Nghiên cứu ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh thừa thiên huế

Nghiên cứu tác động của chuyển đổi đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình tại miền núi Thừa Thiên Huế. Phân tích sâu về kinh tế và xã hội.

• Tác giả: Phạm Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Nam Thắng
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm - Đại Học Huế
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Quá Trình Chuyển Đổi Sử Dụng Đất Lâm Nghiệp Đến Sinh Kế Hộ Gia Đình Ở Miền Núi Tỉnh Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm liên quan
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của chuyển tiếp rừng và khung sinh kế bền vững
• 1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.3.1. Các công trình nghiên cứu về chuyển tiếp rừng và sinh kế trên thế giới
• 1.3.2. Các công trình nghiên cứu về chuyển tiếp rừng và sinh kế tại Việt Nam
• 1.3.3. Lịch sử sử dụng đất lâm nghiệp và các chính sách liên quan tại Việt Nam và Thừa Thiên Huế
• 1.3.4. Các công trình nghiên cứu về chuyển tiếp rừng và sinh kế tại Thừa Thiên Huế
• 1.4. Nhận xét chung về tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Phạm vi nghiên cứu
• 2.1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Tiêu chí chọn điểm nghiên cứu
• 2.3.2. Cách tiếp cận của luận án
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN VỀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA HUYỆN NAM ĐÔNG VÀ A LƯỚI
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.1.3. Thuận lợi và khó khăn của điều kiện kinh tế xã hội tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. THÔNG TIN CHUNG CỦA 4 XÃ NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Sơ lược về lịch sử hình thành của các xã nghiên cứu
• 3.2.2. Thông tin cơ bản của 4 xã nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT LÂM NGHIỆP TẠI ĐỊA HUYỆN NAM ĐÔNG VÀ A LƯỚI
• 4.1.1. Thực trạng sử dụng đất huyện Nam Đông và A Lưới
• 4.1.2. Thực trạng quản lý sử dụng đất lâm nghiệp tại huyện Nam Đông và A Lưới
• 4.1.3. Thực trạng sử dụng đất của các hộ gia đình tại các xã nghiên cứu
• 4.2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN RỪNG TRỒNG KEO HỘ GIA ĐÌNH TẠI CÁC XÃ NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Quá trình hình thành và phát triển rừng trồng keo hộ gia đình
• 4.2.2. Tình hình sinh trưởng rừng trồng keo hộ gia đình
• 4.3. SỰ THAY ĐỔI SỬ DỤNG ĐẤT LÂM NGHIỆP TẠI ĐỊA HUYỆN NAM ĐÔNG VÀ A LƯỚI
• 4.3.1. Thực trạng chuyển đổi hiện trạng rừng huyện Nam Đông và A Lưới giai đoạn 2005-2020
• 4.3.2. Thực trạng chuyển đổi diện tích 3 loại rừng huyện Nam Đông và A Lưới giai đoạn 2006-2020
• 4.3.3. Thực trạng chuyển đổi sử dụng đất của hộ gia đình tại Nam Đông và A Lưới
• 4.3.4. Nguy cơ chuyển đổi trái phép rừng tự nhiên để trồng rừng hộ gia đình
• 4.4. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THAY ĐỔI DIỆN TÍCH ĐẤT LÂM NGHIỆP HUYỆN NAM ĐÔNG VÀ A LƯỚI GIAI ĐOẠN 2005-2020
• 4.4.1. Ảnh hưởng của việc thực thi chính sách đến thay đổi sử dụng đất lâm nghiệp
• 4.4.2. Ảnh hưởng của sự gia tăng giá trị kinh tế rừng trồng và sự thay đổi kinh tế thị trường
• 4.4.3. Ảnh hưởng của nguồn lực sinh kế hộ gia đình đến sự thay đổi sử dụng đất hộ gia đình
• 4.5. ẢNH HƯỞNG CỦA SỰ CHUYỂN ĐỔI SỬ DỤNG ĐẤT LÂM NGHIỆP ĐẾN SINH KẾ HỘ GIA ĐÌNH
• 4.5.1. Ảnh hưởng đến sự thay đổi cơ cấu thu nhập của hộ gia đình
• 4.5.2. Ảnh hưởng đến sự thay đổi chiến lược sinh kế của hộ gia đình
• 4.5.3. Ảnh hưởng đến sự thay đổi các hoạt động sinh kế dựa vào rừng tự nhiên
• 4.5.4. Ảnh hưởng đến sự thay đổi tri thức bản địa của người dân tộc thiểu số trong quản lý, sử dụng rừng
• 4.6. CÁC GIẢI PHÁP GÓP PHẦN QUẢN LÝ SỬ DỤNG ĐẤT LÂM NGHIỆP, QUẢN LÝ BẢO VỆ RỪNG HIỆU QUẢ VÀ CẢI THIỆN SINH KẾ HỘ GIA ĐÌNH
• 4.6.1. Cơ sở khoa học của giải pháp
• 4.6.2. Giải pháp về cơ chế chính sách
• 4.6.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý sử dụng đất lâm nghiệp, quản lý bảo vệ rừng
• 4.6.4. Giải pháp cải thiện sinh kế hộ gia đình
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Chuyển Đổi Đất Lâm Nghiệp Tổng Quan Tại Huế 55 ký tự

Chuyển đổi đất lâm nghiệp là một chủ đề nóng, đặc biệt ở các khu vực miền núi như Thừa Thiên Huế. Quá trình này, từ rừng tự nhiên sang rừng trồng hoặc mục đích sử dụng khác, ảnh hưởng sâu sắc đến sinh kế hộ gia đình. Việt Nam đã trải qua giai đoạn chuyển tiếp rừng, từ nạn phá rừng nghiêm trọng đến nỗ lực phục hồi. Hiện nay, diện tích rừng trồng quy mô hộ gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc tăng tỷ lệ che phủ rừng. Tuy nhiên, việc chuyển đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt đối với những người dân phụ thuộc vào rừng để sinh sống. Theo nghiên cứu, ở nhiều tỉnh của Việt Nam, một trong những nguyên nhân chính gây mất rừng và suy thoái rừng là do việc lấn chiếm rừng, chặt phá rừng để sản xuất nông nghiệp, phát triển rừng trồng keo, cây công nghiệp, khai thác gỗ nhiên liệu và khai thác gỗ bất hợp pháp do hậu quả của tình trạng quá đông dân cư và các hoạt động sinh kế dựa vào rừng của người dân địa phương [41], [42], [43], [57]. Cần có những giải pháp hài hòa để bảo vệ rừng và đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân.

1.1. Định Nghĩa và Bối Cảnh Chuyển Đổi Đất Lâm Nghiệp

Chuyển đổi đất lâm nghiệp là sự thay đổi mục đích sử dụng đất từ đất lâm nghiệp sang các mục đích khác, ví dụ như đất nông nghiệp, đất ở hoặc đất phi nông nghiệp. Quá trình này thường liên quan đến sự thay đổi về tài nguyên rừng, dịch vụ hệ sinh thái và sinh kế của người dân địa phương. Bối cảnh chuyển đổi đất diễn ra phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như chính sách, kinh tế, xã hội và môi trường. Việc hiểu rõ định nghĩa và bối cảnh là bước đầu tiên để đánh giá tác động của chuyển đổi đất lâm nghiệp.

