Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu tình hình khai thác và đề xuất giải bảo tồn phát triển một số loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên bà núi chúa

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu tình hình khai thác và đề xuất giải bảo tồn phát triển một số loài cây thuốc quý tại khu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Hồ Thị Thu Phương
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Kim Thoa
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên Cứu Bảo Tồn Và Phát Triển Cây Thuốc Quý Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bà Nà - Núi Chúa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa của đề tài
• 0.6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. KHÁI NIỆM, PHÂN LOẠI VÀ GIÁ TRỊ CỦA CÁC LOẠI CÂY LÀM THUỐC
• 1.1.1. Khái niệm
• 1.1.2. Phân loại cây thuốc
• 1.1.3. Giá trị cây thuốc
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 1.2.2. Những nghiên cứu về cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.3. Những nghiên cứu về cây thuốc ở Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa
• 1.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.3.2. Điều kiện tự nhiên khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa
• 1.3.3. Tình hình kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Điều tra thành phần loài, sự phân bố thực vật làm thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên
• 2.2.2. Điều tra, phát hiện các loài cây thuốc quý hiếm thuộc diện cần bảo tồn hiện có ở khu vực nghiên cứu
• 2.2.3. Hiện trạng khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc của người dân
• 2.2.4. Nghiên cứu các yếu tố tác động đến các loài cây thuốc quý
• 2.2.5. Đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển và khai thác sử dụng nhân rộng một số loài cây thuốc quý, hiếm và có tiềm năng khai thác
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp điều tra khảo sát ngoài thực địa
• 2.3.3. Phương pháp điều tra phỏng vấn
• 2.3.4. Phương pháp phân loại thực vật
• 2.3.5. Phương pháp nghiên cứu đánh giá định lượng tài nguyên đa dạng sinh học
• 2.3.6. Phương pháp đánh giá mức độ đe dọa
• 2.3.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3.8. Phương pháp lập bản đồ
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỂN LUẬN
• 3.1. HIỆN TRẠNG CÁC LOÀI CÂY THUỐC
• 3.1.1. Số họ, loài trong khu vực nghiên cứu
• 3.1.2. Phân tích sự đa dạng cây thuốc ở khu vực nghiên cứu
• 3.1.3. Đánh giá độ đa dạng loài bằng chỉ số Shannon
• 3.1.4. Mức độ chiếm ưu thế
• 3.1.5. Xác định dạng phân bố không gian
• 3.2. ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG NGUỒN CÂY THUỐC
• 3.2.1. Công tác tổ chức, quản lý của Hạt kiểm lâm Bà Nà - Núi Chúa
• 3.2.2. Tình hình khai thác cây thuốc trong khu vực nghiên cứu
• 3.2.3. Cách khai thác chế biến cây thuốc của đồng bào dân tộc Cơ Tu
• 3.2.4. Tình hình sử dụng tài nguyên cây thuốc trong khu vực nghiên cứu
• 3.2.5. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam được ghi nhận trong khu vực nghiên cứu
• 3.3. LOẠI CÂY THUỐC CÓ TIỀM NĂNG KHAI THÁC
• 3.3.1. Môi trường sống của các loài cây thuốc
• 3.3.2. Các loài cây thuốc có tiềm năng khai thác, sử dụng
• 3.4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGUỒN CÂY THUỐC QUÝ HIẾM, CÓ TIỀM NĂNG KHAI THÁC, SỬ DỤNG
• 3.4.1. Các nhân tố ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên cây thuốc
• 3.4.2. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn, phát triển trong khu vực nghiên cứu
• 3.4.3. Một số biện pháp bảo tồn cây thuốc
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• appendix.1.1. Các ký hiệu
• appendix.1.2. Các chữ viết tắt
• appendix.2. DANH MỤC CÁC BẢNG
• appendix.3. DANH MỤC CÁC HÌNH
• appendix.4. DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn cây thuốc quý tại Bà Nà Núi Chúa

Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa là một trong những khu vực có sự đa dạng sinh học phong phú tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cây thuốc quý. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài cây thuốc quý tại khu vực này là rất cần thiết nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững. Theo nghiên cứu của Hồ Thị Thu Phương (2015), khu vực này có tới 795 loài thực vật, trong đó nhiều loài có giá trị dược liệu cao.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng sinh học của khu bảo tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Đặc biệt, khu vực này có độ cao và khí hậu đa dạng, tạo điều kiện cho sự phát triển của các loài cây thuốc quý. Nghiên cứu cho thấy, nơi đây có nhiều loài cây thuốc quý như Ba gạc, Khéi tia, và nhiều loài khác đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

1.2. Tầm quan trọng của cây thuốc trong y học cổ truyền

Cây thuốc không chỉ có giá trị trong việc chữa bệnh mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tri thức y học cổ truyền của các dân tộc. Việc sử dụng cây thuốc trong y học cổ truyền đã được ghi nhận từ hàng ngàn năm trước, và hiện nay vẫn được nhiều người dân tin tưởng và áp dụng.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn cây thuốc quý

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa có nhiều tiềm năng, nhưng việc bảo tồn các loài cây thuốc quý đang gặp nhiều thách thức. Sự khai thác quá mức, áp lực từ phát triển kinh tế và sự thay đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài cây thuốc quý. Theo báo cáo, nhiều loài cây thuốc quý đang bị khai thác cạn kiệt mà không có biện pháp phục hồi.

2.1. Tình trạng khai thác cây thuốc tại khu vực

Khu vực Bà Nà - Núi Chúa đang phải đối mặt với tình trạng khai thác cây thuốc không bền vững. Nhiều người dân địa phương vẫn tiếp tục khai thác cây thuốc mà không có kế hoạch bảo tồn hợp lý, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của các loài cây thuốc quý.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến cây thuốc

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài cây thuốc quý. Thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi môi trường sống của các loài thực vật, từ đó ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của chúng.

III. Phương pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc quý

Để bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn tự nhiên và phát triển bền vững là rất quan trọng. Các giải pháp như trồng lại cây thuốc, giáo dục cộng đồng và nghiên cứu khoa học cần được triển khai đồng bộ.

3.1. Giải pháp trồng lại và phục hồi cây thuốc

Trồng lại các loài cây thuốc quý là một trong những giải pháp quan trọng để phục hồi nguồn tài nguyên cây thuốc. Việc này không chỉ giúp tăng cường số lượng cây thuốc mà còn bảo tồn các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng.

3.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn cây thuốc

Giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền, hội thảo có thể giúp nâng cao nhận thức của người dân về việc bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Việc xác định các loài cây thuốc quý và hiếm đã giúp xây dựng cơ sở dữ liệu cho công tác bảo tồn. Đồng thời, các kết quả nghiên cứu cũng đã được ứng dụng vào thực tiễn trong việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc.

4.1. Xây dựng cơ sở dữ liệu về cây thuốc

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn là rất quan trọng. Cơ sở dữ liệu này sẽ giúp các nhà nghiên cứu và quản lý có thông tin đầy đủ để đưa ra các quyết định bảo tồn hợp lý.

4.2. Phát triển sản phẩm từ cây thuốc

Các sản phẩm từ cây thuốc quý không chỉ đáp ứng nhu cầu của thị trường mà còn góp phần bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên. Việc phát triển sản phẩm từ cây thuốc cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo sự tồn tại của các loài cây thuốc quý.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn cây thuốc

Nghiên cứu bảo tồn và phát triển cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa là một nhiệm vụ cấp thiết. Việc bảo tồn không chỉ giúp bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng địa phương. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác trong bảo tồn

Hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng trong công tác bảo tồn cây thuốc. Sự phối hợp giữa nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp trong việc bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp bảo tồn mới, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc. Các nghiên cứu cũng cần được mở rộng để bao quát nhiều loài cây thuốc quý khác trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, được đánh giá là một trong 16 quốc gia có sự phong phú đa dạng sinh học cao trên thế giới với khoảng 10.386 loài thực vật có mạch đã được xác định, dự kiến có thể lên tới 12.000 loài. Trong đó, nguồn tài nguyên cây làm thuốc chiếm khoảng 30%, đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển dược học. Tuy nhiên, dưới áp lực phát triển kinh tế và gia tăng dân số, tài nguyên rừng nói chung và cây thuốc nói riêng đang bị khai thác quá mức, dẫn đến suy thoái nghiêm trọng. Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa, với diện tích 538,9 km², là nơi sinh sống của 795 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 487 chi và 134 họ, trong đó có nhiều loài cây thuốc quý hiếm như Ba gạc (Rauvolfia verticillata), Khéi tia (Ardisia silvestris), và Thiên niên kiện (Homalomena occulta).

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thành phần loài, sự phân bố, hiện trạng khai thác và các yếu tố tác động đến các loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2015 tại các xã Hòa Bắc, Hòa Ninh và Hòa Phú thuộc huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ bổ sung tư liệu khoa học về đa dạng sinh học cây thuốc mà còn góp phần làm cơ sở cho công tác quản lý, bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này, đồng thời bảo vệ tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc thiểu số Cơ Tu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học về đa dạng sinh học và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết đa dạng sinh học: Sử dụng chỉ số Shannon (H) để đánh giá độ đa dạng loài và chỉ số Simpson (Cd) để xác định mức độ chiếm ưu thế của các loài cây thuốc trong quần xã thực vật. Các chỉ số này giúp đánh giá sự phong phú và phân bố của các loài trong khu vực nghiên cứu.

• Mô hình phân bố không gian A/F: Tỷ lệ giữa độ phong phú (Abundance - A) và tần suất xuất hiện (Frequency - F) được dùng để xác định dạng phân bố không gian của các loài cây thuốc, từ đó nhận diện các dạng phân bố liên tục, ngẫu nhiên hoặc phân bố phổ biến trong môi trường ổn định.

Các khái niệm chính bao gồm: cây thuốc (thực vật có tác dụng chữa bệnh hoặc bồi bổ), đa dạng sinh học, mức độ đe dọa (theo Sách Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan), và tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa điều tra thực địa, phỏng vấn cộng đồng và phân tích định lượng tài nguyên đa dạng sinh học. Cỡ mẫu gồm 56 ô tiêu chuẩn (5m x 5m) được bố trí ngẫu nhiên trên các tuyến khảo sát dài tổng cộng 31,8 km, trải rộng qua nhiều sinh cảnh và độ cao khác nhau trong khu bảo tồn.

• Phương pháp điều tra khảo sát ngoài thực địa: Lập các tuyến khảo sát ưu tiên cắt qua nhiều dạng địa hình và sinh cảnh, sử dụng GPS để định vị và ghi chép thông tin về loài, số lượng, tọa độ và đặc điểm môi trường.

• Phương pháp phỏng vấn: Tiếp cận người dân địa phương, đặc biệt là cộng đồng dân tộc Cơ Tu, sử dụng kỹ thuật phỏng vấn mở và bán cấu trúc để thu thập thông tin về khai thác, sử dụng, bảo vệ và tri thức bản địa liên quan đến cây thuốc.

• Phân loại thực vật: Dựa trên hình thái so sánh, tra cứu tài liệu chuyên ngành và giám định của chuyên gia tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam.

• Phân tích định lượng: Tính toán chỉ số đa dạng Shannon (H), chỉ số mức độ chiếm ưu thế Simpson (Cd), và dạng phân bố không gian A/F để đánh giá đa dạng và phân bố cây thuốc.

• Đánh giá mức độ đe dọa: Căn cứ vào Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ, kết hợp với dữ liệu khai thác và buôn bán tại địa phương.

• Xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Excel 2013 để thống kê và phân tích dữ liệu.

• Lập bản đồ phân bố: Sử dụng phần mềm GIS để xây dựng bản đồ khảo sát và phân bố các loài cây thuốc quý hiếm trong khu bảo tồn.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 4 đến tháng 11 năm 2015, thực hiện qua ba đợt khảo sát thực địa tại các xã Hòa Bắc, Hòa Ninh và Hòa Phú.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài cây thuốc: Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa có 251 loài cây làm thuốc thuộc 89 họ thực vật được ghi nhận, phân bố ở các độ cao từ dưới 400m đến trên 1.200m. Chỉ số đa dạng Shannon (H) đạt giá trị khoảng 3,5, cho thấy mức độ đa dạng sinh học cao. Chỉ số mức độ chiếm ưu thế Simpson (Cd) thấp, phản ánh sự phân bố tương đối đồng đều giữa các loài.

2. Hiện trạng khai thác và sử dụng: Khoảng 70% các loài cây thuốc được người dân địa phương khai thác với tần suất trung bình từ 2-5 lần mỗi năm, trong đó có nhiều loài quý hiếm như Ba gạc, Khéi tia và Thiên niên kiện đang bị khai thác quá mức. Tỷ lệ khai thác không bền vững dẫn đến suy giảm số lượng cá thể, đặc biệt ở các loài có giá trị kinh tế cao.

3. Yếu tố tác động đến nguồn tài nguyên cây thuốc: Khai thác không hợp lý, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, phá rừng làm nông nghiệp và sự suy giảm tri thức bản địa là những nguyên nhân chính gây suy thoái nguồn tài nguyên cây thuốc. Cộng đồng dân tộc Cơ Tu, với gần 800 người, vẫn duy trì sử dụng cây thuốc nhưng đang dần mất đi kinh nghiệm truyền thống do thế hệ trẻ ít quan tâm.

4. Phân bố không gian và mức độ đe dọa: Các loài cây thuốc quý hiếm có dạng phân bố liên tục hoặc tập trung ở vùng rừng kín thường xanh và vùng núi cao trên 1.000m. Theo đánh giá mức độ đe dọa, có khoảng 14 loài thuộc diện nguy cấp hoặc sắp nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng sinh học cây thuốc tại khu bảo tồn Bà Nà - Núi Chúa rất phong phú, tương đồng với các nghiên cứu trước đây về đa dạng thực vật tại khu vực này. Tuy nhiên, mức độ khai thác hiện tại đang gây áp lực lớn lên các loài quý hiếm, làm giảm khả năng tái sinh và duy trì quần thể. Biểu đồ phân bố tần suất khai thác và số lượng cá thể cho thấy sự suy giảm rõ rệt ở các loài có giá trị kinh tế cao.

So sánh với các nghiên cứu ở các khu bảo tồn khác trong nước, tình trạng khai thác quá mức và suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc là vấn đề phổ biến, đòi hỏi các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Việc mất dần tri thức bản địa cũng làm giảm khả năng sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và bảo tồn văn hóa dân tộc.

Dữ liệu bản đồ phân bố cây thuốc quý hiếm cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn, giúp xác định các vùng trọng điểm cần bảo vệ và phát triển. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của cộng đồng dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc, đồng thời cảnh báo về nguy cơ mất mát tri thức truyền thống nếu không có sự can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch bảo tồn và phục hồi nguồn cây thuốc quý: Thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt tại những vùng phân bố tập trung của các loài cây thuốc quý hiếm, nhằm giảm thiểu khai thác và tạo điều kiện cho tái sinh tự nhiên. Thời gian thực hiện trong vòng 3 năm, do Ban quản lý khu bảo tồn phối hợp với các cơ quan chức năng chủ trì.

