I. Khám phá Nghi lễ Then người Giáy Di sản văn hóa độc đáo
Nghi lễ Then của người Giáy tại Bát Xát, Lào Cai là một hình thái tín ngưỡng dân gian đặc sắc, phản ánh thế giới quan và đời sống tâm linh phong phú. Đây không chỉ là một nghi lễ mà còn là một loại hình nghệ thuật trình diễn tổng hợp, kết hợp giữa hát, múa, âm nhạc và các yếutoos thần bí. Then được xem là cầu nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh, do thầy Then thực hiện để cầu an, giải hạn, chữa bệnh và cầu xin những điều tốt đẹp. Theo nghiên cứu của Đoàn Trúc Quỳnh (2009), Then của người Giáy mang những giá trị văn hóa nghệ thuật cần được bảo tồn và là một nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Nghi lễ này là một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa dân tộc Giáy, góp phần tạo nên sự đa dạng của văn hóa Bát Xát. Trong bối cảnh hiện đại, việc tìm hiểu và ghi nhận Nghi lễ Then người Giáy có ý nghĩa quan trọng trong việc lưu giữ một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của quốc gia. Các hoạt động trong nghi lễ, từ lời hát, điệu múa đến các đạo cụ như đàn tính, chùm xóc nhạc, đều chứa đựng những lớp lang ý nghĩa sâu sắc về vũ trụ, con người và các thế lực siêu nhiên. Đây là một thực thể văn hóa sống động, thể hiện sự hòa quyện giữa tín ngưỡng và nghệ thuật, là niềm tự hào của người Giáy ở Lào Cai.
1.1. Nguồn gốc và vai trò của Then trong tín ngưỡng dân gian
Then của người Giáy có nguồn gốc sâu xa từ quan niệm vạn vật hữu linh, tin vào sự tồn tại của thế giới thần linh có khả năng chi phối cuộc sống con người. Vai trò của Then trong tín ngưỡng dân gian là vô cùng quan trọng. Nó không chỉ là một nghi lễ cúng bái mà còn là một hệ thống triết lý nhân sinh, giải thích các hiện tượng tự nhiên và xã hội. Thầy Then đóng vai trò trung gian, là người được "trời chọn" để giao tiếp với các vị thần, thay mặt cộng đồng để cầu xin và tạ lễ. Các nghi lễ như lễ cúng cầu an hay lễ giải hạn đều thể hiện rõ chức năng xã hội của Then: ổn định tâm lý, củng cố niềm tin và duy trì sự đoàn kết trong cộng đồng. Tín ngưỡng này gắn bó mật thiết với các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trở thành môi trường bảo lưu và sản sinh nhiều giá trị văn hóa đặc trưng của tộc người Giáy.
1.2. Bản sắc văn hóa dân tộc Giáy thể hiện qua Nghi lễ Then
Toàn bộ Nghi lễ Then người Giáy là một bức tranh sống động phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc Giáy. Từ trang phục nghi lễ Then với các họa tiết thêu tay tinh xảo, màu sắc sặc sỡ, đến hệ thống đạo cụ độc đáo như đàn tính, quạt, chùm xóc nhạc đều mang những biểu tượng riêng. Lời hát Then không chỉ là những câu khấn mà còn là những áng thơ ca dân gian, chứa đựng tri thức về lịch sử, phong tục và các chuẩn mực đạo đức. Theo tài liệu khảo sát tại làng Pẳn I (xã Quang Kim), các bài Then kể về hành trình của thầy Then lên trời, qua nhiều miền để dâng lễ và xin phúc lộc. Hành trình này mô phỏng lại vũ trụ quan của người Giáy với ba tầng thế giới. Qua đó, Then không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là một phương thức trao truyền văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác, khẳng định cốt lõi văn hóa của người Giáy ở vùng Tây Bắc.