1.2. Vai Trò Của Hộ Gia Đình Trong Phát Triển Rừng Trồng

Hộ gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển rừng trồng, đặc biệt là rừng trồng keo. Họ không chỉ là lực lượng sản xuất chính mà còn là những người trực tiếp hưởng lợi từ rừng trồng. Tuy nhiên, việc phát triển rừng trồng cũng có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sinh kế và môi trường nếu không được quản lý một cách bền vững. Các diện tích rừng trồng quy mô hộ gia đình được xem là nhân tố chính trong việc tăng tỷ lệ che phủ rừng ở Việt Nam [93]. Hộ gia đình đã tích cực tham gia vào trồng cây và hiện kiểm soát khoảng 70% diện tích rừng trồng cả nước [140], trong đó rừng trồng keo hiện chiếm hơn 40% [130].

II. Thách Thức Ảnh Hưởng Kinh Tế Đến Sinh Kế Tại Huế 58 ký tự

Việc chuyển đổi đất lâm nghiệp không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến kinh tế hộ gia đình. Mặc dù rừng trồng có thể mang lại thu nhập ổn định, nhưng nó cũng có thể làm mất đi nguồn thu từ các hoạt động sinh kế truyền thống dựa vào rừng tự nhiên. Sự phụ thuộc vào một loại cây trồng duy nhất (keo) cũng tạo ra rủi ro lớn cho sinh kế của người dân. Bên cạnh đó, việc phát triển rừng trồng có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận đất và thu nhập giữa các nhóm hộ gia đình (hộ người kinh và DTTS; hộ nghèo/cận nghèo và không nghèo) [156], [130]. Cần có các giải pháp đa dạng hóa sinh kế để giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng thích ứng cho người dân địa phương.

2.1. Mất Cân Bằng Cơ Cấu Thu Nhập Hộ Gia Đình Nông Thôn

Chuyển đổi đất làm thay đổi cơ cấu thu nhập của hộ gia đình, thường là giảm thu nhập từ các hoạt động nông nghiệp truyền thống và tăng thu nhập từ rừng trồng. Tuy nhiên, sự thay đổi này có thể không đồng đều giữa các hộ gia đình, đặc biệt là giữa các nhóm dân tộc và nhóm kinh tế. Hoạt động trồng rừng trên địa bàn càng phát triển, diện tích rừng trồng càng tăng thì diện tích đất canh tác nông nghiệp của địa phương càng giảm vì phần lớn rừng được trồng trên đất có khả năng canh tác nông nghiệp của địa phương. Chính điều này đã khiến cho đất đai ở địa phương sử dụng không hiệu quả [66], [67].

2.2. Rủi Ro Từ Sự Phụ Thuộc Vào Rừng Trồng Keo

Sự phụ thuộc quá lớn vào rừng trồng keo tạo ra rủi ro lớn cho sinh kế của người dân, đặc biệt khi giá keo biến động hoặc khi gặp phải các vấn đề về dịch bệnh. Để giảm thiểu rủi ro, cần khuyến khích đa dạng hóa sinh kế thông qua các hoạt động như phát triển du lịch sinh thái, trồng xen canh các loại cây khác hoặc chăn nuôi.

III. Giải Pháp Quản Lý Đất Bền Vững Tại Thừa Thiên Huế 59 ký tự

Để giải quyết các thách thức liên quan đến chuyển đổi đất lâm nghiệp, cần có một hệ thống quản lý đất đai bền vững, dựa trên sự tham gia của cộng đồng và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Quản lý đất đai bền vững cần đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường. Việc này cũng cần có các giải pháp cải thiện sinh kế hộ gia đình một cách hiệu quả. Theo Quỹ bảo vệ và phát triển rừng tỉnh Thừa Thiên Huế, tính riêng trong 5 năm từ 2010 đến 2015 huyện Nam Đông có 678,90 ha rừng bị mất và 359,29 ha rừng bị suy thoái, huyện A Lưới có 1.271,01 ha bị mất và 508,18 ha suy thoái rừng. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều diện tích rừng tại hai huyện này có khả năng mất rừng cao với khoảng 8.988 ha tại huyện A Lưới và 5.304 ha tại huyện Nam Đông, chiếm khoảng 11,4% diện tích rừng tự nhiên tại đây [172].

3.1. Chính Sách Đất Đai Phù Hợp Với Sinh Kế Cộng Đồng

Cần xây dựng các chính sách đất đai phù hợp với sinh kế cộng đồng, đảm bảo quyền sử dụng đất của người dân và khuyến khích các hoạt động sử dụng đất bền vững. Chính sách cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định và chia sẻ lợi ích từ tài nguyên rừng. Việc thực hiện các chính sách giao đất lâm nghiệp không có rừng cho các hộ gia đình để trồng rừng (từ 1995) và giao rừng tự nhiên cho nhóm hộ, cộng đồng quản lý (từ 2003) đã xúc tiến việc trao quyền cho người dân địa phương trong quản lý rừng với hi vọng có thể dẫn đến quản lý rừng và đất rừng bền vững [61].

3.2. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Đất Cho Cán Bộ và Người Dân

Nâng cao năng lực quản lý đất cho cả cán bộ và người dân thông qua các chương trình đào tạo và tập huấn. Cần trang bị cho người dân kiến thức về sử dụng đất bền vững, quản lý rừng và bảo vệ môi trường. Song song đó, cần bồi dưỡng cho cán bộ các kỹ năng về quy hoạch sử dụng đất, giám sát và đánh giá.

IV. Ứng Dụng Mô Hình Sinh Kế Bền Vững Tại Thừa Thiên Huế 58 ký tự

Việc áp dụng các mô hình sinh kế bền vững là chìa khóa để giải quyết vấn đề chuyển đổi đất lâm nghiệp và đảm bảo cuộc sống của người dân. Các mô hình này cần dựa trên việc khai thác hợp lý tài nguyên rừng, kết hợp với các hoạt động kinh tế khác như du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ hoặc phát triển các sản phẩm thủ công truyền thống. Đặc biệt, các hộ nghèo và DTTS vẫn dựa vào rừng để kiếm sống thông qua các hoạt động như trồng trọt và thu hái LSNG [60]. Trong bối cảnh bùng nổ rừng trồng, người dân địa phương tìm mọi cách để có được đất, kể cả lấn chiếm rừng tự nhiên để chuyển sang trồng rừng [151], [157]. Điều này gây áp lực rất lớn trong công tác quản lý sử dụng đất lâm nghiệp, đặc biệt là bảo tồn rừng tự nhiên.

4.1. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Cộng Đồng

Phát triển du lịch sinh thái gắn với cộng đồng là một giải pháp tiềm năng, giúp tạo ra thu nhập cho người dân đồng thời bảo vệ tài nguyên rừng. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, dựa trên văn hóa và tri thức bản địa của người dân địa phương. Cùng với đó, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quản lý và vận hành các hoạt động du lịch.

4.2. Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp Hữu Cơ

Hỗ trợ người dân phát triển nông nghiệp hữu cơ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và tạo ra các sản phẩm có giá trị cao. Cần cung cấp cho người dân kiến thức và kỹ thuật về nông nghiệp hữu cơ, đồng thời hỗ trợ họ trong việc tiếp cận thị trường. Cần xây dựng các chuỗi giá trị liên kết giữa người sản xuất và người tiêu dùng để đảm bảo lợi ích cho cả hai bên.

V. Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý Đất Tại Thừa Thiên Huế 59 ký tự

Nghiên cứu này cung cấp những đánh giá quan trọng về tác động của chuyển đổi đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình tại Thừa Thiên Huế. Cần có sự điều chỉnh trong chính sách để đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Những giải pháp cần chú trọng đến việc trao quyền cho người dân địa phương và khuyến khích họ tham gia vào quá trình quản lý tài nguyên rừng. Các huyện Nam Đông và A Lưới là hai huyện có tỷ lệ lớn người dân tộc thiểu số (DTTS) Cơ tu, Paco, Tà ôi, Pahy…sinh sống (A Lưới: 77,5%; Nam Đông: trên 70%), phần còn lại là người Kinh [81], [87]. Rừng đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động sinh kế của người dân địa phương thông qua việc thu hái lâm sản ngoài gỗ (LSNG), khai thác gỗ và canh tác trên đất lâm nghiệp. Đặc biệt, các hộ nghèo và DTTS vẫn dựa vào rừng để kiếm sống thông qua các hoạt động như trồng trọt và thu hái LSNG

5.1. Tăng Cường Giám Sát Chuyển Đổi Đất Lâm Nghiệp

Cần tăng cường giám sát quá trình chuyển đổi đất lâm nghiệp để đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật và giảm thiểu các tác động tiêu cực. Sử dụng công nghệ thông tin và hệ thống định vị vệ tinh (GPS) để theo dõi sự thay đổi về diện tích và mục đích sử dụng đất. Thiết lập cơ chế phản hồi từ cộng đồng để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm.

5.2. Xây Dựng Cơ Chế Chia Sẻ Lợi Ích Công Bằng

Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng từ tài nguyên rừng giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Cần đảm bảo rằng người dân địa phương được hưởng lợi từ các hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên rừng, đồng thời khuyến khích họ tham gia vào công tác bảo vệ rừng.

VI. Tương Lai Phát Triển Bền Vững Ở Thừa Thiên Huế 56 ký tự

Để đạt được sự phát triển bền vững ở Thừa Thiên Huế, cần có một tầm nhìn dài hạn và sự cam kết của tất cả các bên liên quan. Chuyển đổi đất lâm nghiệp cần được quản lý một cách khoa học và minh bạch, đảm bảo lợi ích của cả cộng đồng và môi trường. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tác động của chuyển đổi đất lâm nghiệp để đưa ra các quyết định chính sách phù hợp. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan và áp dụng lý thuyết Chuyển tiếp rừng kết hợp với Khung sinh kế bền vững để phân tích tác động qua lại giữa chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp, sinh kế và tài nguyên rừng tại địa phương. Từ đó bổ sung vào phương pháp luận nghiên cứu, đánh giá quản lý sử dụng đất lâm nghiệp và sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế, góp phần làm cơ sở để mở rộng áp dụng cho khu vực miền núi của các tỉnh miền Trung.

6.1. Nghiên Cứu Thêm Về Tác Động Dài Hạn

Tiếp tục nghiên cứu về tác động dài hạn của chuyển đổi đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình, môi trường và đa dạng sinh học. Đặc biệt, cần đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên rừng và sinh kế của người dân. Sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính để thu thập thông tin toàn diện.

6.2. Thúc Đẩy Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Thúc đẩy sự hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương. Cần xây dựng các cơ chế đối thoại và tham vấn để đảm bảo rằng tất cả các bên đều có tiếng nói trong quá trình ra quyết định.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp với đề tài "Nghiên cứu ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Phạm Thị Phương Thảo, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Nam Thắng và TS. Nguyễn Thị Hồng Mai tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Huế (chuyên ngành Lâm sinh, mã số 9620205).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình chuyển tiếp rừng (Forest transition) tại Việt Nam diễn ra từ đầu những năm 1990 khi tỷ lệ che phủ rừng tăng từ mức đáy 22% năm 1983 lên 42,02% vào năm 2022 (tương đương 13.108 ha đất có rừng đủ tiêu chuẩn). Tuy nhiên, chất lượng rừng tự nhiên tiếp tục suy thoái, và sự gia tăng diện tích che phủ chủ yếu dựa vào rừng trồng quy mô hộ gia đình (chiếm khoảng 70% diện tích rừng trồng toàn quốc, trong đó rừng keo chiếm trên 40%).

Tại hai huyện miền núi Nam Đông và A Lưới thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế, diện tích đất lâm nghiệp chiếm tỷ lệ áp đảo (Nam Đông: 85,95%; A Lưới: 89,44%) với tỷ lệ che phủ rừng cao (lần lượt là 83,3% và 75,04%). Dù các chính sách giao đất giao rừng và các dự án phát triển rừng trồng (như Chương trình 327, Dự án Đa dạng hóa Nông nghiệp, Dự án WB3, Dự án 417) đã thúc đẩy mở rộng diện tích cây nhập nội, thực tế giai đoạn 2010–2015 ghi nhận Nam Đông mất 678,90 ha rừng và suy thoái 359,29 ha; A Lưới mất 1.271,01 ha và suy thoái 508,18 ha. Nguy cơ mất rừng tự nhiên tại hai địa bàn này vẫn ở mức cao (khoảng 14.292 ha, chiếm 11,4% diện tích rừng tự nhiên).

Sự bùng nổ của thị trường gỗ keo từ đầu thập niên 2000 tạo động lực kinh tế mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng chuyển đổi đất nông nghiệp, nương rẫy, vườn hộ và thậm chí lấn chiếm rừng tự nhiên sang trồng keo. Quá trình này đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của hệ sinh thái rừng tự nhiên, làm suy giảm diện tích sản xuất cây lương thực truyền thống, đồng thời làm nảy sinh nguy cơ gia tăng bất bình đẳng về tiếp cận đất đai và thu nhập giữa các nhóm dân tộc (Kinh và các dân tộc thiểu số như Cơ tu, Pa cô, Tà ôi, Pa hy) cũng như giữa các nhóm kinh tế (hộ nghèo/cận nghèo và hộ không nghèo). Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống về tác động qua lại giữa chuyển đổi đất lâm nghiệp và sinh kế hộ gia đình miền núi trở thành một yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu chung: Phân tích quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp nhằm cung cấp tài liệu về chuyển tiếp rừng ở quy mô địa phương; đánh giá ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi này đến sinh kế hộ gia đình; từ đó đề xuất các giải pháp góp phần quản lý, sử dụng đất lâm nghiệp hợp lý và phát triển bền vững sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự chuyển đổi này tại miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế.
   • Phân tích ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế.
   • Đề xuất các giải pháp sử dụng đất lâm nghiệp và quản lý bảo vệ rừng hiệu quả, đồng thời cải thiện sinh kế của người dân địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp (trọng tâm là chuyển đổi sang rừng trồng keo hộ gia đình), các nhân tố tác động (chính sách, thị trường, nguồn lực sinh kế) và các khía cạnh sinh kế của hộ gia đình (cơ cấu thu nhập, chiến lược sinh kế, hoạt động dựa vào rừng tự nhiên, tri thức bản địa).
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại hai huyện miền núi Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, với 4 xã nghiên cứu điển hình:
  • Huyện Nam Đông: Xã Thượng Lộ (xã khu vực II - khó khăn, đa số là đồng bào dân tộc thiểu số Cơ tu) và xã Hương Phú (xã khu vực I - bước đầu phát triển, đa số là người Kinh).
  • Huyện A Lưới: Xã Hồng Hạ (xã khu vực II - khó khăn, đa số là đồng bào dân tộc thiểu số Pa cô, Cơ tu, Tà ôi) và xã Hương Phong (xã khu vực I - bước đầu phát triển, đa số là người Kinh).
• Phạm vi thời gian: Tập trung phân tích dữ liệu biến động sử dụng đất và kinh tế - xã hội giai đoạn 2005–2020, kết hợp chuỗi dữ liệu diễn biến rừng và chính sách từ 2006 đến 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn đã có

