Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự phân bố một số loài cây ngập mặn khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn cần giờ thành phố hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự phân bố một số loài cây ngập mặn khu dự trữ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Vũ Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Lê Xuân Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Yếu Tố Môi Trường Đến Phân Bố Cây Ngập Mặn Tại Cần Giờ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt
• Danh mục các hình vẽ, đồ thị
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số yếu tố môi trường chi phối sinh trưởng của rừng ngập mặn
• 1.2. Đặc tính sinh học cây ngập mặn
• 1.3. Hiện trạng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Chế độ thủy triều
• 2.1.3. Hệ thực vật rừng ngập mặn Cần Giờ
• 2.1.4. Vai trò và tiềm năng của RNMCG
• 2.2. Thời gian nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp luận
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đa dạng sinh học khu hệ thực vật RNMCG
• 3.1.1. Đa dạng thành phần loài
• 3.1.2. Đa dạng hệ sinh thái
• 3.2. Ảnh hưởng của địa hình tới sự phát triển cây ngập mặn Cần Giờ
• 3.2.1. Ảnh hưởng của địa hình tới sự phân bố cây ngập mặn Cần Giờ
• 3.2.2. Ảnh hưởng của địa hình tới sinh trưởng cây ngập mặn Cần Giờ
• 3.3. Tác động của độ ngập triều
• 3.4. Tác động của thể nền
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Yếu Tố Môi Trường

Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự phân bố cây ngập mặn tại Cần Giờ là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học. Rừng ngập mặn không chỉ đóng vai trò bảo vệ môi trường mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho con người. Việc hiểu rõ các yếu tố môi trường như độ mặn, chế độ thủy triều và địa hình sẽ giúp xác định được sự phân bố của các loài cây ngập mặn.

1.1. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Cây Ngập Mặn

Cây ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển, cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Nghiên cứu này giúp nâng cao nhận thức về giá trị của rừng ngập mặn và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Về Cây Ngập Mặn

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố của cây ngập mặn tại khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Các Yếu Tố Môi Trường Ảnh Hưởng Đến Cây Ngập Mặn

Các yếu tố môi trường như độ mặn, chế độ thủy triều, và địa hình có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và sinh trưởng của cây ngập mặn. Những yếu tố này không chỉ quyết định sự tồn tại của cây mà còn ảnh hưởng đến đa dạng sinh học trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.

2.1. Độ Mặn Và Ảnh Hưởng Đến Cây Ngập Mặn

Độ mặn là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây ngập mặn. Cây ngập mặn thường phát triển tốt trong khoảng độ mặn từ 10-25‰. Khi độ mặn tăng quá cao, cây sẽ gặp khó khăn trong việc hút nước và có thể chết.

2.2. Chế Độ Thủy Triều Và Sự Phân Bố Cây Ngập Mặn

Chế độ thủy triều ảnh hưởng đến sự phân bố của cây ngập mặn. Biên độ triều cao giúp hệ thống rễ phát triển tốt hơn, trong khi đó, sự thay đổi độ mặn do nước triều cũng là yếu tố giới hạn sự phân bố của cây.

2.3. Địa Hình Và Ảnh Hưởng Đến Cây Ngập Mặn

Địa hình có vai trò quan trọng trong việc xác định nơi sinh trưởng của cây ngập mặn. Các vùng đất bồi tụ thường là nơi lý tưởng cho sự phát triển của cây ngập mặn, trong khi các vùng đất thấp có thể bị ngập úng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Yếu Tố Môi Trường

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập dữ liệu thực địa, phân tích mẫu đất và nước, cũng như khảo sát sự phân bố của các loài cây ngập mặn. Các phương pháp này giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường và sự phát triển của cây ngập mặn.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu Thực Địa

Dữ liệu thực địa được thu thập thông qua các chuyến khảo sát tại khu vực nghiên cứu. Các thông số như độ mặn, độ ngập triều và thành phần đất được ghi nhận để phân tích.