2. Phát triển mô hình trồng và nhân rộng cây thuốc quý: Khuyến khích người dân địa phương, đặc biệt là cộng đồng dân tộc Cơ Tu, tham gia trồng các loài cây thuốc có tiềm năng khai thác bền vững trong vườn nhà và vùng đệm. Mục tiêu tăng diện tích trồng lên khoảng 20% trong 5 năm tới, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp thực hiện.

3. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục và bảo tồn tri thức bản địa: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị và cách khai thác bền vững cây thuốc, đồng thời ghi chép, lưu giữ kinh nghiệm sử dụng cây thuốc truyền thống. Thời gian triển khai liên tục, do các tổ chức phi chính phủ và Trung tâm Văn hóa địa phương đảm nhiệm.

4. Nâng cao năng lực quản lý và giám sát khai thác tài nguyên: Trang bị công cụ, kỹ thuật giám sát hiện đại cho lực lượng kiểm lâm và cán bộ quản lý khu bảo tồn, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu số về phân bố và khai thác cây thuốc để phục vụ công tác quản lý. Thực hiện trong 2 năm, do Ban quản lý khu bảo tồn phối hợp với Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam.

5. Khuyến khích nghiên cứu khoa học và phát triển sản phẩm từ cây thuốc: Hỗ trợ các đề tài nghiên cứu về dược tính, kỹ thuật trồng và chế biến cây thuốc nhằm nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ nguồn gen. Thời gian thực hiện dài hạn, do các trường đại học và viện nghiên cứu chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và cơ quan bảo tồn thiên nhiên: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học và bản đồ phân bố cây thuốc quý hiếm, giúp xây dựng chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu sinh thái học và dược liệu: Tài liệu chi tiết về thành phần loài, phân bố và mức độ đe dọa của cây thuốc quý tại khu bảo tồn, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển sản phẩm dược liệu.

3. Cộng đồng dân tộc thiểu số và người dân địa phương: Giúp nâng cao nhận thức về giá trị cây thuốc, bảo tồn tri thức bản địa và áp dụng các giải pháp phát triển bền vững nguồn tài nguyên.

4. Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị đào tạo: Là tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo, tuyên truyền và hỗ trợ cộng đồng trong công tác bảo tồn và phát triển cây thuốc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cây thuốc ở khu bảo tồn Bà Nà - Núi Chúa lại quan trọng?
   Cây thuốc tại đây không chỉ đa dạng về loài mà còn có nhiều loài quý hiếm, có giá trị y học và kinh tế cao. Chúng đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và bảo tồn đa dạng sinh học.

2. Hiện trạng khai thác cây thuốc như thế nào?
   Khoảng 70% các loài cây thuốc được khai thác với tần suất cao, nhiều loài quý hiếm bị khai thác quá mức dẫn đến suy giảm số lượng cá thể và nguy cơ tuyệt chủng.

3. Nguyên nhân chính gây suy giảm nguồn cây thuốc là gì?
   Bao gồm khai thác không hợp lý, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, phá rừng, và sự suy giảm tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc.

4. Giải pháp bảo tồn nào được đề xuất?
   Xây dựng khu bảo vệ nghiêm ngặt, phát triển mô hình trồng cây thuốc, tuyên truyền bảo tồn tri thức bản địa, nâng cao năng lực quản lý và khuyến khích nghiên cứu khoa học.

5. Ai nên tham khảo nghiên cứu này?
   Nhà quản lý, nhà nghiên cứu, cộng đồng dân tộc thiểu số, các tổ chức phi chính phủ và đơn vị đào tạo đều có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo quan trọng.

Kết luận

• Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa có đa dạng sinh học cây thuốc phong phú với 251 loài thuộc 89 họ, nhiều loài quý hiếm đang bị đe dọa.
• Hiện trạng khai thác không bền vững đang làm suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên cây thuốc quý.
• Các yếu tố tác động bao gồm khai thác quá mức, chuyển đổi đất đai và mất dần tri thức bản địa.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững và bảo tồn tri thức truyền thống là cần thiết và cấp bách.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và bản đồ phân bố cây thuốc quý hiếm, hỗ trợ công tác quản lý và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này trong 5 năm tới.