• Về lý thuyết Chuyển tiếp rừng (Forest transition): Khởi xướng bởi Mather (1992), bổ sung bởi Mather & Needle (1998), Rudel và cộng sự (2000, 2005) với hai con đường kinh điển: (1) Con đường phát triển kinh tế (công nghiệp hóa rút lao động nông nghiệp khỏi đất đai, dẫn đến phục hồi rừng tự nhiên); (2) Con đường khan hiếm tài nguyên rừng (giá lâm sản tăng cao kích thích chính sách trồng và bảo vệ rừng). Lambin & Meyfroidt (2010) đã bổ sung thêm 3 con đường: (3) Toàn cầu hóa; (4) Chính sách lâm nghiệp quốc gia; (5) Vai trò của nông hộ nhỏ và thâm canh nông nghiệp. Kinh nghiệm chuyển tiếp rừng được ghi nhận tại nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Philippines, trong khi một số quốc gia vẫn trong tình trạng suy thoái rừng như Lào, Campuchia, Myanmar, Indonesia và Malaysia.
• Về sinh kế và khung sinh kế bền vững: Dựa trên các công trình nền tảng của Chambers & Conway (1992), Scoones (1998) và Khung sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999, 2001), cùng nghiên cứu thực nghiệm quy mô toàn cầu của Angelsen và cộng sự (2014 - Mạng lưới PEN thuộc CIFOR) chỉ ra đóng góp trung bình của thu nhập từ rừng chiếm 22,2% tổng thu nhập hộ nông thôn ở các nước đang phát triển.
• Về diễn biến rừng và sinh kế tại Việt Nam và tỉnh Thừa Thiên Huế:
  • Các nghiên cứu của Meyfroidt & Lambin (2008, 2011), De Jong (2010), Sikor (2001) chỉ ra diễn biến rừng tại Việt Nam chịu tác động tổng hợp của 5 con đường chuyển tiếp rừng gắn liền với cải cách giao đất giao rừng và mở rộng thị trường dăm gỗ.
  • Tại Thừa Thiên Huế, các công trình của Thiha và cộng sự (2007, 2017), Phạm Hữu Tỵ và cộng sự (2018), Phạm Thu Thủy và cộng sự (2018), Trần Quốc Cảnh và cộng sự (2023) đã phân tích tình trạng mất rừng tự nhiên, phân vùng nguy cơ mất rừng qua ảnh Landsat và tác động của các công trình thủy điện.
  • Các nghiên cứu về sinh kế hộ gia đình miền núi tại Thừa Thiên Huế: Nguyễn Thị Hồng Mai (2013, 2015) phân tích thể chế quản lý đất đai và sự chuyển đổi sang trồng keo độc canh; Nguyễn Thị Hải Vân & Christian Kull (2022) mô tả làn sóng tìm kiếm đất trồng keo tại xã Hương Nguyên (A Lưới); Nguyễn Văn Toàn & Trương Tấn Quân (2010), Hoàng Huy Tuấn & Trần Thị Thúy Hằng (2012), Hoàng Huy Tuấn (2015), Trần Nam Thắng và cộng sự (2010, 2013), Phạm Thị Nhung & Trần Nam Thắng (2017) khảo sát sự thay đổi nguồn thu nhập sau giao rừng và tác động của biến đổi khí hậu; Lã Thị Thắm và cộng sự (2020) nghiên cứu sự đóng góp của rừng keo lai (chiếm 33–56% thu nhập hộ) và vấn đề bất bình đẳng thu nhập tại Nam Đông; Nguyễn Thị Mỹ Vân (2013) nghiên cứu sinh kế của 4 tộc người tại A Lưới.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

1. Chưa có công trình nào tại Việt Nam kết hợp tích hợp giữa Lý thuyết Chuyển tiếp rừng và Khung sinh kế bền vững (DFID) ở cấp độ nông hộ để làm sáng tỏ mối quan hệ tác động hai chiều giữa chuyển đổi đất lâm nghiệp và sinh kế.
2. Các nghiên cứu trước đây tại Thừa Thiên Huế thường tiếp cận riêng rẽ từng chính sách hoặc từng khía cạnh kỹ thuật lâm sinh, thiếu một đánh giá tổng hợp bao quát các động lực: chính sách nhà nước, thị trường kinh tế, biến động 5 nguồn lực sinh kế và tri thức bản địa.
3. Thiếu các phân tích so sánh định lượng chi tiết về tác động của chuyển đổi đất lâm nghiệp giữa các nhóm dân tộc (người Kinh và người dân tộc thiểu số) cũng như giữa các phân tầng kinh tế (hộ nghèo/cận nghèo và hộ không nghèo) trong cùng một cảnh quan sinh thái - kinh tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp giữa:

• Lý thuyết Chuyển tiếp rừng (Forest Transition Theory): Vận dụng mô hình 5 con đường của Lambin & Meyfroidt (2010) để giải thích sự phục hồi diện tích rừng thông qua mở rộng rừng trồng keo của các nông hộ nhỏ trong bối cảnh khan hiếm đất đai và hội nhập thị trường dăm gỗ.
• Khung phân tích Sinh kế bền vững của DFID (2001): Phân tích tương tác giữa 5 nguồn vốn sinh kế (Tự nhiên, Vật chất, Nhân lực, Tài chính, Xã hội), các thể chế chính sách (Luật Đất đai, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Luật Lâm nghiệp, các nghị định và quy hoạch phân loại 3 loại rừng), bối cảnh dễ bị tổn thương, nhằm định hình các chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế của hộ gia đình.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                            KHUNG PHÂN TÍCH LUẬN ÁN                          |
|                                                                             |
|  [Bối cảnh chính sách & Thể chế] <---------> [5 Nguồn vốn sinh kế của Hộ]   |
|  - Luật Đất đai, Luật Lâm nghiệp             - Tự nhiên, Vật chất, Nhân lực |
|  - Rà soát Quy hoạch 3 loại rừng             - Tài chính, Xã hội            |
|  - Chính sách giao đất, giao rừng                                           |
|                           \                       /                         |
|                            v                     v                          |
|                +---------------------------------------+                    |
|                |  QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SỬ DỤNG ĐẤT    |                    |
|                |  - Chuyển nương rẫy, vườn sang keo   |                    |
|                |  - Chuyển đổi cao su sang keo        |                    |
|                |  - Xâm lấn rừng tự nhiên trồng keo   |                    |
|                +---------------------------------------+                    |
|                           /                       \                         |
|                          v                         v                        |
|       [Ảnh hưởng đến Tài nguyên rừng]       [Ảnh hưởng đến Sinh kế Hộ]      |
|       - Tăng tỷ lệ che phủ rừng trồng       - Thay đổi cơ cấu thu nhập      |
|       - Suy thoái đa dạng sinh học          - Thay đổi chiến lược sinh kế   |
|       - Giảm diện tích rừng tự nhiên        - Suy giảm thu hái LSNG         |
|                                             - Mai một tri thức bản địa      |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