3.2. Phân Tích Mẫu Đất Và Nước

Mẫu đất và nước sẽ được phân tích để xác định các chỉ tiêu hóa học và vật lý. Việc này giúp hiểu rõ hơn về điều kiện môi trường mà cây ngập mặn đang sống.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Cây Ngập Mặn Tại Cần Giờ

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân bố của cây ngập mặn tại Cần Giờ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các yếu tố môi trường. Đặc biệt, độ mặn và chế độ thủy triều là hai yếu tố chính quyết định sự tồn tại và phát triển của các loài cây ngập mặn.

4.1. Đa Dạng Sinh Học Cây Ngập Mặn

Khu vực Cần Giờ có sự đa dạng sinh học cao với nhiều loài cây ngập mặn khác nhau. Sự đa dạng này không chỉ góp phần vào bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn tài nguyên phong phú cho con người.

4.2. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Môi Trường

Các yếu tố như độ mặn, chế độ thủy triều và địa hình đã được xác định là có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và sinh trưởng của cây ngập mặn. Những phát hiện này sẽ là cơ sở cho các biện pháp bảo tồn trong tương lai.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo tồn rừng ngập mặn tại Cần Giờ là rất cần thiết. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ sinh thái này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Cây Ngập Mặn

Bảo tồn cây ngập mặn không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Điều này cũng góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho khu vực.

5.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn

Các biện pháp bảo tồn như trồng rừng, quản lý nguồn nước và giảm thiểu ô nhiễm cần được thực hiện. Việc này sẽ giúp duy trì sự phát triển của cây ngập mặn và bảo vệ hệ sinh thái.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ có tổng diện tích tự nhiên khoảng 73.000 ha, trong đó diện tích mặt nước sông rạch chiếm gần 30% với 21.000 ha, bao gồm 30.958 ha rừng tự nhiên và 21.427,44 ha rừng trồng. Sau khi hứng chịu sự tàn phá nặng nề của chất độc hóa học trong giai đoạn 1964–1972 làm hơn 80% diện tích rừng ngập mặn bị hủy diệt, Cần Giờ đã thực hiện thành công chương trình khôi phục sinh thái từ năm 1978 và được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới vào ngày 21/01/2000. Tuy nhiên, trước các áp lực phát triển kinh tế, đô thị hóa và sự thay đổi chế độ thủy văn từ các công trình thượng nguồn, việc nghiên cứu các nhân tố sinh thái chi phối thảm thực vật trở thành yêu cầu cấp thiết.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ mức độ tác động của các yếu tố môi trường vật lý đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cây ngập mặn ưu thế. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc xác định các nhân tố chi phối chính, đánh giá định lượng phản ứng sinh thái của từng loài và đề xuất căn cứ khoa học cho công tác quy hoạch, phục hồi rừng phòng hộ bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ, tập trung chuyên sâu tại Tiểu khu 20 dọc sông Đồng Tranh trong thời gian 12 tháng (từ tháng 11/2012 đến tháng 11/2013).

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chức năng phòng hộ bờ biển, chắn sóng và bảo vệ hạ tầng. Điển hình trong cơn bão Linda năm 1997, dải rừng phục hồi tốt đã giúp giảm thiểu thiệt hại xuống chỉ còn 30% so với mức tàn phá của trận bão năm 1981 khi thảm rừng chưa kịp phát triển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết sinh thái học hệ sinh thái vùng bờ ngập triều kết hợp với lý thuyết diễn thế sinh thái rừng ngập mặn nhiệt đới. Hệ thống khái niệm chính bao gồm: nhóm cây ngập mặn thực thụ với 37 loài trên cả nước, nhóm cây ngập mặn gia nhập, biên độ chịu mặn tối ưu (dao động từ 10‰ đến 25‰) và các dạng lập địa ngập triều đặc trưng.

Mô hình nghiên cứu thiết lập mối tương quan đa biến giữa ba nhóm yếu tố môi trường nền tảng gồm địa hình vi mô (biến thiên cao độ từ 0 m đến 2 m), chế độ ngập triều (chu kỳ ngập và biên độ triều 2 m đến 4 m), đặc tính thể nền (hệ số oxy hóa khử Eh dưới -200 mV ở trạng thái yếm khí và pH đất từ 5,0 đến 7,0) với các chỉ số cấu trúc lâm phần như mật độ cá thể, chiều cao vút ngọn, đường kính thân ngang ngực và đường kính tán lá của các loài ưu thế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài tích hợp giữa tài liệu thứ cấp về bản đồ địa hình, diễn biến xâm nhập mặn sông Soài Rạp – Lòng Tàu và dữ liệu thực địa đo đạc trực tiếp.

