CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 TỔNG QUAN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI CÁC NHTM 1.1 Khái niệm về thanh toán không dùng tiền mặt Theo Nguyễn Thị Phương Liên đã tổng hợp khái niện về TTKDTM trong nghiên cứu của mình, theo đó: TTKDTM là việc thanh toán được thực hiện bằng cách trích chuyển tiền trên tài khoản trong hệ thống các tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán (trong đó, NHTM là tổ chức chủ yếu, có lịch sử cung cấp dịch vụ này lâu nhất), hoặc bù trừ công nợ mà không sử dụng đến tiền mặt. TTKDTM xuất hiện từ lâu trong lịch sử. Tuy nhiên, nó chỉ thực sự phát triển và không ngừng hoàn thiện trong nền kinh tế thị trường. Ngày nay, ở bất cứ quốc gia nào, TTKDTM qua các trung gian thanh toán đều được áp dụng rộng rãi, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng khối lượng thanh toán và có xu hướng ngày càng tăng lên.
Theo Nguyễn Thị Nguyệt Dung và Nguyễn Hữu Cung (2018), đã trình bày khái niệm về TTKDTM không nghiên cứu của nhóm như sau: Dịch vụ TTKDTM là việc cung ứng các phương thức và công cụ trong thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ mà không có sự xuất hiện của tiền mặt, theo đó, quá trình thanh toán được tiến hành bằng cách, trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán. Tham gia vào hoạt động TTKDTM có các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và các tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ thanh toán: tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán gồm NHTM và các tổ chức khác được NHNN cấp phép; tổ chức, cá nhân sử dụng dịch vụ thanh toán là các tổ chức kinh tế, doanh nghiệp, cá nhân trong nền kinh tế có nhu cầu sử dụng dịch vụ thanh toán để thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ trong quan hệ thương mại. TTKDTM 10 được thực hiện thông qua các hình thức, như: thanh toán bằng séc; thanh toán bằng uỷ nhiệm chi (lệnh chi); thanh toán bằng uỷ nhiệm thu (nhờ thu); thanh toán bằng thư tín dụng; thanh toán qua thẻ ngân hàng.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Sự ra đời của TTKDTM gắn liền với sự ra đời của đồng tiền ghi sổ và sự phát triển của nó gắn liền với sự phát triển của hệ thống ngân hàng. Sự tồn tại và lớn mạnh của hệ thống này đã tạo điều kiện cho các cá nhân và tổ chức kinh tế mở tài khoản tiền gửi tại ngân hàng và thực hiện việc thanh toán thông qua việc chuyển khoản trong hệ thống ngân hàng.
TTKDTM là một hình thức vận động tiền tệ mà ở đây tiền vừa là công cụ để kế toán, vừa là công cụ để chuyển hóa hình thức giá trị của hàng hóa và dịch vụ. Nó có đặc điểm sau: TTKDTM, sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau. Trong TTKDTM, vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu Hàng - Tiền - Hàng mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Trong TTKDTM, ngân hàng vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán.
Chỉ có ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ riêng của mình. Với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình.3 Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt 1.1 Vai trò đối với cá nhân Thứ nhất, độ an toàn cao. Với lượng hàng hóa lớn, việc thanh toán bằng tiền mặt sẽ không an toàn, thuận tiện cho cả bên chi trả và bên thụ hưởng. Nhưng với một tài khoản ở ngân hàng thì mọi giao dịch được thực hiện thông qua bút tệ, nên sẽ đảm bảo an toàn, tránh tình trạng cướp giật, rơi, mất.
Ngoài ra, việc không dùng tiền mặt sẽ tránh được các rủi ro vật lý, như rách, mất góc,… không thể sử dụng. Hơn nữa, thanh toán phi tiền mặt thông qua ứng dụng hoặc thẻ ngân hàng là cách đảm bảo 11 quá trình giao dịch an toàn hơn, tốc độ thanh toán nhanh, xác thực dễ dàng và linh hoạt. Đơn giản, việc đi rút tiền theo cách truyền thống tại các cây ATM rất dễ có nguy cơ cho tội phạm thẻ sao chép mật khẩu, số tài khoản hay bị cướp tài sản. Thanh toán phi tiền mặt thông qua các ứng dụng QR code hay ví điện tử, thẻ tín dụng,… đều an toàn hơn, bởi nó được bảo vệ qua hệ thống ngân hàng, các ứng dụng bảo mật vân tay hay nhận dạng khuôn mặt, mã OTP (mã số xác thực được ngân hàng hoặc đơn vị thanh toán trực tuyến gửi về số điện thoại đăng ký tài khoản thanh toán trực tuyến).
Không những thế, tất cả các giao dịch sẽ được lưu lại, khi có sự cố, sẽ có bằng chứng cho thanh toán. Thứ hai, nhanh chóng. Khi muốn chuyển tiền đi xa hoặc thanh toán cho các giao dịch ở xa, chỉ cần chuyển khoản là đã hoàn thành. Thứ ba, chính xác.
Khi thanh toán, giao dịch không tiền mặt, không cần kiểm đếm số lượng tiền, đặc biệt là số tiền lớn hoặc lẻ. Tất cả đều là những con số hiển thị trên phần mềm, chỉ cần viết chính xác là được. Thứ tư, tiết kiệm chi phí và thời gian. Khi hệ thống hạ tầng viễn thông phát triển, các cá nhân có thể giao dịch qua internet, mobile,… không cần đến các cửa hàng hay siêu thị.