Nhóm phương pháp	Kỹ thuật và công cụ áp dụng	Mục đích và nguồn dữ liệu
Thu thập dữ liệu thứ cấp	Thống kê, tổng hợp báo cáo kiểm kê đất đai, niên giám thống kê, hồ sơ địa chính, bản đồ hiện trạng rừng (2005, 2020)	Đánh giá diễn biến diện tích 3 loại rừng, chính sách và điều kiện KT-XH của huyện Nam Đông, A Lưới
Điều tra định lượng hộ	Bảng hỏi phỏng vấn bán cấu trúc theo mẫu điều tra hộ gia đình đại diện	Thu thập số liệu nhân khẩu, cơ cấu đất đai, nguồn vốn sinh kế, chi phí - doanh thu sản xuất, thu nhập hộ
Điều tra định tính	Phỏng vấn sâu nhân chứng then chốt (KII), Thảo luận nhóm tập trung (FGD), Đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA)	Khai thác lịch sử sử dụng đất, xung đột đất đai, sự thay đổi vùng thu hái LSNG, tri thức bản địa
Điều tra lâm sinh	Lập ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình trên các diện tích keo chuyển đổi từ các loại đất khác nhau	Đo đếm các chỉ tiêu sinh trưởng: mật độ, đường kính bình quân ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), trữ lượng ($M$)
Phân tích không gian (GIS)	Chồng ghép bản đồ hiện trạng rừng qua các thời kỳ (2005–2020)	Xây dựng ma trận chuyển đổi diện tích các loại đất lâm nghiệp và bản đồ biến động vùng khai thác LSNG
Phân tích kinh tế & thống kê	- Phân tích hiệu quả kinh tế (so sánh 1 ha cao su và 1 ha keo) - Phân tích ANOVA so sánh giữa các nhóm hộ - Mô hình hồi quy tuyến tính bội (OLS)	Đánh giá hiệu quả sử dụng đất, kiểm định sai khác thu nhập, xác định ảnh hưởng của 5 nguồn vốn sinh kế tới diện tích keo

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng kết hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn:

• Khái quát các khái niệm cốt lõi theo quy chuẩn pháp luật Việt Nam: Đất nông nghiệp (Luật Đất đai 2013), Đất lâm nghiệp (Thông tư 27/2018/TT-BTNMT, Thông tư liên tịch 07/2011/BNNPTNT-BTNMT), Rừng, Rừng tự nhiên, Rừng trồng, Tỷ lệ che phủ, Suy thoái rừng và Lâm sản (Luật Lâm nghiệp 2017).
• Phân tích 5 con đường chuyển tiếp rừng của Lambin & Meyfroidt (2010) và khung 5 nguồn vốn sinh kế của DFID (2001).
• Điểm cứu thực tiễn quốc tế về chuyển tiếp rừng tại các đới ôn đới và nhiệt đới (châu Phi, Nam Mỹ, Đông Nam Á).
• Lịch sử chính sách sử dụng đất và lâm nghiệp Việt Nam qua các thời kỳ: Nghị định 02/1994, Nghị định 01/1995 về giao đất lâm nghiệp; Nghị định 200/2004/NĐ-CP về đổi mới nông lâm trường quốc doanh; Quyết định 147/2007/QĐ-TTg về phát triển rừng sản xuất; Chiến lược phát triển lâm nghiệp 2006–2020 (Quyết định 18/2007/QĐ-TTg) và 2021–2030 (Quyết định 523/QĐ-TTg); các quyết định quy hoạch 3 loại rừng tại Thừa Thiên Huế (Quyết định 1347/QĐ-UBND năm 2010, Quyết định 944/QĐ-UBND năm 2016).

Chương 2: Phạm vi, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu:

• Thiết lập hệ thống tiêu chí chọn điểm đại diện: Địa hình, mức độ chuyển đổi rừng keo, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số và phân cấp kinh tế (xã khu vực I và khu vực II).
• Quy trình lập mẫu điều tra hộ gia đình, phương pháp phân tích ma trận chuyển đổi đất đai giai đoạn 2005–2020.
• Xây dựng mô hình hồi quy tuyến tính bội giải thích sự biến thiên diện tích rừng keo của hộ gia đình dựa trên các biến đại diện cho 5 nguồn vốn sinh kế (quy mô lao động, diện tích đất, vốn tích lũy, tiếp cận tín dụng, quan hệ xã hội, trình độ chủ hộ).

Chương 3: Tổng quan về khu vực nghiên cứu

Mô tả toàn diện đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của địa bàn:

• Huyện Nam Đông và A Lưới có địa hình đồi núi dốc, lượng mưa lớn, mạng lưới sông suối dày đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho lâm nghiệp nhưng dễ chịu tổn hại do thiên tai, xói mòn và cô lập giao thông trong mùa lũ.
• Thành phần dân cư: A Lưới có 77,5% là người DTTS, Nam Đông có trên 70% là người DTTS (Cơ tu, Pa cô, Tà ôi, Pa hy).
• Đặc trưng 4 xã điểm:
  • Xã Thượng Lộ (Nam Đông): Xã khó khăn, kinh tế dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp truyền thống và hỗ trợ từ rừng tự nhiên.
  • Xã Hương Phú (Nam Đông): Xã phát triển hơn, dân cư chủ yếu là người Kinh, chuyển đổi sang kinh tế vườn đồi và rừng trồng thương mại sớm.
  • Xã Hồng Hạ (A Lưới): Nằm dọc Quốc lộ 49, địa hình hiểm trở, cộng đồng DTTS chiếm đa số, phụ thuộc nhiều vào đất nương rẫy trước đây.
  • Xã Hương Phong (A Lưới): Nằm trên trục đường Hồ Chí Minh, đa số người Kinh, khả năng liên kết thị trường hàng hóa tốt hơn.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm được trình bày qua 6 nhóm nội dung chính:

1. Thực trạng sử dụng đất lâm nghiệp và phát triển rừng keo hộ gia đình

• Năm 2020, diện tích đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng chi phối trong cơ cấu sử dụng đất tại Nam Đông và A Lưới. Tuy nhiên, quyền tiếp cận đất có sự chênh lệch rõ rệt giữa các nhóm hộ: nhóm hộ người Kinh và nhóm hộ không nghèo sở hữu diện tích đất rừng sản xuất bình quân lớn hơn đáng kể so với nhóm hộ DTTS và hộ nghèo/cận nghèo.
• Lịch sử trồng keo hộ gia đình bắt đầu manh nha từ các chương trình tài trợ (Chương trình 327, Dự án WB3, Dự án 417), sau đó tự phát triển mạnh mẽ thành phong trào tự đầu tư của người dân từ những năm 2005–2010 do giá dăm gỗ tăng cao và chu kỳ kinh doanh ngắn (4–5 năm).

2. Sự thay đổi sử dụng đất lâm nghiệp giai đoạn 2005–2020

• Ma trận chuyển đổi chỉ ra xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ từ các loại đất canh tác nông nghiệp truyền thống (nương rẫy, đất trồng cây hàng năm, đất vườn hộ) và đất cao su kém hiệu quả sang trồng keo.
• Ghi nhận hiện tượng lấn chiếm, chuyển đổi trái phép đất rừng tự nhiên nghèo kiệt hoặc phân tán sang trồng keo, gây ra các điểm nóng về bảo vệ rừng tại vùng giáp ranh giữa các chủ rừng nhà nước (Ban Quản lý rừng phòng hộ, Công ty lâm nghiệp) và đất dân cư.

3. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thay đổi diện tích đất lâm nghiệp

• Chính sách: Tiến trình rà soát quy hoạch 3 loại rừng, thu hồi đất từ các lâm trường quốc doanh giao lại cho địa phương, chính sách cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã tạo hành lang pháp lý cho hộ gia đình yên tâm đầu tư dài hạn.
• Thị trường: Phân tích hiệu quả kinh tế so sánh giữa 1 ha cao su và 1 ha keo cho thấy keo có tính linh hoạt cao hơn về thanh khoản, thời gian thu hoạch nhanh, ít chịu rủi ro bão gãy hơn so với cây cao su khi giá mủ cao su xuống thấp.
• Nguồn lực sinh kế: Kết quả hồi quy tuyến tính bội khẳng định các biến vốn tự nhiên (diện tích đất được giao ban đầu), vốn tài chính (tiếp cận vốn vay tín dụng WB3/Ngân hàng Chính sách Xã hội), và vốn xã hội (mối quan hệ với chính quyền và mạng lưới thương lái) có tác động thuận chiều, có ý nghĩa thống kê đến sự gia tăng diện tích keo của hộ gia đình.

4. Ảnh hưởng của chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình

• Cơ cấu thu nhập: Thu nhập từ rừng trồng keo trở thành nguồn thu tiền mặt quan trọng hàng đầu, chiếm tỷ trọng từ 30% đến trên 50% tổng thu nhập hàng năm của hộ gia đình tại các xã nghiên cứu.
• Chiến lược sinh kế: Chuyển dịch từ chiến lược đa dạng hóa tự cung tự cấp (trồng lúa rẫy, săn bắt, hái lượm) sang chiến lược thương mại hóa chuyên canh cây gỗ nguyên liệu, kết hợp làm thuê lâm nghiệp.
• Suy giảm hoạt động dựa vào rừng tự nhiên: Diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp và bị kiểm soát chặt chẽ dẫn đến sự suy giảm rõ rệt trong hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ (mây, song, mật ong, nấm...). Bản đồ PRA chỉ ra vùng thu hái LSNG của người dân bị đẩy ra xa hơn, chi phí công lao động tăng lên.
• Tác động đến tri thức bản địa: Các kỹ thuật canh tác nương rẫy luân canh truyền thống, tri thức sử dụng cây thuốc và văn hóa gắn kết cộng đồng với rừng của đồng bào DTTS (Cơ tu, Pa cô) có xu hướng bị mai một do chuyển giao thế hệ và sự lấn át của kinh tế thị trường.

5. Đánh giá sự khác biệt giữa các nhóm hộ và bất bình đẳng sinh kế

• Hộ người Kinh và hộ khá giả có ưu thế về tích lũy đất đai, nguồn vốn đầu tư giống/phân bón và khả năng giữ rừng đến tuổi gỗ lớn, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
• Hộ DTTS và hộ nghèo thiếu vốn, thiếu đất thường phải bán non rừng keo (khi cây mới 3–4 năm tuổi) cho thương lái với giá thấp hoặc phải bán đất lâm nghiệp khi gặp các cú sốc kinh tế (ốm đau, thiên tai), dẫn đến nguy cơ rơi vào bẫy nghèo đói mới và bất bình đẳng thu nhập gia tăng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Bổ sung tư liệu thực nghiệm về Chuyển tiếp rừng quy mô vi mô: Luận án chứng minh quá trình chuyển tiếp rừng tại miền núi miền Trung Việt Nam không chỉ diễn ra do chính sách vĩ mô mà được thúc đẩy mạnh mẽ bởi phản ứng kinh tế của nông hộ nhỏ thông qua chuyển dịch từ nương rẫy, vườn hộ, đất cao su và rừng tự nhiên suy thoái sang rừng keo.
2. Hoàn thiện phương pháp luận tiếp cận liên ngành: Tích hợp thành công lý thuyết Chuyển tiếp rừng với Khung phân tích Sinh kế bền vững của DFID, cung cấp một khung đánh giá toàn diện về mối quan hệ hai chiều giữa chính sách đất đai - động thái thị trường - tài sản sinh kế - trạng thái tài nguyên rừng.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ dữ liệu chi tiết về ma trận chuyển đổi đất lâm nghiệp (2005–2020), chỉ tiêu sinh trưởng lâm sinh của rừng keo trên các lập địa chuyển đổi, và cơ cấu thu nhập phân hóa theo tộc người và tầng lớp kinh tế tại hai huyện Nam Đông và A Lưới.
2. Làm rõ nguy cơ chuyển đổi trái phép rừng tự nhiên sang trồng keo và hiện tượng phân hóa giàu nghèo, mất an ninh lương thực cục bộ do thu hẹp đất nông nghiệp truyền thống.

Các nhóm giải pháp đề xuất từ luận án

• Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách: Tiếp tục rà soát, cắm mốc ranh giới 3 loại rừng; đẩy nhanh tiến độ thu hồi đất lâm nghiệp sử dụng kém hiệu quả từ các công ty lâm nghiệp/ban quản lý để giao đất thực chất cho các hộ thiếu đất (đặc biệt là hộ DTTS nghèo); hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR).
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý sử dụng đất và bảo vệ rừng: Tăng cường giám sát viễn thám kết hợp tuần tra rừng có sự tham gia của cộng đồng; phân định rõ quyền lợi và trách nhiệm đối với rừng tự nhiên giao cho cộng đồng/nhóm hộ quản lý; xử lý nghiêm các hành vi phá rừng, lấn chiếm đất rừng tự nhiên để trồng keo.
• Nhóm giải pháp cải thiện sinh kế hộ gia đình:
  • Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật lâm sinh, hỗ trợ giống cây mô/hom chất lượng cao, khuyến khích chuyển hóa rừng keo gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn (kéo dài chu kỳ lên 7–10 năm) nhằm nâng cao giá trị gia tăng.
  • Hỗ trợ tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi dài hạn giúp hộ nghèo tránh tình trạng bán non rừng trồng.
  • Đa dạng hóa sinh kế bằng mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng, phát triển cây bản địa, cây dược liệu và các chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ gắn với bảo tồn tri thức truyền thống của đồng bào DTTS.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thực hiện tập trung trên phạm vi 4 xã thuộc 2 huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế; chuỗi số liệu viễn thám và số liệu hồi tưởng của hộ gia đình trong giai đoạn 15 năm (2005–2020) có thể chịu ảnh hưởng nhất định bởi sai số hồi ức của người được phỏng vấn; chưa đánh giá sâu định lượng suy thoái độ phì nhiêu của đất qua nhiều chu kỳ luân canh keo liên tục.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh trên quy mô vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung.
  • Đi sâu phân tích tác động lý - hóa tính và sinh học đất lâm nghiệp sau 3–4 chu kỳ độc canh cây keo ngắn hạn.
  • Đánh giá hiệu quả kinh tế - sinh thái của các mô hình chứng chỉ rừng bền vững (FSC) và thị trường tín chỉ carbon quy mô nông hộ nhỏ.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Sở Nông nghiệp và PTNT, Chi cục Kiểm lâm, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng UBND huyện Nam Đông và A Lưới trong việc lập quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp tích hợp vào Quy hoạch tỉnh, giải quyết tranh chấp đất đai giáp ranh và thiết kế các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đối với các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp luận kết hợp GIS/viễn thám với điều tra kinh tế - xã hội định lượng (OLS, ANOVA) và định tính (PRA) trong nghiên cứu lâm nghiệp xã hội, quản lý tài nguyên thiên nhiên và địa lý nhân văn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những khung lý thuyết nền tảng nào?