Phương pháp chọn mẫu được tiến hành theo tuyến điều tra cắt ngang đại diện tại Tiểu khu 20. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 9 ô tiêu chuẩn kích thước 10 m x 10 m (diện tích 100 m² mỗi ô, tổng diện tích điều tra 900 m²) được bố trí trên 3 trạng thái rừng: rừng Đước đôi trồng thuần loại, rừng Mắm trắng tự nhiên và rừng hỗn giao. Trên mỗi trạng thái rừng, 3 ô tiêu chuẩn được thiết lập tại các cự ly cách bờ sông Đồng Tranh lần lượt là 5 m, 25 m và 50 m nhằm phản ánh chính xác gradient ngập triều. Thể nền đất được khảo sát bằng ống khoan chuyên dụng sâu 1,5 m đường kính 8 cm, lấy mẫu đất tại hai tầng phát sinh 0–20 cm và 50–70 cm để phân tích màu sắc theo bảng Munsell, độ thành thục và thành phần cấp hạt qua sàng rây 2 mm.

Lý do lựa chọn phương pháp tuyến điều tra kết hợp ô tiêu chuẩn định vị theo khoảng cách bờ sông là nhằm cô lập tác động của các biến số môi trường, từ đó so sánh chuẩn xác sự thích nghi hình thái của cây ngập mặn theo từng cấp địa hình và thời gian ngập triều.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khu hệ thực vật Cần Giờ ghi nhận mức độ đa dạng cao với 182 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 128 chi và 57 họ (ngành Dương xỉ có 6 loài, ngành Mộc lan có 176 loài). Trong đó, có 36 loài cây ngập mặn chủ yếu, 46 loài tham gia và 100 loài nhập cư. Các họ giữ vai trò cấu trúc quan trọng nhất gồm Họ Đước (Rhizophoraceae), Họ Mắm (Avicenniaceae) và Họ Bần (Sonneratiaceae).

Thứ hai, cấu trúc lâm phần có sự phân hóa sâu sắc giữa rừng trồng và rừng tự nhiên. Rừng Đước đôi trồng giai đoạn 1978–1982 (tuổi 31–35 năm) có mật độ rất cao đạt 2.783 thân/ha, cấu trúc đơn tầng, tán khép kín khiến hệ rễ chống kém phát triển. Ngược lại, rừng Mắm trắng tái sinh tự nhiên đạt mật độ 2.434 thân/ha, phân cành sớm, tán rộng và cấu trúc phân tầng rõ rệt cùng tầng cây tái sinh phong phú.

Thứ ba, chế độ ngập triều và cao độ địa hình là nhân tố quyết định quy luật phân bố không gian. Tại đai ngập sâu ven sông (cao độ dưới 0,5 m ngập 1–2 lần/ngày), loài tiên phong Mắm trắng (Avicennia alba) và Bần trắng (Sonneratia alba) chiếm ưu thế tuyệt đối. Ở thềm địa hình trung bình (cao độ 0,5–1,0 m ngập theo chu kỳ tháng), rừng Đước đôi (Rhizophora apiculata) và Dà quánh (Ceriops decandra) phát triển ổn định nhất. Ở độ cao trên 1,5 m chỉ ngập khi triều cường, thảm thực vật chuyển dần sang quần xã Giá (Excoecaria agallocha) và Chà là (Phoenix paludosa).

Thứ tư, thể nền đất phèn tiềm tàng chiếm 27.280 ha ở vùng trũng với hàm lượng sét và thịt từ 85% đến 95%, nhiều bùn nhão phù hợp cho Mắm; trong khi diện tích đất phèn mặn chặt cứng 4.780 ha (tỷ lệ sét thịt 94%–95%) tạo nền móng vững chắc cho sinh khối rừng Đước.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố phân tầng của thực vật Cần Giờ phản ánh cơ chế thích nghi sinh học đối với áp suất thẩm thấu và tình trạng yếm khí của đất. Độ mặn nước mặt biến thiên mạnh từ 8–13‰ ở phía Bắc lên 24–30‰ ở vùng cửa biển, kết hợp với biên độ bán nhật triều từ 2 m đến 4 m tạo ra các vi môi trường sinh thái đặc thù. Loài Mắm trắng thích nghi với bùn lỏng và sóng gió nhờ hệ rễ thở hướng thiên với mật độ 14–16 lỗ vỏ/cm² cùng cơ chế bài tiết muối qua lá. Đước đôi phát triển hệ rễ chân nôm có 5–10 lỗ vỏ/cm² để vừa hút oxy vừa lọc muối qua màng rễ.

