang. e 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.
Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Thú rừng có vai trò đặc biệt quan trọng trong các hệ sinh thái tự nhiên và đối với con người. Tuy nhiên, do hoạt động khai thác quá mức cùng với các nguyên nhân khác như mất rừng, ô nhiễm môi trường,… mà tài nguyên thú rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng. Tổ chức IUCN đã xây dựng danh lục đỏ các loài nguy cấp quý hiếm trên thế giới và nhiều nước trong đó có Việt Nam cũng đã công bố sách đỏ quốc gia. Việc bảo tồn bền vừng nguồn tài nguyên sinh vật nói chung và tài nguyên thú rừng nói riêng đang trở nên cấp thiết đối với nhân loại.
Chính vì thế mà việc nghiên cứu các khu hệ thú đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước hết sức quan tâm. Nhiều công trình được công bố đã cung cấp những tư liệu quý giá về tài nguyên thú rừng Việt Nam góp phần hoàn thiện danh mục thú quốc gia. Động vật rừng nước ta không những phong phú về số lượng và thành phần loài mà còn có giá trị nhiều mặt như: Giá trị sinh thái, giá trị kinh tế, nghiên cứu khoa học và bảo tồn nguồn gen. Trong thực tiễn, động vật rừng nói chung và thú rừng nói riêng không chỉ có tầm quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế quốc dân mà trong cả đời sống hàng ngày của nhân dân, nó là nguồn gen di truyền vô cùng quý giá mà thiên nhiên phải mất hàng triệu năm hình thành và tích lũy được.
Nếu chúng ta biết quản lý, giám sát để sử dụng một cách bền vững dựa trên cơ sở khoa học, pháp luật thì đây là kho tàng cung cấp các sản phẩm lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, đồng thời đó cũng là cơ sở đảm bảo cho sự phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, du lịch bền vững, là di sản của nền văn hóa bản địa và là nền tảng của y dược truyền thống phương Đông. Có thể khạng định không một loài thú nào tồn tại trong thiên nhiên mà không có ý nghĩa. Với ý nghĩa và giá trị như vậy nhóm động vật này đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm. Trong những năm gần đây tài nguyên thú rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng nguyên nhân chủ yếu là do con người chưa nhận thức hết ý nghĩa, vai trò và e 5 tầm quan trọng của nó.
Để sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên này thì việc nghiên cứu về hiện trạng khu hệ thú, cách quản lý, bảo vệ và phát triển là việc làm cần thiết để từ đó xây dựng phương án quản lý, sử dụng có hiệu quả. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu thú trên thế giới Động vật rừng nói chung và thú rừng nói riêng từ trước tới nay vẫn luôn được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, không ngừng phát hiện ra các loài mới. Sau gần 2 năm thám hiểm khắp rừng già Amazone ở Nam Mỹ để phát hiện ra các loài thú quý hiếm.
Vào cuối 05/2005, nhà động vật học người Hà Lan Marc van Roosmalin đã ghi nhận được 1 loài Khỉ nhỏ thuộc giống Marmouset trong khu rừng cách thành phố Manas của Brazil 300km [23]. Các nhà khoa học thuộc trường đại học quốc gia Colombia gần Peru và các nhà khoa học đã đặt tên cho loài Khỉ mới này là Titi Caqueta. Loài khỉ mới này, thuộc họ Titi, chỉ có kích thước nhỏ như con mèo và có lông màu nâu xám. Chúng có điểm khác biệt với các loài Khỉ Titi khác là chúng không có đốm trắng trên trán.
Loài khỉ mới được phát hiện này chỉ còn khoảng 250 cá thể đang sống trong các khu rừng nhiệt đới Amzone. Nạn chặt phá rừng để lấy đất canh tác nông nghiệp và lấy gỗ củi đã khiến môi trường sống của các loài khỉ Titi Caqueta ngày càng bị thu hẹp [24]. Gần đây các nhà động vật học vừa xác định được một sinh vật giống như Chuột chù, được gọi là Sengi mặt xám, sống ở Tanzania. Đây là phát hiện về một loài thú mới.
Sengi là nhóm những con thú ăn côn trùng nhỏ, có lông, sống trong các cánh rừng.