Luận án kết hợp hai khung lý thuyết: Lý thuyết Chuyển tiếp rừng (Forest transition) (với mô hình 5 con đường chuyển tiếp rừng của Lambin & Meyfroidt, 2010) và Khung Sinh kế bền vững của DFID (2001) (dựa trên 5 nguồn vốn sinh kế: Tự nhiên, Vật chất, Nhân lực, Tài chính, Xã hội).

2. Địa bàn khảo sát thực địa của luận án gồm những đơn vị hành chính nào?

Khảo sát được thực hiện tại 2 huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế, gồm 4 xã:

• Huyện Nam Đông: Xã Thượng Lộ (khu vực II, đa số người DTTS) và xã Hương Phú (khu vực I, đa số người Kinh).
• Huyện A Lưới: Xã Hồng Hạ (khu vực II, đa số người DTTS) và xã Hương Phong (khu vực I, đa số người Kinh).

3. Động lực chính nào thúc đẩy người dân miền núi Thừa Thiên Huế chuyển đổi đất sang trồng keo?

Động lực bao gồm sự tương tác của 3 nhóm nhân tố: (1) Chính sách giao đất lâm nghiệp và các chương trình dự án trồng rừng (327, WB3, 417); (2) Lợi ích kinh tế và nhu cầu thị trường dăm gỗ cao, thanh khoản nhanh hơn so với cây cao su và cây nông nghiệp; (3) Khả năng thích ứng của cây keo trên các lập địa đồi dốc suy thoái và sự sẵn có của các nguồn vốn sinh kế hộ gia đình.

4. Quá trình bùng nổ rừng keo đặt ra những thách thức gì đối với bảo tồn và bình đẳng xã hội?

Quá trình này làm gia tăng nguy cơ lấn chiếm, phá rừng tự nhiên phân tán; làm suy giảm diện tích đất trồng cây lương thực truyền thống; suy giảm nguồn lâm sản ngoài gỗ và làm mai một tri thức bản địa của đồng bào DTTS; đồng thời nới rộng khoảng cách bất bình đẳng về đất đai và thu nhập giữa hộ khá giả (chủ yếu là người Kinh) và hộ nghèo/cận nghèo (chủ yếu là người DTTS).

5. Mô hình hồi quy tuyến tính bội trong luận án giải quyết vấn đề gì?

Mô hình được sử dụng để phân tích và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các yếu tố nguồn lực sinh kế hộ gia đình (thuộc 5 nhóm vốn: tự nhiên, nhân lực, vật chất, tài chính, xã hội) đến sự thay đổi quy mô diện tích trồng rừng keo của hộ trong giai đoạn 2005–2020.

---

Kết luận

Luận án của NCS. Phạm Thị Phương Thảo đã luận giải một cách hệ thống quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp sang phát triển rừng trồng keo hộ gia đình tại hai huyện miền núi Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế giai đoạn 2005–2020. Bằng việc tích hợp lý thuyết Chuyển tiếp rừng và Khung sinh kế bền vững DFID, công trình đã làm rõ vai trò quyết định của các động lực chính sách, thị trường và nguồn lực hộ gia đình đối với sự biến động cảnh quan rừng. Kết quả nghiên cứu khẳng định rừng keo mang lại nguồn thu nhập tiền mặt quan trọng nhưng cũng nảy sinh nguy cơ suy thoái rừng tự nhiên và gia tăng bất bình đẳng xã hội. Các nhóm giải pháp do luận án đề xuất là căn cứ khoa học và thực tiễn có giá trị cho công tác quy hoạch lâm nghiệp và phát triển sinh kế bền vững tại khu vực miền núi miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Chuyển tiếp rừng (Forest transition) là khái niệm mô tả một bước ngoặt quan trọng trong xu hướng sử dụng đất của một quốc gia hoặc khu vực từ phá rừng sang trồng lại rừng, hoặc từ mất tỷ lệ che phủ rừng sang tăng tỷ lệ che phủ và thường được gắn với các quá trình phát triển kinh tế - xã hội và chuyển đổi nông nghiệp [118], [131], [134], [198], [144]. Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển tiếp rừng này trong thời kỳ đầu những năm 1990 [143]. Sự thay đổi về tỷ lệ che phủ của rừng đã được hiểu là chuyển tiếp rừng tại Việt Nam [100], [101]. Từ tỷ lệ 43% năm 1943, tỷ lệ che phủ rừng cả nước đã giảm liên tục trong 40 năm tiếp theo và chỉ còn 22% vào năm 1983.

Việt Nam trở thành nước có nạn phá rừng nhanh nhất trong số các nước Đông Nam Á với khoảng hai phần ba tỷ lệ che phủ rừng bị mất đi trong giai đoạn này [127]. Bắt đầu từ năm 1992, chính phủ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực làm ổn định và phục hồi tỷ lệ che phủ rừng. Kể từ thời điểm này, tỷ lệ che phủ rừng của Việt Nam tăng đều đặn, từ 24,7% năm 1992 lên 38,2% năm 2005 [143]. Hiện tại, tỷ lệ che phủ rừng hàng năm ở Việt Nam vẫn tăng nhưng tốc độ tăng đã chậm lại so với thập kỷ trước.

Tính đến ngày 31/12/2022, diện tích đất có rừng đủ tiêu chuẩn để tính tỷ lệ che phủ toàn quốc là 13.108 ha, tỷ lệ che phủ là 42,02% [11]. Việt Nam được xác định đang ở cuối đường cong diễn biến rừng với mức tịnh tiến tăng về diện tích, tuy nhiên chất lượng rừng lại bị giảm, tỷ lệ che phủ rừng tăng chủ yếu nhờ rừng trồng và tái sinh tự nhiên. Các diện tích rừng trồng quy mô hộ gia đình được xem là nhân tố chính trong việc tăng tỷ lệ che phủ rừng ở Việt Nam [93]. Hộ gia đình đã tích cực tham gia vào trồng cây và hiện kiểm soát khoảng 70% diện tích rừng trồng cả nước [140], trong đó rừng trồng keo hiện chiếm hơn 40% [130].

Ở nhiều tỉnh của Việt Nam, một trong những nguyên nhân chính gây mất rừng và suy thoái rừng là do việc lấn chiếm rừng, chặt phá rừng để sản xuất nông nghiệp, phát triển rừng trồng keo, cây công nghiệp (cao su, cà phê, tiêu), khai thác gỗ nhiên liệu và khai thác gỗ bất hợp pháp do hậu quả của tình trạng quá đông dân cư và các hoạt động sinh kế dựa vào rừng của người dân địa phương [41], [42], [43], [57]. Trong khi chính sách quốc gia hỗ trợ để tăng tỷ lệ che phủ của rừng, các chương trình này lại đe dọa sinh kế của người dân địa phương, những người phụ thuộc nhiều vào đất canh tác để sinh sống. Người dân đã cố gắng thích nghi với môi trường và chính sách mới nhưng họ đã phải đối mặt với quá nhiều trở ngại đặt ra. Đất sản xuất lương thực đã bị thu hẹp vì sự thay đổi từ cây lương thực chính sang cây trồng công nghiệp như sắn, cao su hoặc keo mang lại thu nhập tiền mặt cao.