Dữ liệu sinh trưởng có thể được trực quan hóa tối ưu qua biểu đồ phân bố đường kính thân theo cấp tuổi và bảng ma trận đối sánh giữa 5 cấp độ ngập triều với năng suất sinh khối. Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình sinh thái học vùng bờ, đồng thời chứng minh hiệu quả phòng hộ vượt trội của rừng Cần Giờ khi giúp giảm bồi lắng luồng tàu cảng Sài Gòn từ 425.000 m³ (năm 1980 với độ che phủ 17%) xuống còn 252.000 m³ (năm 1998 khi rừng che phủ trên 60%), tiết kiệm từ 16 đến 24 tỷ đồng chi phí nạo vét luồng lạch mỗi năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thực hiện điều chỉnh mật độ lâm phần rừng Đước trồng: Ban Quản lý Rừng phòng hộ Cần Giờ cần tiến hành tỉa thưa kỹ thuật có kiểm soát giai đoạn 2024–2026, giảm mật độ từ 2.783 thân/ha xuống mức tối ưu khoảng 1.500–1.800 thân/ha nhằm mở rộng không gian dinh dưỡng, kích thích hệ thống rễ chân nôm phát triển to khỏe và nâng cao 25% khả năng chống chịu sóng gió.

Chuyển đổi cơ cấu loài từ độc canh sang rừng hỗn loài đa tầng: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn TP.HCM cùng Chi cục Kiểm lâm cần áp dụng quy trình trồng bổ sung các loài bản địa như Dà quánh (Ceriops decandra), Cóc trắng (Lumnitzera racemosa) và Xu ổi (Xylocarpus granatum) vào các khoảng trống tán rừng Đước, nâng tỷ lệ hỗn giao đạt 30%–40% diện tích trước năm 2030 để tăng cường tính đa dạng sinh thái.

Thiết lập hệ thống trạm quan trắc tự động về độ mặn và ngập triều: Sở Tài nguyên và Môi trường TP.HCM cần triển khai lắp đặt 12 trạm đo tự động liên tục trên hệ thống sông Đồng Tranh, Lòng Tàu và Soài Rạp đến năm 2027, theo dõi chặt chẽ ngưỡng dao động mặn (duy trì mức 10–25‰) và ảnh hưởng của quy trình xả nước từ hồ thủy điện Trị An.

Tôn trọng quy luật diễn thế tự nhiên trên các bãi bồi mới: Ngừng triệt để việc trồng cưỡng bức cây Đưng hoặc Đước trên các bãi bùn lỏng mới bồi tụ ven sông, chuyển giao 100% diện tích bãi bồi cho quá trình khoanh nuôi tái sinh tự nhiên bằng loài tiên phong Mắm trắng, giúp đảm bảo tỷ lệ sống trên 90% và tiết kiệm toàn bộ kinh phí đầu tư cây giống ban đầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Ban Quản lý Rừng phòng hộ và Chi cục Kiểm lâm: Sử dụng làm tài liệu kỹ thuật cốt lõi để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững 10 năm, tối ưu hóa các biện pháp lâm sinh cho 24 tiểu khu với hơn 52.000 ha đất lâm nghiệp.

Cơ quan quản lý Tài nguyên - Môi trường và Biến đổi khí hậu: Tham khảo dữ liệu nền tảng về khả năng cố định bùn cát (giảm 252.000 m³ bồi lắng lòng sông) để tính toán giá trị dịch vụ hệ sinh thái và hoạch định chiến lược công trình xanh thích ứng với nước biển dâng.

Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Môi trường/Lâm nghiệp: Khai thác khung phương pháp luận nghiên cứu tuyến mặt cắt ngang, quy trình khảo sát 9 ô tiêu chuẩn và kỹ thuật mô tả phẫu diện đất phục vụ các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học ngập mặn.

Các tổ chức phát triển Dự án Tín chỉ Carbon và Du lịch sinh thái: Vận dụng số liệu sinh khối, mật độ và cấu trúc loài rừng ngập mặn hơn 30 năm tuổi để tính toán trữ lượng hấp thụ khí nhà kính và thiết kế các tuyến du lịch trải nghiệm học thuật đạt chuẩn quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao không nên trồng rừng nhân tạo bằng cây Đước trên các bãi bồi mới ven sông Cần Giờ? Bãi bồi mới có thể nền bùn lỏng ngập triều sâu từ 1–2 lần/ngày. Cây Đước non đưa vào trồng tại đây thường bị hàu hà bám dày đặc làm gãy đổ và chết dần. Thực tế kiểm chứng hơn 95% bãi bồi Cần Giờ tự tái sinh Mắm trắng thành công mà không tốn chi phí trồng mới.

Chế độ thủy triều ảnh hưởng như thế nào đến khả năng hô hấp của hệ rễ cây ngập mặn? Biên độ triều 2–4 m gây ra hiện tượng yếm khí ngập nước kéo dài với chỉ số Eh dưới -200 mV. Cây Mắm thích nghi bằng hệ rễ thở dựng đứng chứa 14–16 lỗ vỏ/cm², trong khi cây Đước dùng rễ chống có 5–10 lỗ vỏ/cm² để lấy oxy trực tiếp khi triều rút.

Độ mặn của nước mặt tại Cần Giờ phân hóa theo không gian và thời gian như thế nào? Độ mặn Cần Giờ chia làm 3 vùng rõ rệt: phía Bắc từ 8–13‰, khu vực giữa từ 13–14‰ và ven biển từ 24–30‰. Vào mùa khô (tháng 4), nước biển lấn sâu làm độ mặn tăng cao; vào mùa mưa (tháng 9–10), lưu lượng nước ngọt thượng nguồn đẩy lùi ranh mặn ra biển.

Rừng ngập mặn Cần Giờ mang lại giá trị kinh tế trực tiếp nào thông qua chức năng phòng hộ luồng hàng hải? Rừng ngập mặn giúp giảm động năng dòng chảy và giữ lại bùn cát ven bờ. Khi độ che phủ rừng đạt trên 60%, khối lượng nạo vét luồng tàu vào cảng Sài Gòn giảm mạnh từ 425.000 m³ xuống 252.000 m³, giúp ngân sách tiết kiệm từ 16 đến 24 tỷ đồng mỗi năm.

Cấu trúc tầng tán của rừng Đước trồng và rừng Mắm tự nhiên khác nhau ở điểm nào? Rừng Đước trồng 31–35 năm tuổi có cấu trúc thuần loại đồng tuổi, mật độ dày 2.783 thân/ha và chỉ có duy nhất một tầng tán trên cao. Ngược lại, rừng Mắm tự nhiên mật độ 2.434 thân/ha có cấu trúc phân tầng rõ rệt gồm tầng tán cây gỗ và tầng cây bụi tái sinh.

Kết luận

• Xác lập hệ thống dữ liệu khoa học định lượng về ảnh hưởng của 3 nhân tố môi trường then chốt (địa hình 5 cấp cao độ, chế độ bán nhật triều 2–4 m, thể nền đất phèn mặn) đến 182 loài thực vật tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ.
• Khẳng định quy luật phân bố tự nhiên: Mắm trắng giữ vai trò tiên phong cố định bãi bồi ven sông, trong khi Đước đôi chiếm ưu thế sinh khối ở thềm ngập triều trung bình ổn định.
• Chỉ rõ hạn chế của mô hình rừng Đước trồng thuần loại mật độ cao (2.783 thân/ha) và chứng minh tính ưu việt của quá trình khoanh nuôi tái sinh tự nhiên trên đất bãi bồi.
• Đề ra lộ trình giải pháp kỹ thuật giai đoạn 2024–2030 tập trung vào tỉa thưa điều tiết mật độ, đa dạng hóa loài bản địa và quan trắc diễn biến mặn tự động.
• Kêu gọi các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp ứng dụng kết quả luận văn vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển các dự án bể hấp thụ carbon rừng ngập mặn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương này trình bày tổng quan về một số yếu tố môi trường có ảnh hưởng đến sự phân bố của cây ngập mặn cũng như đặc điểm sinh học của một số loài cây ngập mặn chiếm ưu thế tại RNMCG. Địa điểm, thời gian, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Nội dung của chương: giới thiệu về khu vực nghiên cứu, phạm vi, đối tượng nghiên cứu cũng như các phương pháp sử dụng trong đề tài.