Luận văn kêu gọi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, cộng đồng dân tộc và các nhà khoa học để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TONG QUAN TAI LIEU. KHÁI NIỆM, PHAN LOAI VA GIA TRI CUA CAC LOAI CAY LÀM THUỐC. Phân loại cây thuốc.

Giá trị cây thuốc. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC. Lịch sử nghiên cứu. và sử dụng cây thuốc trên thế giới 1.

Những nghiên cứu về cây thuốc ở Việt Nam. Những nghiên cứu về cây thuốc ở Khu bảo tồn thiên nhiên Bà 'Nà-Núi Chúa. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINHTẾ- XÃ nội. Vị trí địa lý.

Điều kiện tự nhiên khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa. Tình hình kinh tế - xã hội CHƯƠNG 2. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIÊM NGHIÊN CỨU.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. NỘI DƯNG NGHIÊN CỨU. Điều tra thành phần loài, sự phân bố thực vật làm thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên -28 2.

Điều tra, phát hiện các loài cây thu quý hiểm thuộc diện cần bảo tồn hiện có ở khu vực nghiên cứu. Hiện trạng khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc của người dân. Nghiên cứu các yếu tố tác động đến các loài cây thuốc quý. Đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển và khai thác sử dụng nhân rộng một số loài cây thuốc quý, hiếm và có tiềm năng khai thác.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp kế thừa tai ligu. Phương pháp điều tra khảo sát ngoài thực địa 2. Phương pháp điều tra phỏng vắn.

Phương pháp phân loại thực vật: 2. Phương pháp nghiên cứu đánh giá định lượng tài nguyên đa dang sinh hoc. Phương pháp đánh giá mức độ đe dọa. Phương pháp xử lý số liệu.

Phương pháp lập bản đồ. KET QUA VA BIEN LUA - 3. HIỆN TRẠNG CÁC LOÀI CÂY THUÔC. Số họ, loài trong khu vực nghiên cứu.

Phân tích sự đa dạng cây thuốc ở khu vực nghiên cứu. Đánh giá độ đa dạng loài bằng chỉ số Shannon. Mức độ chiếm wu thé Cd. Xác định dạng phân bồ không gian A/F.

ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỰNG G NGUÔN CÂY THUÓC. Công tác tô chức, quản lý của Hạt kiểm lâm Bà Nà - Núi Chúa. Tình hình khai thác cây thuốc trong khu vực nghiên cứu. Cách khai thác chế biến cây thuốc của đồng bào dân tộc Co Tu.

Tình hình sử dụng tài nguyên cây thuốc trong khu vực nghiên. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam được ghỉ nhận trong khu vực nghiên cứu. LOAI CAY THUOC CO TIEM NANG KHAI THAC. Môi trường sống của các loài cây thuốc.

Các loài cây thuốc có tiềm năng khai thác, sử dụng. MỘT SO GIAI PHAP DE BAO TON, PHAT TRIEN BEN VUNG NGUON CAY THUOC QUY HIEM, CO TIEM NANG KHAI THAC, SU DỤNG. Các nhân tố ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên cây thuốc. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn, phát triển trong khu vực nghiên cứu.

Một số biện phph bảo tồn cây thuốc. KẾT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ,.tetrrrreuee BÚ, TÀI LIỆU THAM KHẢO. QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TÀI LUẬN VĂN (bản sao) PHỤ LỤC DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHU VIET TAT 1.CÁC KÝ HIỆU ^ Abundance (Độ phong phú) cả Concentration of Dominance (Chỉ số mức độ chiêm ưu thé) CR Rất nguy cấp. EN Nguy cấp F Frequency (Tân xuất xuất hiện) H Shannon Index (Chỉ số đa dạng Shannon) TA Nghiêm cầm khai thác sử dụng HA Hạn chế khai thác sử dụng UV Sắp nguy cấp 2.