II. Thực trạng Nghi lễ Then người Giáy và thách thức bảo tồn
Hiện nay, Nghi lễ Then người Giáy đang đối mặt với nhiều thách thức lớn trong công cuộc bảo tồn văn hóa Tây Bắc. Sự phát triển của xã hội hiện đại, sự thay đổi trong lối sống và hệ giá trị của thế hệ trẻ đã làm giảm đi không gian thực hành của Then. Tài liệu của Đoàn Trúc Quỳnh (2009) chỉ ra rằng đã có một thời gian dài việc hành nghề Then bị cấm đoán do bị coi là mê tín dị đoan, dẫn đến sự đứt gãy trong việc truyền dạy. Số lượng các nghệ nhân nhân dân, các thầy Then cao tuổi, am hiểu sâu sắc về nghi lễ ngày càng ít đi, trong khi lớp trẻ lại không còn nhiều người mặn mà với việc kế thừa. Hơn nữa, việc thương mại hóa, sân khấu hóa Then một cách thiếu chọn lọc có thể làm mất đi tính thiêng và giá trị nguyên bản của nghi lễ. Các đạo cụ truyền thống, các bài cúng cổ đang có nguy cơ mai một. Đây là bài toán khó, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và các nhà quản lý văn hóa để di sản này không bị biến mất, giữ gìn được nét đặc trưng của phong tục tập quán người Giáy.
2.1. Nguy cơ mai một di sản văn hóa phi vật thể quý giá
Nguy cơ lớn nhất đối với Nghi lễ Then người Giáy là sự thiếu vắng thế hệ kế cận. Quá trình để trở thành một thầy Then rất phức tạp, đòi hỏi "căn số" và một thời gian dài thử thách, học hỏi. Lớp trẻ người Giáy ngày nay có nhiều lựa chọn nghề nghiệp và ít có điều kiện để theo đuổi con đường thực hành tín ngưỡng này. Điều này dẫn đến tình trạng các nghệ nhân nhân dân già yếu qua đời mà không có người nối nghiệp, mang theo cả kho tàng tri thức quý báu. Bên cạnh đó, các nghi lễ phức tạp như Then "bắc cầu - cấy mệnh" hay Then "quét nhà" đang dần bị giản lược hoặc không còn được thực hành thường xuyên. Đây là một sự mất mát to lớn đối với kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
2.2. Tác động tiêu cực từ nhận thức sai lệch và thương mại hóa
Trong một thời gian dài, Then bị nhìn nhận sai lệch là hoạt động mê tín, lỗi thời. Chính sự cấm đoán này, như tác giả Đoàn Trúc Quỳnh đã đề cập, "thể hiện sự lúng túng và mâu thuẫn trong nhận thức của những nhà quản lý". Nhận thức này đã tạo ra một rào cản tâm lý, khiến việc thực hành và trao truyền Then gặp nhiều khó khăn. Ngày nay, một thách thức mới xuất hiện là sự thương mại hóa. Khi Nghi lễ Then người Giáy được đưa vào phục vụ du lịch một cách thiếu hiểu biết, nó có nguy cơ bị biến dạng, mất đi sự linh thiêng và chiều sâu văn hóa. Việc trình diễn hát Then trên sân khấu chỉ thể hiện được một phần nhỏ giá trị nghệ thuật, nhưng lại làm phai nhạt đi vai trò cốt lõi của Then là một nghi lễ tâm linh gắn với đời sống cộng đồng.
III. Bí quyết trở thành Thầy Then Hành trình kết nối tâm linh
Trở thành một thầy Then trong cộng đồng người Giáy không phải là sự lựa chọn cá nhân mà là một hành trình định sẵn bởi "căn số". Quá trình này đầy gian nan và thử thách, được xem là sự lựa chọn của thế giới thần linh. Người được chọn thường phải trải qua một giai đoạn khủng hoảng cả về thể chất lẫn tinh thần, gọi là "bị hành". Các biểu hiện có thể là ốm đau không rõ nguyên nhân, hành vi bất thường, hoặc nói những điều khó hiểu. Theo khảo sát tại Bát Xát, nhiều thầy Then kể lại quá trình họ bị "hành" từ khi còn rất trẻ, kéo dài từ một đến ba năm. Giai đoạn này chính là quá trình ma Then "thử thách" và truyền dạy kiến thức. Chỉ sau khi vượt qua, người đó mới chính thức được cộng đồng công nhận và lập điện thờ để hành nghề. Quá trình này khẳng định vai trò đặc biệt của thầy Then không phải là người học nghề mà là người được thần linh ban cho khả năng kết nối hai cõi âm dương, thực hiện các lễ cúng cầu an và cứu nhân độ thế. Đây là một yếu tố cốt lõi tạo nên sự huyền bí và linh thiêng cho Nghi lễ Then người Giáy.