Kết quả nghiên cứu. Trên cơ sở kết quả điều tra thực địa, cùng với việc phân tích các kết quả nghiên cứu thu thập được, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố độ ngập triều, địa hình, thể nền đến sự phân bố cây ngập mặn khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ Phần Kết luận 5 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Một số yếu tố môi trƣờng chi phối sinh trƣởng của rừng ngập mặn Theo cơ sở sinh thái học, các yếu tố môi trường là các thực thể hay hiện tượng tự nhiên cấu trúc nên môi trường. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng ngập mặn, thành phần và phân bố các loài cây và các kiểu sinh trưởng của các sinh vật rừng ngập mặn phụ thuộc nhiều vào 8 yếu tố môi trường đó là địa lý ven biển, khí hậu, thủy triều, sóng và dòng chảy, độ mặn, độ oxy hòa tan, đất và các chất dinh dưỡng.

Khí hậu Nhiệt độ, ánh sáng, lượng mưa và gió ảnh hưởng mạnh đến hệ sinh thái rừng ngập mặn. Đây không những là những yếu tố ảnh hưởng lên sự sinh trưởng và phát triển của thực vật mà còn là nguyên nhân gây ảnh hưởng đến các yếu tố vật lý khác như đất, nước. Nhiệt độ không khí có ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của cây rừng ngập mặn. Cây ngập mặn không chịu được lạnh.

Càng xa xích đạo nhiệt độ càng thấp dần nên rừng ngập mặn cũng kém phát triển. Ngoài ra, nhiệt độ nước biển cũng ảnh hưởng đến sự xuất hiện của loài cây rừng ngập mặn. Lượng mưa chi phối sự phân bố và phân vùng của thực vật dọc theo ven biển. Cây rừng ngập mặn không phụ thuộc hoàn toàn vào lượng mưa vì chúng có tuyến tiết muối và cơ chế hút nước ngọt.

Tuy nhiên nước mưa cũng ảnh hưởng đến rừng ngập mặn thông qua việc vận chuyển phù sa, bùn và làm giảm độ mặn của lớp đất mặt. Ngoài ra, lượng mưa còn ảnh hưởng đến các yếu tố khác như nhiệt độ không khí, nhiệt độ nước, độ mặn nước ngầm, độ 6 mặn lớp đất mặt có ảnh hưởng đến cây rừng ngập mặn. Gió ảnh hưởng đến sự bốc thoát hơi nước của cây rừng ngập mặn và làm giảm nhiệt độ không khí. Cây rừng ngập mặn còn nhờ gió để thụ phấn một số loài cây.

Cùng với nước triều, gió đã góp phần vào sự phân bố và tái sinh tự nhiên của cây rừng ngập mặn. Cường độ của gió bão tác động trực tiếp lên hệ sinh thái cây rừng ngập mặn, tùy theo mức độ thiệt hại như rụng lá, gãy cành nhánh đến việc gãy đổ trên diện rộng và sau cùng là gây thiệt hại từng phần của hệ sinh thái. Ngoài ra, gió bão cũng thường gây sóng to, mưa lớn làm nước biển dâng cao, gây xói lở bờ biển, bờ sông, tàn phá rừng ngập mặn ở cửa sông. Thủy triều Ở vùng ven biển, thủy triều xác định đến sự phân bố của cây rừng ngập mặn.