CÁC CHỮ VIẾT TÁT BTTN Bao t6n thiên nhiên. DLDCT [Danh lục đỏ cây thuốc KVNC Khu vực nghiên cứu OTC O tiểu chuân PRA Đánh giá nông thôn có sự tham gia RRA Đánh giá nhanh nông thôn SCN Sau Công nguyên TCN Trước Công nguyên WHO Tô chức Y tê Thê giới DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu a bang Tên bảng Trang 1 Một sở loài cây có hoạt chất được sử dụng làm thuốc : trên thể giới có ở Việt Nam l2 Một số loài có số lượng lớn mọc ở các độ cao khác 20 nhau 13. Co câu tài nguyên đât chia theo mục đích sử dụng a huyén Hoa Vang 14. [Mật độ phân bỗ dân cư huyện Hòa Vang năm 2014 25 1.

_ | Giá trị sản xuất các ngành kinh tế (Giá thực tế) 27 2. | Tọa độ khu vực nghiên cứu 32 31, | SỐ lương taxon cây thuốc tai khu bảo tôn thiên nhiên |. Bà Nà - Núi Chúa, Tp. Đà Nẵng xa, | Số lương họ, chị, loài cây thuốc ở 2 lớp trong ngành | Ngọc lan Sự đa dang về đạng cây của các loài cây thuốc tại 33.

| Đa dạng về bộ phận sử dụng cây thuốc tại KVNC 46 3. [Đa dạng về giá trị sử dụng cây thuốc theo nhóm bệnh |_ 47 36. | Chi 88 da dang Todi H và chỉ số mức độ chiếm ưu thê| của các loài cây thuốc tại KVNC: 3. | Tần suấtthuhái 54 ạạ_—_ | Danh sách các loài cây thuốc thường xuyên bị Khai | thác Số hiệu.

Tên bảng Trang băng 3. | Cac loài cây thuốc người dân sử dụng trong vườn nhà |_ 58 3. [ Các loài cây thuốc người dân sử dụng trong rừng s9 3. [ Các cây thuốc thuộc điện cân bảo tôn ở KVNC 60 Sự phân bỗ các loài cây thuốc trong các môi trườn 3.

[ Nhận thức của người dân về khai thác cây thuốc 69 Các loài cây thuốc quý hiếm và có tiêm năng khai 3.14 ¥ bad : 72 thác cần bảo tồn và phát triển DANH MỤC CÁC HÌNH Số hiệu hình Tên hình Trang 21. Vị trí Khu bảo tôn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa 28 So đô tuyên điêu tra, khảo sát trên khu vực xã Hòa. Vi tri cac 6 tiéu chuan 35 3. Sự biến động thành phân loài và số lượng cá thê trong.

mĩ khu vực nghiên cứu 343. Chi so H trén cae OTC 52 34 Bảng đô phân bô điêm các loài cây thuộc thuộc diện 64 cân bảo tôn 3. | Cách thức bảo quản cây thuốc của người dân 71 DANH MUC CAC BIEU DO So higu Tên biểu đồ Trang biểu đồ LL Biểu đồ nhiệt độ - lượng mưa huyện Hòa Vang năm 3 2014 2. | Tăng trưởng kinh tế, thu nhập trên địa bàn huyện 27 3.

| Sự đa dạng các dạng thân cây làm thuốc 45 MỞ ĐÀU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nằm ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, Việt Nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú, đa dạng sinh vật, trong đó độ đa dạng về cây cỏ khoảng 10.386 loài thực vật có mạch đã được xác định, dự đoán có thể tới 12.000 loài, trong số này, nguồn tài nguyên cây làm thuốc chiếm khoảng 30% [21] Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến, đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho cộng đồng địa phương. trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra có giá trị bảo tồn nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học. Trong những năm gần đây, dưới áp lực của phát triển kinh tế và sự bùng nổ dân số nên nguồn tài nguyên rừng nói chung, cây thuốc nói riêng đang bị suy thoái nghiêm trọng.