Do thiếu đất, các hộ gia đình tăng cường các hoạt động chặt hạ, cắt tỉa và đốt rừng để dọn đất canh tác. Kết quả là, rừng nguyên sinh bị suy thoái thành rừng thứ sinh và sự đa dạng sinh thái bị mất [149]. 1 Nam Đông và A Lưới là huyện miền núi thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế [44] có diện tích rừng và đất lâm nghiệp chiếm tỷ lệ lớn so với diện tích đất tự nhiên của huyện (Nam Đông: 85,95%; A Lưới: 89,44%) và tỷ lệ tỷ lệ che phủ rừng lớn (Nam Đông: 83,3%, A Lưới: 75,04%) [34], [35]. Tài nguyên rừng tại đây chịu sự tàn phá của chiến tranh và việc khai thác gỗ từ rừng tự nhiên để phục vụ nhu cầu xây dựng và phát triển kinh tế.

Ngoài ra, áp lực dân số cùng với nhu cầu lương thực đã thúc đẩy người dân địa phương tiếp cận các khu rừng nhiều hơn [175], [152]. Các nguyên nhân này dẫn đến sự suy thoái nhanh chóng của rừng tự nhiên. Để khắc phục tình trạng này, huyện Nam Đông và A Lưới đã thực hiện hàng loạt các dự án phát triển rừng trồng và cao su như Chương trình 327, dự án Đa dạng hóa Nông nghiệp, Dự án Phát triển ngành Lâm nghiệp (WB3) (chỉ ở huyện Nam Đông), Dự án Hỗ trợ đầu tư trồng rừng sản xuất (Dự án 417) (chỉ ở huyện A Lưới) từ những năm 1990 đến năm 2015. Kết quả là đã hình thành rộng rãi các loài nhập nội trên đất rừng du canh du cư và bị suy thoái trước đây.

Những năm 2000, lợi ích từ rừng trồng keo cao và ổn định đã tạo động lực thúc đẩy người dân địa phương chuyển đổi mạnh mẽ đất lâm nghiệp sang trồng rừng [149], [171]. Việc phát triển rừng trồng còn dẫn đến tình trạng người dân xâm lấn rừng tự nhiên và một phần diện tích rừng bị chuyển đổi sang mục đích tác nương rẫy hoặc mở rộng diện tích canh tác. Mặc dù việc thực hiện các chính sách giao đất lâm nghiệp không có rừng cho các hộ gia đình để trồng rừng (từ 1995) và giao rừng tự nhiên cho nhóm hộ, cộng đồng quản lý (từ 2003) đã xúc tiến việc trao quyền cho người dân địa phương trong quản lý rừng với hi vọng có thể dẫn đến quản lý rừng và đất rừng bền vững [61], nhưng tài nguyên rừng tự nhiên của huyện Nam Đông và A Lưới đã và đang tiếp tục bị suy giảm và suy thoái. Theo Quỹ bảo vệ và phát triển rừng tỉnh Thừa Thiên Huế, tính riêng trong 5 năm từ 2010 đến 2015 huyện Nam Đông có 678,90 ha rừng bị mất và 359,29 ha rừng bị suy thoái, huyện A Lưới có 1.271,01 ha bị mất và 508,18 ha suy thoái rừng.

Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều diện tích rừng tại hai huyện này có khả năng mất rừng cao với khoảng 8.988 ha tại huyện A Lưới và 5.304 ha tại huyện Nam Đông, chiếm khoảng 11,4% diện tích rừng tự nhiên tại đây [172]. Nam Đông và A Lưới là hai huyện có tỷ lệ lớn người dân tộc thiểu số (DTTS) Cơ tu, Paco, Tà ôi, Pahy…sinh sống (A Lưới: 77,5%; Nam Đông: trên 70%), phần còn lại là người Kinh [81], [87]. Rừng đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động sinh kế của người dân địa phương thông qua việc thu hái lâm sản ngoài gỗ (LSNG), khai thác gỗ và canh tác trên đất lâm nghiệp. Đặc biệt, các hộ nghèo và DTTS vẫn dựa vào rừng để kiếm sống thông qua các hoạt động như trồng trọt và thu hái LSNG [60].

Trong bối cảnh bùng nổ rừng trồng, người dân địa phương tìm mọi cách để có được đất, kể cả lấn chiếm rừng tự nhiên để chuyển sang trồng rừng [151], [157]. Điều này gây áp lực rất lớn trong công tác quản lý sử dụng đất lâm nghiệp, đặc biệt là bảo tồn rừng tự nhiên. Ngoài ra, việc đẩy mạnh chương trình trồng rừng tại địa phương cũng được đánh giá là có tác động nhiều đến tình 2 hình sử dụng đất đai và sinh kế của hộ gia đình. Hoạt động trồng rừng trên địa bàn càng phát triển, diện tích rừng trồng càng tăng thì diện tích đất canh tác nông nghiệp của địa phương càng giảm vì phần lớn rừng được trồng trên đất có khả năng canh tác nông nghiệp của địa phương.

Chính điều này đã khiến cho đất đai ở địa phương sử dụng không hiệu quả [66], [67]. Bên cạnh đó việc phát triển rừng trồng có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận đất và thu nhập giữa các nhóm hộ gia đình (hộ người kinh và DTTS; hộ nghèo/cận nghèo và không nghèo) [156], [130]. Trong bối cảnh đó, việc đảm bảo phát triển sinh kế bền vững cho hộ gia đình ở miền núi trong điều kiện không để mất rừng và suy thoái rừng là một thách thức rất lớn hiện nay. Trước thực tế đó, đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế” đã được thực hiện.

Những đóng góp mới của luận án gồm: (1) Luận án đóng góp tài liệu về chuyển tiếp rừng quy mô địa phương bằng cách mô tả sự chuyển đổi đất nương rẫy, vườn hộ, cao su và rừng tự nhiên qua rừng trồng hộ gia đình; (2) Với việc áp dụng kết hợp lý thuyết Chuyển tiếp rừng và Khung sinh kế bền vững, luận án đã bổ sung vào phương pháp luận nghiên cứu, đánh giá quản lý sử dụng đất lâm nghiệp và sinh kế hộ gia đình miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế; (3) Luận án đã xác định được các nhóm giải pháp có ý nghĩa tham khảo cho chính quyền địa phương, các cơ quan quản lý Nhà nước chuyên ngành trong việc quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp, thực thi các chính sách quản lý bảo vệ rừng gắn với sinh kế người dân địa phương. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1) Mục tiêu chung Phân tích được quá trình chuyển đổi sự dụng đất lâm nghiệp nhằm cung cấp tài liệu về chuyển tiếp rừng quy mô địa phương, đồng thời đánh giá được ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình. Từ đó đề xuất các giải pháp góp phần quản lý, sử dụng đất lâm nghiệp hợp lý và phát triển bền vững sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế. 2) Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự chuyển đổi này tại miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế.

- Phân tích được ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sự dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiến Huế. - Đề xuất các giải pháp sử dụng đất lâm nghiệp và quản lý bảo vệ rừng hiệu quả, đồng thời cải thiện sinh kế của người dân địa phương. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 1) Ý nghĩa khoa học: Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan và áp dụng lý thuyết Chuyển tiếp rừng kết hợp với Khung sinh kế bền vững để phân tích tác động qua lại giữa chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp, sinh kế và tài nguyên rừng tại địa phương. Từ đó bổ sung vào phương pháp luận nghiên cứu, đánh giá quản lý sử dụng đất lâm nghiệp và sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế, góp phần làm cơ sở để mở rộng áp dụng cho khu vực miền núi của các tỉnh miền Trung.