Biên độ triều là yếu tố ảnh hưởng nhiều đến hệ thống rễ cây rừng ngập mặn, ở những nơi có biên độ triều cao thì hệ thống rễ chân nôm phát triển vì đây là loại rễ thích nghi với biên độ triều rộng. Thay đổi độ mặn do nước triều là một trong các yếu tố giới hạn sự phân bố cây rừng ngập mặn. Nước triều vận chuyển oxy hòa tan đến hệ thống rễ của cây rừng và tái chế lại các chất dinh dưỡng trong hệ sinh thái. Ngoài ra, thủy triều còn dọn CO2 tích lũy, độc tố, mảnh vụn hữu cơ và giữ vững độ mặn của nước.

Sự phát tán, phân bố và việc đem trái giống thành công cũng bị ảnh hưởng một phần bởi thủy triều.Đất Đất của rừng ngập mặn thường do bồi tụ của các con sông từ thượng nguồn chảy đến. Thường là đất phù sa có pha sét và cát. Trong rừng ngập mặn thường có những vùng đất mới bồi tụ, đây là nhóm đất mới chưa phát triển, tiếp đến là nhóm đất phát triển hơn thường xuất hiện một số loài của chi Đước hay Mắm. Độ mặn Độ mặn là một trong những nhân tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, tỉ lệ sống của loài cây và phân bố rừng ngập mặn và liên 7 quan đến áp suất thẩm thấu.

Khi độ mặn tăng lên thì cũng có sự tăng tương ứng về áp suất thẩm thấu và làm cho sự hút nước của rễ cây khó khăn hơn. Cây rừng ngập mặn thường sinh trưởng phát triển tốt nơi có nồng độ muối từ 10 – 25‰. Mỗi loài cây rừng ngập mặn có biên độ mặn khác nhau, nếu trong điều kiện độ mặn thích hợp với một loài nào đó thì nó sẽ sinh trưởng và phát triển mạnh, nếu độ mặn quá cao sẽ làm cây sinh trưởng chậm lại và có khi chết. Độ chua của đất pH Độ chua của đất ảnh hưởng đến sự biến đổi hóa học của hầu hết các chất dinh dưỡng và sự hiện diện của chúng đến cây rừng.

Hầu hết, đất rừng ngập mặn được coi là có tính đệm tốt với pH từ 6 – 7 nhưng cũng có nơi xuống đến 5. Thế oxy hóa khử (Eh) Đặc điểm oxy hóa khử trong đất rừng ngập mặn có liên quan đến quá trình ngập triều, thành phần cấp hạt và hàm lượng chất hữu cơ trong đất. Đất rừng ngập mặn thường bị ngập úng vì thế đất bị yếm khí, quá trình phân hủy của các vi khuẩn xảy ra, qua đó lượng oxy giảm. Thế oxy hóa khử (Eh) của đất yếm khí là thường dưới - 200mV, trong khi đất thoáng khí thì Eh thường trên +300mV.

Khi Eh = 0 thì đất đó được coi là yếm khí. Các yếu tố môi trường tác động lên đời sống của cá thể, quần thể, quần xã…không phải đơn lẻ mà là một tổ hợp, đồng thời. Tuy nhiên, trong nghiên cứu để làm sáng tỏ bản chất của các yếu tố, phải nghiên cứu riêng rẽ từng yếu tố một bằng cách cô lập ảnh hưởng của các yếu tố khác trên cơ sở duy trì các yếu tố khác ở trạng thái ổn định trong tiến trình nghiên cứu. Trong phạm vi luận văn, kết quả nghiên cứu tác động của các yếu tố địa hình, chế độ triều, độ mặn đất tới sự phát triển của CNM tại RNMCG được tác giả trình bày chi tiết tại phần nội dung của luận văn này.