Quá trình thanh toán được thực hiện qua hệ thống thanh toán điện tử. Như vậy, các tổ chức hoặc cá nhân có thể giao dịch không mất nhiều thời gian, chi phí đi lại, giảm bớt thời gian đợi chờ tới lượt thanh toán,… Thứ năm, tiện ích. Khi mua sắm, các cá nhân không cần để tiền mặt trong túi, chỉ cần chiếc thẻ nhỏ gọn hoặc cài đặt phần mềm ngân hàng, phần mềm thanh toán điện tử, có thể thanh toán giao dịch mua, chuyển tiền trong nước và quốc tế, hoặc thanh toán những hóa đơn vượt quá số dư trong tài khoản ngân hàng của mình đối với thẻ tín dụng. Bên cạnh đó, người tiêu dùng có thể nhận nhiều hơn khuyến mãi từ người bán cũng như ngân hàng.
Họ sẽ thường xuyên được giảm giá khi thanh toán bằng thẻ ngân hàng, các chương trình khuyến mãi sẽ được người bán liên tục “tung” ra thị trường để khuyến khích tiêu dùng,… hoặc để thúc đẩy thanh toán phi tiền mặt. Nhiều công ty fntech (công nghệ tài chính) và ngân hàng đưa ra nhiều chính sách ưu đãi, như giảm giá sản phẩm, giá cước sử dụng dịch vụ vận tải,… khi thanh toán qua 12 thẻ hay ví điện tử.2 Đối với tổng thể kinh tế vĩ mô Thứ nhất, giảm chi phí xã hội, kiểm soát lạm phát. TTKDTM giảm bớt những phí tổn to lớn của xã hội liên quan đến in phát hành và lưu thông tiền. Lượng tiền mặt lưu thông là một yếu tố tác động trực tiếp tới lạm phát.
Phương thức thanh toán tiền mặt truyền thống như hiện nay sẽ mất khá nhiều chi phí in, kiểm đếm, vận chuyển từ ngân hàng tổng ra các ngân hàng nhỏ lẻ, thời gian nhân viên kiểm tiền, bảo quản hay hủy bỏ tiền cũ, tiền rách, chưa kể việc hạn chế nạn in tiền giả,… Thanh toán phi tiền mặt giảm thiểu những lãng phí trên. Minh chứng là trong bốn Tết các năm 2013- 2017, NHNN không phát hành mới tiền lẻ, đã giúp tiết kiệm được 1. Thứ hai, minh bạch hóa giao dịch, chống thất thu ngân sách. Thanh toán phi tiền mặt còn giúp chống lại thất thu thuế cho Nhà nước từ những giao dịch chui hoặc không minh bạch; giảm rủi ro rửa tiền, kiểm soát và phát hiện các thanh toán phạm pháp.
Thanh toán qua ngân hàng sẽ minh bạch thu - chi của các doanh nghiệp, hạn chế việc trốn, lậu thuế. Việc trả lương qua thẻ ATM và thanh toán qua ngân hàng sẽ kiểm soát được thu nhập của các cá nhân, hạn chế tình trạng tham nhũng, kiểm soát được các giao dịch, ngăn chặn được hoạt động rửa tiền của các tổ chức tội phạm, các quan chức tham nhũng, giúp tăng thu ngân sách nhà nước. Thứ ba, huy động thêm vốn cho nền kinh tế, giúp đồng vốn luân chuyển nhanh hơn. Tiền mặt để trong két không tham gia quá trình lưu thông, còn để trong ngân hàng sẽ tạo ra nguồn vốn và tiếp tục tái đầu tư.
Thanh toán không tiền mặt giảm tỷ lệ chủ thể thanh toán trữ tiền, có tác dụng huy động tích tụ các nguồn vốn tạm thời chưa sử dụng của khách hàng vào cơ quan tín dụng, tạo nguồn cho tài khoản để thực hiện thanh toán. Loại tiền gửi này cũng là một nguồn vốn cung cấp cho các nghiệp vụ sinh lời của ngân hàng thương mại, gửi và thanh toán phải trả lãi, do vậy, giảm giá đầu vào của đi vay để cho vay. Khi ngân hàng tăng được tỷ trọng thanh toán không tiền mặt cũng là lúc ngân hàng thu hút được nhiều hơn nguồn vốn trong xã hội. Trên cơ sở đó, ngân hàng có điều kiện mở rộng cho vay, tăng vốn cho nền kinh tế.
Ngoài ra, quá trình TTKDTM rút ngắn thời gian thanh toán, tăng đáng kể quá trình quay vòng 13 của tiền. Khi nền kinh tế chuyển sang kinh tế thị trường, TTKDTM đã giữ một vai trò rất quan trọng đối với từng đơn vị kinh tế, từng cá nhân và đối với toàn bộ nền kinh tế, bất kỳ một nhà sản xuất nào cũng đều mong muốn đồng vốn của mình tham gia vào nhiều chu kỳ sản xuất và sinh lời tối đa cho mình, do đó họ muốn sản phẩm của họ làm ra phải được tiêu thụ ngay trên thị trường và thu được tiền để tiếp tục một chu kỳ sản xuất mới. Vì vậy, vấn đề thanh toán tiền hàng là vô cùng quan trọng, trong quá trình trao đổi mua bán nếu đơn vị dùng tiền mặt thì sẽ gặp nhiều khó khăn về phương tiện vận chuyển bảo quản tiền, khả năng rủi ro cao. Thanh toán không dùng tiền mặt được thực hiện qua ngân hàng trên mạng máy vi tính đã phần nào đáp ứng được nhu cầu nhanh chóng, chính xác cho các khách hàng, đảm bảo an toàn vốn và tài sản của họ.