Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THÔNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG 1. Tổng quan nghiên cứu Biên mục nói chung và biên mục tập trung nói riêng là vấn đề từ lâu đã thu hút được sự quan tâm của các nhà khoa học trên thế giới. Cùng với sự phát triển của khoa hoc – công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, công tác biên mục cũng chịu sự tác động và biến đổi theo xu hướng chuẩn hóa, hội nhập và chia sẻ.1 Nghiên cứu về lý luận biên mục tập trung + Khái niệm biên mục tập trung • Biên mục Khái niệm biên mục đã được nhiều tác giả đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình. Một số tác giả cho rằng Biên mục là quá trình tạo ra những điểm truy cập cho một mục lục thư viện.
Công tác biên mục thường bao gồm: Biên mục mô tả, Biên mục chủ đề (định từ khóa, định chủ đề, định chỉ số phân loại). Điển hình là các công trình như Library and information science của Lovely Professional University [121], Cataloging in the Digital order của tác giả David M. Levy [80], Information of cataloguing and classification in libraries của tác giả K. Chollom, Abubakar Daniel [57], Dictionary for Library and Information Science của tác giả Joan M.
Reitz [101], … Bên cạnh đó, một số tác giả lại cho rằng: dưới sự tác động của công nghệ thông tin, kết quả biên mục của một thư viện không chỉ dùng riêng cho thư viện đó mà nó có thể được sử dụng bởi nhiều thư viện khác. Chất lượng biên mục cần phải được kiểm soát một cách chặt chẽ để đảm bảo tính thống nhất, tạo khả năng liên thông, liên kết giữa các thư viện. Do đó, cả hai hoạt động biên mục mô tả và biên mục chủ đề cần phải được kiểm soát tính thống nhất. Điển hình là các công trình như Cataloging của tác giả Salman Haider [67], Cataloging and Classification : An Introduction [56] của các tác giả Lois Mai Chan, Introduction to Cataloging and Classification [75] của các tác giả Joudrey, Daniel N.
Miller, Cataloging in the Digital order của tác giả David M. Levy [80], Giáo trình biên mục mô tả của tác giả Vũ Văn Sơn [37],… 17 • Biên mục tập trung Biên mục tập trung (BMTT) là một khái niệm được đề cập đến trong nhiều nghiên cứu và có những sự khác biệt nhất định. Đa số các tác giả đều nhận định BMTT là hoạt động biên mục được thực hiện tại một đơn vị trung tâm. Đơn vị trung tâm này có thể là một thư viện/đơn vị nằm trong hoặc ngoài hệ thống và kết quả biên mục được sử dụng chung cho các thư viện trong hệ thống.
Điển hình là các tác giả Joan M. Sharma, Akhil Kumar Singh, Rakesh Kumar [121], Vũ Văn Sơn [37],… Bên cạnh đó, một số tác giả cho rằng BMTT không chỉ là việc biên mục được tiến hành tại một đơn vị trung tâm mà việc cung cấp các dịch vụ biên mục được thực hiện tại đơn vị trung tâm hoặc một thoả thuận hợp tác cũng được gọi là BMTT. Điển hình như tác giả C. Needham [107, 121], Josephine Riss Fang [65],… Mặc dù có đưa ra những định nghĩa khác nhau song các tác giả đều thống nhất cho rằng biên mục tập trung có hai thuộc tính cơ bản là: (1) Kiểm soát dữ liệu biên mục tại một đơn vị trung tâm và (2) Kết quả biên mục được sử dụng nhiều lần bởi nhiều đơn vị khác nhau.
+ Sự tác động của công nghệ thông tin tới biên mục Sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin (CNTT) đã tác động tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội nói chung và lĩnh vực thông tin – thư viện nói riêng. Nó đã làm thay đổi căn bản môi trường hoạt động của thư viện, giúp thư viện triển khai được nhiều hoạt động một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn so với thư viện truyền thống trước đây. Điều này đã được nhiều nhà nghiên cứu công nhận và khẳng định như Hoàng Ngọc Tuấn [41], C. Sharma, Akhil Kumar Singh và Rakesh Kumar , Ravindra N.
Những thành tựu tiên tiến cuả công nghệ được ứng dụng vào thư viện đã làm cho hoạt động biên mục thay đổi. Các nghiên cứu đã chỉ ra sự thay đổi ở các phương diện như: Làm cho hoạt động biên mục đạt hiệu quả cao hơn, Thay đổi vai trò và yêu cầu đối với nhân viên biên mục, Thay đổi mô hình tổ chức biên mục tập trung. 18 + Các mô hình biên mục tập trung Từ những năm đầu thế kỷ XX, một số tác giả như Janet S. Talmadge… [63, 80, 95, 102, 119] đã đề cập đến trong công trình nghiên cứu của mình các mô hình biên mục tập trung, trong đó bao gồm 2 mô hình cơ bản là: Mô hình biên mục tập trung thuần túy và Mô hình biên mục tập trung - hợp tác.
Các mô hình này được nghiên cứu chủ yếu trên cơ sở được áp dụng trong thực tiễn tại các thư viện nước ngoài. Mỗi mô hình có ưu và nhược điểm riêng và phù hợp với từng giai đoạn khác nhau. + Sự cần thiết của biên mục tập trung trên cơ sở hợp tác Trong các công trình nghiên cứu [26], [80], [85], [96], [124], nhiều tác giả đã phân tích và cho rằng biên mục tập trung nên được xây dựng trên cơ sở hợp tác. Đồng thời, các tác giả cũng chỉ ra những lợi ích khi biên mục tập trung trên cơ sở hợp tác mang lại như sau: 1.
Việc biên mục được thực hiện không mất quá nhiều chi phí, không gặp các rủi ro và sự chậm trễ trong việc phải gửi sách tập trung đến đơn vị trung tâm. Tận dụng nguồn lực sẵn có của các thư viện trong hệ thống thay vì chỉ tập trung tại đơn vị trung tâm. Giảm bớt gánh nặng tài chính, nhân lực, vật lực cho các đơn vị trung tâm 4. Biên mục tập trung - hợp tác đưa ra kết quả nhanh chóng hơn biên mục tập trung thuần túy.
Đối với một số loại tài liệu nhất định, đặc thù, biên mục tập trung – hợp tác cho kết quả biên mục chính xác và thỏa đáng hơn. Ví dụ: tài liệu địa chí thuộc tỉnh nào lấy biểu ghi biên mục của thư viện tỉnh đó 6. Dễ dàng triển khai mục lục liên hợp 1. Nghiên cứu việc tổ chức và hoạt động biên mục tập trung + Áp dụng các chuẩn biên mục Việc nghiên cứu và phân tích các chuẩn biên mục và quy tắc hiện hành đang được áp dụng trong phân loại và biên mục (MARC, AACR2, ISBD, DDC,…); cũng như thông tin về các chuẩn biên mục đang trong quá trình phát triển, thử nghiệm đã được nhiều tác giả đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình như Cataloging and classification standards and rule [102] do John 19 J.
Riemer chủ biên, Introduction to Cataloging and Classification [75] xuất bản lần thứ 11th của tác giả Daniel N. Miller hay Library classification and cataloguing theory [109],… + Thực hiện biên mục tập trung Nhiều công trình đã tiến hành nghiên cứu việc tổ chức và hoạt động biên mục tập trung ở nhiều góc độ khác nhau. Điển hình là các công trình: Công trình Union catalogs at the crossroad [79] do Andrew Lass, Richard E. Quandt chủ biên tập hợp bài nghiên cứu của nhiều tác giả phân tích các khía cạnh khác nhau trong việc thiết kế, triển khai mục lục liên hợp và hệ thống biên mục chia sẻ thông qua kinh nghiệm của các thư viện nghiên cứu ở Đông Âu, Baltic và Nam Phi.
Công trình Libraries in the early 21st century [108] gồm 2 tập của tác giả Ravindra N. Sharma đã nghiên cứu lịch sử, sự phát triển và các công nghệ được ứng dụng trong thư viện hiện đại thông qua việc khảo sát nhiều thư viện đại diện của các quốc gia khác nhau trong đó Châu Á có 15 quốc gia đại diện, châu Âu: 12 quốc gia đại diện, châu Phi: 8 quốc gia đại diện, châu Mỹ: 5 quốc gia đại diện và khu vực Thái Bình Dương có Úc và New Zealand. Công trình Library Consortia: Models for Collaboration and Sustainability [72] của tác giả Valerie Horton, Greg Pronevitz trình bày lịch sử, vai trò, bối cảnh hiện tại, phương pháp quản lý, các xu hướng biên mục tập trung và những dịch vụ chủ đạo được tạo ra từ việc liên kết các thư viện với nhau. Công trình Foreword to Library Trends 16 (1) Summer 1967: Cooperative and Centralized Cataloging [99] do Esther j.
Piercy và Robert L. Talmadge làm chủ biên giới thiệu nhiều bài viết của các tác giả đề cập đến hoạt động biên mục tập trung của một số nước như Mỹ, Nga, Anh,… Công trình Cooperative cataloging: past, present, and future [50] của Barry B. Bake chủ biên đã tập hợp bài viết của nhiều tác giả về biên mục hợp tác nhìn từ góc độ lịch sử, hiện tại và viễn cảnh tương lai, trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của biên mục hợp tác, giới thiệu và thảo luận một số chương chình biên mục hợp tác đã thực hiện, chỉ ra điểm mạnh và yếu của mỗi chương trình, đồng thời gợi ý những giải pháp khả thi cho các vấn đề có tác động lớn đến khả năng cung cấp quyền truy cập thư mục tới các nguồn thông tin của các thư viện. Công trình Cooperative Cataloging: Shared Effort for the Benefit of All 20 [94] của tác giả Rebecca L.
Mugridge đã phác thảo được hiện trạng biên mục hợp tác của các thư viện ở Mỹ, giới thiệu một số chương trình hợp tác như BIBCO, CONSER, NACO, SACO và những lợi ích có được từ sự hợp tác đó, đồng thời đưa ra các khuyến nghị để khắc phục những hạn chế nhằm phát triển việc biên mục hợp tác trong tương lai. Mugridge trong công trình “Cataloging Collaborations and Partnerships” xuất bản năm 2013 cũng đã cung cấp nhiều ví dụ về những thành công trong việc hợp tác giữa các thư viện với nhau để cùng đạt được các mục tiêu chung, giải quyết các thách thức về biên mục và quản lý trong các hệ thống thư viện khác nhau. Trên các tạp chí chuyên ngành về lĩnh vực thông tin, thư viện trên thế giới, các tác giả như Sarah E. Schuitema [106] ,… cũng đã xuất bản nhiều bài viết học thuật khảo cứu về tầm quan trọng của BMTT; vai trò, cách thức vận hành, quản lý và kinh nghiệm của thư viện các nước trong việc triển khai biên mục tập trung.
Ở Việt Nam, vấn đề biên mục tập trung lại chưa nhận được nhiều sự quan tâm của các học giả. Các công trình liên quan trực tiếp tới biên mục tập trung rất ít, chủ yếu là nghiên cứu đề cập đến các vấn đề liên quan như chuẩn hóa biên mục, chia sẻ tài nguyên thông tin, liên thông liên kết giữa các thư viện.