Đặc tính sinh học cây ngập mặn Do đặc điểm sống trong môi trường ngập nước, yếm khí, đất bùn, độ mặn cao, sóng gió nhiều… nên cây rừng ngập mặn phải thích nghi với các điều kiện bất lợi để tồn tại. Để thích ứng với điều kiện đất bị yếm khí trong 8 khi triều ngập và để đứng vững trên nền đất không ổn định, hệ rễ của cây rừng ngập mặn có các dạng sau: rễ hình tia như Mắm (Avicennia spp.); gốc bạnh to gồm có Trang (Kandelia candel), Sú (Aegiceras corniculatum), Dà quánh (Ceriops tagal); rễ chân nôm, rễ chống như Đước, Đưng (Rhizophora spp. ngoài tác dụng làm giá đỡ cho cây, còn là cơ quan thu nhận không khí cho phần trong đất vì trên rễ có nhiều lỗ vỏ trung bình 5-10 lỗ vỏ/cm2 (Phan Nguyên Hồng, 1991); rễ bạnh vè như Cui (Heritiera littoralis), Vẹt dù (Bruguiera gymnorrhira); rễ đâm ngược từ mặt đất nên như cây Bần (Sonneratia spp.) Ngoài ra còn có nhiệm vụ hô hấp và trên bề mặt của rễ có số lượng lỗ vỏ lớn: ở chi mắm trung bình 14-16 lỗ vỏ/cm2, chi bần 9-11 lỗ vỏ/cm2(Phan Nguyên Hồng, 1999). Cũng do sống trong điều kiện môi trường có độ mặn thay đổi và cao, vì vậy một số cây ngập mặn có cơ chế điều chỉnh nồng độ muối trong cây để tồn tại và phát triển như: • Bài tiết muối: Một số loài như Sú (Aegiceras spp.), Mắm (Avicennia spp,), Ôrô (Acanthus spp.) có thể thích nghi với điều kiện này do bài tiết muối qua tuyến muối trong lá.

• Giữ muối: Lượng muối dư được giữ trong không bào bài tiết muối rồi thải qua lá rụng, như Mắm (Avicennia spp. • Cân bằng tiềm năng thẩm thấu: Cây ngập mặn có thể tích lũy trọng lượng phân tử carbonhydrat thấp hơn thế năng thẩm thấu và như vậy cây có thể hấp thu nước từ môi trường mặn. • Loại trừ muối: Tính chất vật lý này nhằm ngăn cản muối vào trong xylem của rễ bằng cơ chế bơm qua màng như Trang (Kandelia candel), Cóc vàng (Lumnitzera racemosa), Sú (Aegiceras spp. Do sống trong môi trường khắc nghiệt, dưới tác dụng của sóng và nền đất không ổn định, tỉ lệ sống không cao nên cây rừng ngập mặn có các đặc điểm để tái sinh như: 9  “Hiện tượng sinh con”.

Một đặc điểm đặc biệt của các loài cây ngập mặn là có hiện tượng sinh con. Hạt của các loài này nảy mầm sau khi chín và không có thời kỳ nghỉ (Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Hoàng Trí, Nguyễn bảo Khanh , 1984, Phan Nguyên Hồng, Hoàng Thị Sản, 1986; Tulyathorn 1989) ngay ở trên cây mẹ, tạo ra cây con nối liền với quả gọi là trụ mầm. Kích thước và độ dài của trụ mầm ở các loài cây khác nhau, nhưng đều có dạng thuôn, phần bụng hơi phình to, sau nhọn dần, trù loài vẹt có hình trụ có cạnh đều, hơi nhọn hai đầu. Trụ dài nên nó dễ dàng nổi trên mặt nước và phát tán, dễ cắm xuống đất và hướng ngọn lên trên rồi phát triển rễ nhanh chóng.

Các loài thuộc chi mắm và sú cũng còn có hiện tượng sinh con kín, hạt cũng nảy mầm trên cây mẹ nhưng trụ mầm nằm kín trong vỏ quả, không ló ra ngoài.  Tính thích nghi của các loài không có trụ mầm: Như cây Cui (Heritiera littoralis) sản xuất trái to bao bọc bằng lớp vỏ cứng, lớp vỏ này không thấm nước làm như chiếc phao. Cây Giá, Tra lâm vồ thì trong trái có nhiều hạt. Đặc điểm của một số loài cây ngập mặn:  Avicennia alba Blume, Tên tiếng Việt: Mắm trắng (Hình 1.

Mắm trắng 10 Đặc điểm hình thái: Cây gỗ lớn cao tới 20m có có rễ thở phát triển. Vỏ cây màu nâu tối, tán rộng ưa sáng. Lá hình mũi mác, mặt dưới có màu trắng sáng. Hoa rất nhỏ (đường kính 5mm) màu vàng cam tập trung thành chùm, phía cuối có phần phụ ngắn hoặc chồi tận cùng.

Trục hoa dài hơn so với mắm biển.