3.1. Quá trình căn số và những thử thách để vào nghề
Quá trình vào nghề của một thầy Then bắt đầu bằng những dấu hiệu của "căn số". Người có căn số sẽ bị ma Then nhập và trải qua một thời gian dài thử thách. Luận văn của Đoàn Trúc Quỳnh ghi lại trường hợp bà Then Vùi Thị Bức (Cốc San) bị hành từ năm 14 tuổi với những cơn đau bụng dữ dội mà y học không tìm ra nguyên nhân, hay bà Then Phan Thị Phỏ (Quang Kim) không ăn uống suốt 15 ngày trước khi ma Then nhập. Những thử thách này là một cuộc "lột xác" để người thường trở thành người có khả năng siêu nhiên. Sau khi được công nhận là ma Then tốt, gia đình và dân làng sẽ góp công sức dựng lầu Then và sắm sửa đạo cụ để thầy Then chính thức hành nghề. Quá trình này cho thấy sự lựa chọn và công nhận của cả cộng đồng đối với vai trò của thầy Then.
3.2. Điện thờ và các đối tượng thờ cúng trong tín ngưỡng Then
Mỗi thầy Then đều phải lập một bàn thờ Then riêng tại nhà, gọi là lầu Then ("rán toỏ"). Lầu Then được coi là nơi trú ngụ của các vị thần linh, là không gian thiêng để thực hiện các nghi lễ. Bàn thờ thường có hai tầng, thờ các vị quan cai quản như quan Chang Su, Chang Sam, quan giám sát và quân lính. Các vật thờ cúng rất đa dạng, bao gồm bát hương, ấn tín, chuông, bao dao, và đặc biệt là bát nước cây Thiên Táo - loại nước phép dùng trong các nghi lễ. Theo tác giả Đoàn Trúc Quỳnh, cách bài trí lầu Then "như một ngôi nhà dưới trần gian thu nhỏ, dành cho thần linh xuống trú ngụ". Việc thờ cúng này thể hiện một hệ thống thần điện phức tạp, cho thấy sự giao thoa văn hóa nhưng vẫn giữ được những nét riêng trong tín ngưỡng dân gian của người Giáy.
IV. Giải mã Nghi lễ Then người Giáy Từ lễ vật đến nghi thức
Nghi lễ Then người Giáy, đặc biệt là lễ giải hạn, là một quy trình phức tạp, có cấu trúc chặt chẽ và mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Một buổi lễ thường kéo dài liên tục từ 6 đến 8 tiếng, bao gồm nhiều công đoạn, từ chuẩn bị lễ vật, mời thần linh, hành trình lên trời, dâng lễ và cuối cùng là buộc vía. Lễ vật được chuẩn bị chu đáo, bao gồm cả đồ sống và chín, thực vật và động vật, thể hiện lòng thành kính của gia chủ. Quá trình làm lễ là một cuộc "du hành" của thầy Then trong thế giới tâm linh. Bằng lời hát Then và âm thanh từ đàn tính, chùm xóc nhạc, thầy Then dẫn dắt binh mã lên trời, vượt qua nhiều cửa ải để gặp Ngọc Hoàng, tấu trình sự việc và xin ban phước lành. Theo mô tả trong tài liệu nghiên cứu, thầy Then có những lúc xuất thần, "phần hồn đã đi theo ma Then lên thiên đàng", thể hiện sự hợp nhất giữa người thực hành và thế giới siêu nhiên. Toàn bộ nghi lễ là một diễn xướng tổng thể, vừa mang tính tâm linh sâu sắc, vừa có giá trị nghệ thuật cao, là một phần quan trọng của văn hóa Bát Xát.
4.1. Trang phục nghi lễ Then và hệ thống đạo cụ linh thiêng
Trong nghi lễ, thầy Then sử dụng một bộ trang phục nghi lễ Then và các đạo cụ đặc biệt. Trang phục gồm mũ (mào cau) có chín cánh hoa, áo (pưa) với các phần vắt chéo vai và quấn quanh thắt lưng, tất cả đều được thêu hoa văn sặc sỡ, chủ yếu là hình hoa, chim phượng và chữ Thọ. Các đạo cụ chính bao gồm quạt (va pý) để chỉ huy binh lính, chùm xóc nhạc (léng) tượng trưng cho tiếng vó ngựa, yên ngựa (an má) và chuông lớn để gõ cửa trời. Mỗi đạo cụ đều có một vai trò và ý nghĩa biểu tượng riêng, là phương tiện để thầy Then giao tiếp với thần linh. Màu sắc chủ đạo là màu đỏ, được người Giáy quan niệm là màu may mắn, có thể xua đuổi tà ma. Tất cả trang phục và đạo cụ đều được coi là vật thiêng, phải được cất giữ cẩn thận.
4.2. Diễn trình một lễ giải hạn điển hình của người Giáy
Một lễ giải hạn điển hình bắt đầu bằng việc chuẩn bị hai bàn cúng: Bàn Hoa (dành cho thầy Then, đặt lễ vật thực vật) và Bàn lễ (đặt lễ vật động vật và áo của người được giải hạn). Thầy Then bắt đầu bằng việc mời ma Then, chào hỏi tổ tiên gia chủ. Sau đó, thầy mặc trang phục và bắt đầu hành trình lên trời. Lời hát Then kể lại cuộc hành trình qua các cửa ải, gặp gỡ các vị thần, đặc biệt là bà Mụ (người tạo ra sự sống) để xin vía. Đỉnh điểm là khi thầy Then gọi được vía về và thực hiện nghi thức buộc vía cổ tay bằng chỉ đỏ hoặc đen cho các thành viên trong gia đình. Nghi thức này có ý nghĩa giữ cho hồn vía luôn ở trong cơ thể, giúp con người khỏe mạnh, bình an. Đây là một nghi lễ quan trọng, thể hiện rõ chức năng chữa bệnh về tinh thần và củng cố niềm tin cho cộng đồng.
V. Phân tích giá trị Nghi lễ Then Bản sắc văn hóa dân tộc Giáy
Nghi lễ Then người Giáy chứa đựng nhiều giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và xã hội. Về mặt lịch sử, Then là một bảo tàng sống, lưu giữ những quan niệm cổ xưa của người Giáy về vũ trụ và con người. Về mặt văn hóa, nó là biểu hiện tập trung của bản sắc văn hóa dân tộc Giáy, từ ngôn ngữ, âm nhạc, trang phục đến phong tục, tín ngưỡng. Về nghệ thuật, Then là một loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp đặc sắc, nơi các yếu tố thơ ca, âm nhạc, vũ đạo hòa quyện một cách độc đáo. Giá trị xã hội của Then thể hiện ở chức năng cố kết cộng đồng, giải tỏa những áp lực tâm lý, tạo dựng niềm tin vào cuộc sống. Thông qua các nghi lễ như lễ cúng cầu an, Then giúp duy trì sự hài hòa giữa con người với tự nhiên và xã hội. Việc khai thác các giá trị này một cách hợp lý có thể góp phần phát triển du lịch tâm linh Lào Cai, giới thiệu văn hóa Bát Xát đến với du khách, đồng thời tạo ra động lực cho công tác bảo tồn văn hóa Tây Bắc.
5.1. Giá trị nghệ thuật trong hát Then và âm nhạc nghi lễ
Giá trị nghệ thuật của Nghi lễ Then người Giáy thể hiện rõ nhất qua làn điệu hát Then và âm nhạc. Lời hát Then là những áng văn vần giàu hình ảnh, sử dụng nhiều biện pháp tu từ độc đáo. Giai điệu Then lúc trầm hùng, lúc da diết, kết hợp nhịp nhàng với âm thanh của đàn tính và chùm xóc nhạc tạo ra một không gian âm nhạc vừa linh thiêng, vừa lôi cuốn. Âm nhạc không chỉ là phần đệm mà còn đóng vai trò dẫn dắt cảm xúc, mô phỏng hành trình tâm linh của thầy Then. Sự kết hợp giữa hát, kể và các động tác hình thể tạo nên một hình thức nghệ thuật nguyên hợp, phản ánh tư duy thẩm mỹ và khả năng sáng tạo nghệ thuật của người Giáy. Đây là một khía cạnh quan trọng cần được nghiên cứu và bảo tồn.
5.2. Vai trò của Then trong việc cố kết cộng đồng người Giáy
Then đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố sự đoàn kết và duy trì trật tự xã hội trong cộng đồng người Giáy. Mỗi khi một gia đình tổ chức Nghi lễ Then người Giáy, bà con hàng xóm đều đến tham dự, giúp đỡ và chia sẻ. Buổi lễ trở thành một sinh hoạt văn hóa chung, nơi mọi người gặp gỡ, giao lưu và cùng hướng về một mục tiêu chung là cầu mong sự bình an. Thầy Then, với vai trò là người bảo trợ tinh thần, giúp giải quyết các xung đột và khủng hoảng tâm lý trong cộng đồng. Tín ngưỡng này góp phần duy trì các chuẩn mực đạo đức, các phong tục tập quán người Giáy, tạo nên một sợi dây liên kết vô hình, gắn bó các thành viên trong cộng đồng lại với nhau.
VI. Hướng đi nào cho Nghi lễ Then Bảo tồn và phát huy giá trị
Để Nghi lễ Then người Giáy không bị mai một, cần có những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị một cách đồng bộ và bền vững. Công tác bảo tồn văn hóa Tây Bắc cần bắt đầu từ việc nâng cao nhận thức của chính cộng đồng người Giáy, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị của di sản. Cần có chính sách tôn vinh và hỗ trợ các nghệ nhân nhân dân, các thầy Then, tạo điều kiện để họ thực hành và truyền dạy nghi lễ. Việc nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa một cách khoa học các bài cúng, điệu hát, nghi thức là vô cùng cấp thiết để lưu giữ lại cho các thế hệ sau. Bên cạnh đó, có thể phát huy giá trị của Then thông qua việc giới thiệu một cách có chọn lọc trong các hoạt động văn hóa, du lịch. Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện một cách cẩn trọng, tôn trọng tính thiêng và không gian văn hóa gốc của nghi lễ. Mục tiêu cuối cùng là để Nghi lễ Then người Giáy tiếp tục sống một cuộc sống đích thực trong cộng đồng, vừa là một di sản văn hóa phi vật thể, vừa là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Bát Xát, Lào Cai.
6.1. Phương pháp nghiên cứu tư liệu hóa di sản văn hóa
Giải pháp quan trọng hàng đầu là đẩy mạnh nghiên cứu và tư liệu hóa. Cần thực hiện các dự án điền dã sâu rộng để ghi chép, ghi âm, quay phim lại toàn bộ các nghi lễ Then, đặc biệt là những nghi lễ phức tạp và ít được thực hành. Luận văn của Đoàn Trúc Quỳnh là một ví dụ ban đầu, nhưng cần có thêm nhiều công trình chuyên sâu hơn. Việc xây dựng một kho dữ liệu số về Nghi lễ Then người Giáy, bao gồm các bài cúng, bản nhạc, hình ảnh trang phục và đạo cụ, sẽ là nguồn tài liệu quý giá cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và giáo dục. Việc xuất bản các công trình nghiên cứu và sách giới thiệu về Then cũng giúp lan tỏa giá trị của di sản đến với công chúng rộng rãi hơn.
6.2. Phát triển du lịch tâm linh Lào Cai một cách bền vững
Khai thác Then để phát triển du lịch tâm linh Lào Cai là một hướng đi tiềm năng nhưng cần sự cẩn trọng. Thay vì sân khấu hóa, có thể xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa, cho phép du khách tìm hiểu về phong tục tập quán người Giáy và tham quan không gian thực hành Then một cách có chừng mực, tôn trọng. Nguồn thu từ du lịch có thể được tái đầu tư cho công tác bảo tồn, hỗ trợ đời sống của các nghệ nhân. Quan trọng nhất là phải đảm bảo cộng đồng địa phương là người chủ thể và được hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động này. Việc phát triển du lịch phải đi đôi với trách nhiệm bảo vệ sự nguyên vẹn và tính thiêng của di sản văn hóa phi vật thể này, tránh biến nó thành một sản phẩm thương mại đơn thuần.