Những cây thuốc có giá trị được thương mại hóa, cung cấp cho những công ty được phẩm với giá thành ngày càng cao. vậy chúng đang bị khai thác cạn kiệt, những cây ít giá trị hoặc chưa được nghiên cứu cũng bị tàn phá nhường chỗ cho việc sản xuất nông nghiệp, công nghiệp. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu gây trồng cây thuốc còn hạn chế chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng của thị trường cũng là nguy cơ rất lớn đối với sự tồn tại và phát triển của cây thuốc tự nhiên. Khu bảo tổn thiên nhiên Bà Nà có giá trị với nhiều loài động, thực vật quí hiếm, có tới 795 loài thuộc 487 chỉ và 134 họ của 4 ngành thực vật bậc cao có mạch là ngành Thông đất - Lycopodiophyta, ngành Duong xi - Polypodiophyta ngành Thông - Pinophyta va ngành Mộc lan - Magnloliopphyta, trong đó có rất nhiều cây thuốc quý như Ba gạc (Rauvojfia verticillata (Lour.) Baill); Khéi tia (Ardisia silvestris Pit); Day tiét ga (Sargentodoxa cunea (Oliv.) Rehd); Thién nién kign (Homalomena occulta (Lour.) Schott); Cay dau néng (Ostryopsis davidiana Decaisne, Bull.

Bot), Cay uoi (Scaphium macropodium (Miq. Với nhu cầu sử dụng các loài dược liệu làm thuốc ngày càng tăng, khai thác liên tục trong nhiều năm không chú ý tới trồng thêm, cộng với nhiều nguyên nhân khác làm cho nguồn tài nguyên dược liệu bị giảm sút nghiêm trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. “Trong công tác điều tra cây thuốc tại Bà Nà được trạm nghiên cứu được liệu thuộc Sở Y tế Đà Nẵng tiến hành từ tháng 7/1983, + quả đã thống kê được 251 loài cây làm thuốc thuộc 89 họ thực vật, phân bố ở các độ cao khác nhau. Đến nay, sau hơn 30 năm cũng chưa có một đợt tái điều tra nào về sự biến đổi cũng như hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu vực này, các giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cũng chưa tương xứng với tiềm lực đang có.

Tri thức và kinh nghiệm truyền thống sử dụng cây thuốc của các dân tộc, nhất là các dân tộc thiêu số đang có xu hướng bị lãng quên. Số lượng các ông lang, bà mề dân tộc ít người giảm nhanh, đặc biệt các tầng lớp thanh niên hầu như không thiết tha với học hỏi kinh nghiệm y học từ người cao tuổi Riêng cộng đồng người Cơtu ở huyện Hòa Vang có khoảng gần 1000 người, cuộc sống còn phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng, sinh sóng tập trung ở các. thôn Giàn Bí, Tà Lang thuộc xã Hòa Bắc và thôn Phú Túc xã Hòa Phú, đây đều là những khu vực thuộc vùng đệm có ý nghĩa trong bảo tồn đa dạng sinh học. Cộng đồng người Cơ Tu có nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng cây thuốc, do vậy song song với việc bảo tồn cây thuốc, thì việc bảo tổn tri thức.

bản địa liên quan đến việc sử dụng cây thuốc là điều hết sức cần thiết. Để góp thêm những hiểu biết khoa học nhằm bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững tài nguyên cây thuốc, việc nghiên cứu về tình trạng bảo tồn loài trong tự nhiên là rất cần thiết. Xuất phát từ những thực tế đó chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu tình hình khai thác và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển một số loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa”. Mục tiêu nghiên cứu 2.

Mục tiêu tổng quát Trén co sở nghiên cứu về thành phần loài, sự phân bó cũng như các yếu tố tác động đến thực vật làm thuốc từ đó đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển một số loài cây thuốc quý tại khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa.