lời mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm 3 chương sau: Chương |. Những vấn dé co bản có tính chất lý luận về ngân sách Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Thực trạng của ngân sách Nhà nước Việt Nam và chính sách ngân sách Nhà nước. Một số định hướng và giải pháp nhằm phát huy vai trò của ngân sách Nhà nước trong việc diéu chỉnh vĩ mô nền kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Đóng góp của luận văn: Một là, trình bày một cách có hệ thống những vấn đề cơ bản có tính chất lý luận về ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Hai là, phân tích thực trạng của ngân sách nhà nước Việt nam qua các thời kỳ phát triển; anh hưởng của chính sách ngân sách đến đời sống kinh tế - xã hội ở Việt nam. Ba là, trên cơ sở đó, dé xuất một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai trò của ngân sách nhà nước trong việc điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Nhân dip này tôi xin chân thành cam ơn các thầy cô giáo và các bạn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại khoa Kinh tế trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn.
Tôi xin bày to lòng biết ơn tới TS. Trịnh Huy Quách đã hướng dẫn nhiệt tình, tận tuy để bản luận văn này được hoàn thành. CHUONG I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CÓ TÍNH CHẤT LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG NEN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. KHÁI LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC" 1.
ĐẶC ĐIỂM CUA NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG a. Ban chất của ngân sách nhà nước. Để thấy rõ đặc điểm của ngân sách Nhà nước trước hết ta xem xét bản chất của ngân sách Nhà nước. Vấn đề bản chất của ngân sách Nhà nước đã được bàn nhiều trong các chuyên đề nghiên cứu khoa học: “ Ngân sách Nhà nước là khâu tài chính tập trung quan trọng nhất, là kế hoạch tài chính cơ bản, tổng hợp của Nhà nước: Nó giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính và có tính chất quyết định sự phát triển của nền kinh tế quốc dân theo định hướng xã hội chủ nghĩa”[7] — 39) “ Ngân sách Nhà nước là những quan hệ kinh tế phat sinh trong quá trình phân phốt giá trị của cải xã hội gắn liền với việc thực hiện các chức năng của Nhà nước” [I0] “ Ngân sách Nhà nước là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế-xã hội của mình”.
[13] Song “các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dung các nguồn tài chính.”là rất rộng, nhiều khi vượt ra khỏi phạm vi của ngân sách nhà nước. Thí dụ việc trốn thuế là một hiện tượng cần khắc phục khi thực hiện ngân sách nhà nước, việc quy định mức thuế quá cao trong khi nền kinh tế đang trong giai đoạn suy thoái là vấn dé cần rút kinh nghiệm và điều chỉnh kịp thời, chúng là những vấn đề có liên quan đến ngân sách nhà nước, nhưng bản thân chúng không phai là ngân sách nhà nước. Thí dụ khác, việc xác định mức lãi suất ngân hàng thương mại, tỷ giá hối đoái là những vấn đề liên quan đến việc huy động và sử dụng vốn trong nước và nước ngoài, nhưng chúng là vấn đề của tiền tệ chứ không phải của ngân sách Nhà nước. Mặt khác trong các định nghĩa, các tác giả thường chưa nêu rõ hai đặc trư ng cơ bản của ngâ n sác h Nhà nướ c là tín h cưỡ ng chế và tín h khô ng hoàn lại.
: Vì vậy, theo chúng tôi ngân sách nhà nước chính là tòan bộ các khoản thu và chỉ của Nhà nước để đảm bảo thực hiện chức năng kinh tế-xã hội của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, gọi là năm tài khóa (thường là một năm) với hai tính chất đặc trưng sau: Thứ nhất, có tính cưỡng chế, có nghĩa là các khoản thu có tính cưỡng bức bằng pháp luật (trừ các khoản thu ngoài thuế. Các khoản thu này thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng số ngân sách nhà nước), các khoản thu chịu sự giám sát của pháp luật. Thứ hai, có tính không hoàn lại, có nghĩa là không trực tiếp bù dap khi chi và không bị mac nợ khi thu b. Đặc điểm của ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường.
Trong mọi thời đại, ngân sách nhà nước luôn luôn là công cụ tài chính chỉ của một chủ thể duy nhất, đó là Nhà nước. Nói cách khác, không bao gồm đa thành phần mà chỉ có một sở hữu duy nhất-sở hữu Nhà nước là đặc điểm chung nhất của ngân sách nhà nước trong mọi chế độ xã hội và mọi cơ chế kinh tế. Xuất phát từ đặc điểm này, có thể nhận thấy, mọi quan hệ tài chính hội tụ ở ngân sách nhà nước dù là việc hình thành hay sử dụng các nguồn tài chính đều đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước thông qua việc tạo lập hay sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước-quỹ ngân sách nhà nước. Việc tạo lập hay sử dụng quỹ ngân sách đó lại được thực hiện thông qua các hoạt động thu chi ngân sách và các hoạt động này luôn luôn được tiến hành trên cơ sở các luật do Nhà nước quy định.
Nói khác đi, ngân sách nhà nước mang tính pháp lý cao, nó luôn gắn với quyền lực kinh tế, chính trị của Nhà nước. Đặc điểm kể trên của ngân sách nhà nước là chung cho -_ mọi chế độ xã hội và mọi cơ chế quan lý kinh tế. Nhưng điểm đáng chú ý là trong điều kiện phát triển kinh tế theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước thì ngân sách nhà nước lại mang những đặc điểm mới. Đó là: Thứ nhất, nếu như trong mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, nội dung thu, chi của ngân sách nhà nước mang nặng dấu ấn của chế độ công hữu về tư liệu sẵn xuất và sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào các hoat động san xuất kinh doanh, thì trong mô hình kinh tế mới, nội dung thu, chỉ ngân sách nhà nước lại phản ánh rõ nét chế độ sở hữu đa thành phần và sự can thiệp gián tiếp của Nhà nước vào các hoạt động sản xuất kinh doanh.
_ 7 Với đặc điể m đó, tro ng nền kin h tế thị trư ờng , thu ngâ n sác h khô ng phả i chủ yếu là phâ n phố i lần đầu , cũn g kh ôn g phả i chỉ bó kh un g tro ng hai hình thức sở hữu quốc doanh và tập thể, mà nó mang tính chất phân phối lại là chủ yếu dướ i hìn h thứ c thu ế và nó huy độ ng các ng uồ n tài chí nh đượ c tạo ra từ mọi thành phần kinh tế. Ngân sách nhà nước không còn đơn thuần là quỹ tiền tệ của Nhà nước để bao cấp cho mọi hoạt động của nền kin h tế mà nó trở thà nh côn g cụ qua n trọn g của Nhà nướ c tro ng quả n lý kinh tế-xã hội. Thứ hai, nếu như trong mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, hoạt động của ngân sách gần như thoát ly với thực trạng kinh tế, thoát ly quan hệ thị trường, trở thành công cụ bao cấp cho mọi hoạt động kinh tế của toàn bộ nền kinh tế quốc dân: thì trong nền kinh tế thị trường hoạt động của ngân sách lại mang đặc điểm là luôn gắn với thực trang kinh tế, gắn với các quan hệ thị trường, không tách rời sự vận động của các phạm trù giá trị khác như giá ca, lãi suất, ti giá hối đoái, thu nhập, tiền lương. Với đặc điểm đó ngân sách không còn là công cụ bao cấp cho toàn bộ nền kinh tế, mà ngân sách được sử dụng như công cụ điều chỉnh các hoạt động kinh tế, ngân sách chỉ giải quyết những vấn đề mà thị trường không giải quyết được, đặc biệt là các vấn đề xã hội và các kết cấu hạ tầng.
Những đặc điểm cơ bản kể trên được thể hiện rõ nét hơn qua từng mật hoạt động thu, chỉ ngân sách nhà nước. Thu ngân sách không chỉ nhằm giải quyết cho yêu cầu chỉ ngân sách mà luôn luôn được dat trong mối quan hệ với các vấn đề kinh tế. Các hình thức, phương pháp, mức độ động viên ( quy mô, tốc độ) luôn được xem xét trong mối quan hệ phù hợp với tốc độ và hiệu quả kinh tế. Xu hướng chung là quy mô, tốc độ động viên vốn của ngân sách tỷ lệ thuận với tốc độ và hiệu qua của nền kinh tế.
Nhung trong một số trường hợp thì mục tiêu tăng trưởng kinh tế lại đòi hỏi phải giảm thuế để kích thích đầu tư. Như thế, thông qua việc sử dụng các hình thức, phương pháp động viên và xác định mức độ động viên, Nhà nước sử dụng ngân sách như một công cụ có hiệu quả trong quan lý vĩ mô nền kinh tế. Quan hệ chỉ ngân sách nhà nước với các vấn đề kinh tế, xã hội có sự thể hiện phúc tạp hóa. Song nhìn chung tính bao cấp trong chỉ ngân sách giảm căn bản.
Xu hướng chung là: chi ngânsách nhà nước chủ yếu tập trung đầu tư cho việc xây dựng kết cấu hạ tầng, các ngành kinh tế mũi nhọn, đầu tư vào các doanh nghiệp công, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh tế, chỉ cho bộ máy quản lý Nhà nước và giải quyết các vấn đề xã hội. Trong điều kiện chuyển từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước như nước ta, đòi hỏi xử lý hợp lý mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, kiểm soát lạm phát và giải quyết việc làm cũng là đặc điểm đáng chú ý trong hoạt động chi ngân sách nhà nước. Tựu chung lại, ngân sách nhà nước là một bộ phận quan trọng nhất trong hệ thống tài chính quốc gia. Nó thực hiện những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình hình thành, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất trong nền kinh tế.
Quan hệ kinh tế căn bản nhất được thực hiện qua ngân sách nhà nước đó là quan hệ thu và chỉ ngân sách.